athāta unmādanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
autpādikaṃ
1
śoṣamabhidhāya dakṣayajñe kuṣṭhānantarotpannamunmādaṃ brūte| vacanaṃ hi-
“bhayatrāsaśokairunmādāpasmārāṇām” (ni.a.8) iti||1-2||
iha khalu pañconmādā bhavanti; tadyathā-
vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ||3||
tatra doṣanimittāścatvāraḥ puruṣāṇāmevaṃvidhānāṃ kṣipramabhinirvartante;
tadyathā- bhīrūṇāmupakliṣṭasattvānāmutsannadoṣāṇāṃ
samalavikṛtopahitānyanucitānyāhārajātāni
vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi
viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣīṇadehānāṃ
vyādhivegasamudbhramitānāmupahatamanasāṃ
2
vā
kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhirbhūyo'bhighātābhyāhatānāṃ
vā manasyupahate buddhau ca pracalitāyāmabhyudīrṇā
3
doṣāḥ prakupitā hṛdayamupasṛtya manovahāni srotāṃsyāvṛtya
janayantyunmādam||4||
upakliṣṭasattvānāmiti rajastamobhyāmupahatecetasām| utsannadoṣāṇāmiti
pravṛddhodbhrāntadoṣāṇām| samalaiḥ aśucibhiḥ, vikṛtaiḥ vairodhikaiḥ, upahitāni
miśrīkṛtānīti samalavikṛtopahitāni; kiṃvā samalaiḥ malinaiḥ, vikṛtaiḥ
kuṣṭhivyaṅgādibhiḥ parijanaiḥ, upahitāni upaḍhaukitānīti samalavikṛtopahitāni|
vaiṣamyayuktenopayogavidhineti yaḥ prakṛtikaraṇādirāhāropayogavidhirvaktavyaḥ,
tena vaiṣamyayuktena; vaiṣamyaṃ ca prakṛtyādīnāmaśastatvaṃ
prakṛtigurutvādibhiḥ kṛtaṃ jñeyam| tantraṃ śarīraṃ, tasya paripālanārthaṃ
sadvṛttoktaḥ prayogaḥ; śarīraceṣṭāśabdena tu gamanādi gṛhyate, tena na
paunaruktyam| tantraśabdaḥ śarīre vartate; yaduktaṃ- “tantrayantreṣu bhinneṣu
tamo'ntyaṃ pravivikṣatām” (i.a.12) iti| vyādhivegasamudbhramitānāmiti
4
vyādhibalenāprakṛtisthitānām| upahatamanasāmiti kāmādibhiḥ sambadhyate| bhūya
iti punaḥ punaḥ| upasṛtyeti
5
vyāpya||3-4||
unmādaṃ punarmanobuddhisañjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṃ
6
vidyāt||5||
unmādapratyātmalakṣaṇamāha- unmādaṃ punarityādi| vibhramamiti
manaḥprabhṛtibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| atra manovibhramāccintyānarthānna
cintayate, acintyāṃśca cintayate; uktaṃ hi- “manasaśca cintyamarthaḥ” (sū.a.8)
iti| buddhivibhramāttu nityamanityamiti, priyaṃ cāpriyamiti paśyati; vacanaṃ
hi- “viṣamābhiniveśo yo nityānitye priyāpriye| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ,
samaṃ buddhirhi paśyati” (śā.a.1) iti| sañjñāṃ jñānaṃ,
tadvibhramādagnyādidāhaṃ na budhyate; kiṃvā sañjñā nāmollekhena jñānam|
smṛtivibhramāttu na smarati, ayathāvadvā smarati| bhaktiricchā, tadvibhramācca
yatrecchā pūrvamāsīttatrānicchā bhavati| śīlavibhramādakrodhanaḥ krodhano
bhavati| ceṣṭāvibhramādanucitaceṣṭo bhavati| ācāraḥ śāstraśikṣākṛto
vyavahāraḥ; tadvibhramādaśaucādyācarati||5||
tasyemāni pūrvarūpāṇi; tadyathā- śirasaḥ śūnyatā, cakṣuṣorākulatā, svanaḥ
karṇayoḥ, ucchvāsasyādhikyam, āsyasaṃsravaṇam, anannābhilāṣārocakāvipākāḥ,
hṛdgrahaḥ, dhyānāyāsasammohodvegāścāsthāne, satataṃ lomaharṣaḥ,
jvaraścābhīkṣṇam, unmattacittatvam, udarditvam
7, arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheḥ, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanaṃ
bhrāntacalitānavasthitānāṃ rūpāṇāmapraśastānāṃ ca tilapīḍakacakrādhirohaṇaṃ
vātakuṇḍalikābhiśconmathanaṃ nimajjanaṃ ca kaluṣāṇāmambhasāmāvarte
cakṣuṣoścāpasarpaṇamiti
8
(doṣanimittānāmunmādānāṃ pūrvarūpāṇi bhavanti)||6||
asthāne ityaviṣaye; tena adhyānaviṣaye dhyānam, asammohaviṣaye ca moha ityādi
jñeyam| unmattacittatvamiti udbhrāntacittatvam| udarditatvamiti ūrdhvakāye
pīḍitatvam| arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheriti arditasya vyādherākṛtikaraṇaṃ;
tenārdhavaktrabhramaṇādikaraṇamityarthaḥ| kiṃvā vyādheriti prathamoktena
tasyetyanena sambadhyate, tena tasya vyādherbuddhyādibhramarūpasyonmādasya
yathoktāni pūrvarūpāṇīti yojanā| cakṣuṣoścāpasarpaṇamiti cakṣurvyapagama
ityarthaḥ||6||
tato'nantaramevamunmādābhinirvṛttireva| tatredamunmādaviśeṣavijñānaṃ bhavati;
tadyathā- parisaraṇamajasram,
akṣibhruvauṣṭhāṃsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇamakasmāt
9, satatamaniyatānāṃ ca girāmutsargaḥ, phenāgamanamāsyāt, abhīkṣṇaṃ
smitahasitanṛtyagītavāditrasamprayogāścāsthāne,
vīṇāvaṃśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇamasāmnā, yānamayānaiḥ,
alaṅkaraṇamanalaṅkārikairdravyaiḥ, lobhaścābhyavahāryeṣvalabdheṣu, labdheṣu
10
cāvamānastīvramātsaryaṃ ca, kārśyaṃ, pāruṣyam, utpiṇḍitāruṇākṣatā,
vātopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti vātonmādaliṅgāni bhavanti(1); amarṣaḥ,
krodhaḥ, saṃrambhaścāsthāne, śastraloṣṭrakaśākāṣṭhamuṣṭibhirabhihananaṃ sveṣāṃ
pareṣāṃ vā, abhidravaṇaṃ, pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ, santāpaścātivelaṃ,
tāmraharitahāridrasaṃrabdhākṣatā, pittopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti
pittonmādaliṅgāni bhavanti(2); sthānamekadeśe, tūṣṇīmbhāvaḥ,
alpaśaścaṅkramaṇaṃ, lālāśiṅghāṇakasravaṇam, anannābhilāṣaḥ, rahaskāmatā,
bībhatsatvaṃ, śaucadveṣaḥ, svapnanityatā, śvayathurānane,
śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṃ, śleṣmopaśayaviparyāsādanupaśayatā ca; iti
śleṣmonmādaliṅgāni bhavanti(3); tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ vidyāt;
tamasādhyamācakṣate kuśalāḥ||7||
tato'nantaramevetivacanāt pūrvarūpānantaraṃ śīghramevonmādo bhavatīti
darśayati; anye rogā yathā pūrvarūpe bhūte'pi cireṇa bhavanti, na tathonmāda
ityarthaḥ| unmādaviśeṣavijñānamiti vātādyunmādaliṅgamityarthaḥ| parisaraṇaṃ
bhramaṇam| śamyā dakṣiṇahastena vādanaṃ, tālastu vāmahastena vādanaṃ; yaduktaṃ
viśākhinā- “śamyā dakṣiṇahastena, vāmahastena tālakaḥ| ubhābhyāṃ vādanaṃ yattu
sannipātaḥ sa ucyate” iti| asāmneti uccaiḥ| ayānairiti
hastyādiyānavyatiriktaiḥ| labdheṣu cāvamāna iti
prāpteṣvabhyavahāryeṣvāhāryeṣvanupayogo'vadhīraṇaṃ ca; na kevalamavamānaḥ,
kintu tīvraṃ mātsaryaṃ ca; abhyavahāryaṃ labdhvā na
kasyaciddātumicchatītyarthaḥ| vāte upaśaya upaśayahetuḥ snehādirvātopaśayaḥ,
tasya viparyāso rūkṣādiḥ, tenānupaśayitā asukhamityarthaḥ|
cakārādvātānuguṇasnehādyupaśayatā ca gṛhyate| amarṣa ityādi pittonmādaliṅgam|
saṃrambha ārabhaṭī| sveṣāmiti ātmīyānām| kaphonmādaliṅge raho vijanam||7||
sādhyānāṃ tu trayāṇāṃ sādhanāni-
snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana
nastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavadhabandhanāvarodhana-
vitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇasirāvyadhanāni, bhojanavidhānaṃ ca
yathāsvaṃ yuktyā, yaccānyadapi kiñcinnidānaviparītamauṣadhaṃ kāryaṃ tadapi
syāditi||8|| bhavati cātra- unmādān doṣajān
sādhyān sādhayedbhiṣaguttamaḥ| anena vidhiyuktena karmaṇā yat prakīrtitam||9||
avarodhanaṃ tamograhāvarodhanādi| vidhiyukteneti unmādacikitsite
prapañcavakṣyamāṇavidhiyuktenetyarthaḥ||8-9||
yastu doṣanimittebhya unmādebhyaḥ
samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito
bhavatyunmādastamāgantukamācakṣate| kecit punaḥ pūrvakṛtaṃ
karmāpraśastamicchanti tasya nimittam| tasya
11
ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasurātreyaḥ| prajñāparādhāddhyayaṃ
devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyānavamatyāhitānyācarati,
anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ karmāpraśastamārabhate; tamātmanā hatamupaghnanto
devādayaḥ kurvantyunmattam||10||
kecit punarityādau ‘tasya nimittaṃ’ itipadamāvṛtya pūrveṇa pareṇa ca
yojanīyam| tatra prajñāparādha eva tasya nimittamiti bruvatā
apraśastaprāktanakarmajanyatvaṃ na pratikṣipyate, yataḥ prāktanamapi hi karma
prajñāparādhajameva| kiṃvā, tasya nimittaṃ prajñāparādha evetyanena
tasyetyapraśastakarmaṇo'pi prajñāparādha eva kāraṇamiti darśyate; tena
karmajasya prajñāparādhāntarniviṣṭatvamucyate| ātmanā hatamiti ātmanā
kṛtenāśubhakarmaṇā hatam| upaghnanta ityāveśaṃ kurvantaḥ||10||
tatra devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi
bhavanti; tadyathā- devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ, kopanatvaṃ,
nṛśaṃsābhiprāyatā, aratiḥ, ojovarṇacchāyābalavapuṣāmupataptiḥ, svapne ca
devādibhirabhibhartsanaṃ pravartanaṃ ceti;
tato'nantaramunmādābhinirvṛttiḥ||11||
puraskṛtasyeti abhiśapanīyatayā vyavasthāpitasya| nṛśaṃsābhiprāyatā
parāpakārarucitvam| ojasa upataptyā
12
ojaḥkāryabalādirahitaḥ| pravartanaṃ preraṇam||11||
tatrāyamunmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādayiṣyatāmārambhaviśeṣo bhavati; tadyathā-
avalokayanto devā janayantyunmādaṃ, guruvṛddhasiddhamaharṣayo'bhiśapantaḥ,
pitaro darśayantaḥ
13, spṛśanto gandharvāḥ, samāviśanto yakṣāḥ,
rākṣasāstvātmagandhamāghrāpayantaḥ, piśācāḥ punarāruhya vāhayantaḥ||12||
darśayanta ityatra ‘ātmānam’ iti śeṣaḥ||12||
tasyemāni rūpāṇi bhavanti; tadyathā-
atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni
14, aniyataśconmādakālaḥ||13||
atyātmaśabdo balādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| ātmānamatiricyeti atyātma;
tenātmānanurūpabalādiyogo bhavatītyarthaḥ||13||
unmādayiṣyatāmapi khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṃ
guruvṛddhasiddhānāṃ vā eṣvantareṣvabhigamanīyāḥ puruṣā bhavanti; tadyathā-
pāpasya karmaṇaḥ samārambhe, pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle, ekasya vā
śūnyagṛhavāse catuṣpathādhiṣṭhāne vā, sandhyāvelāyāmaprayatabhāve vā
parvasandhiṣu vā mithunībhāve, rajasvalābhigamane vā, viguṇe
vā'dhyayanabalimaṅgalahomaprayoge, niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā, mahāhave
vā, deśakulapuravināśe vā, mahāgrahopagamane vā, striyā vā prajananakāle,
vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā, vamanavirecanarudhirasrāve,
aśuceraprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā,
māṃsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā, digvāsasi vā, niśi
nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā,
dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā, dharmākhyānavyatikrame vā, anyasya vā
karmaṇo'praśastasyārambhe, ityabhighātakālā vyākhyātā bhavanti||14||
parvasandhiḥ amāvāsyā paurṇamāsī ca| digvāsasīti nagne| niśītyādau
punaścatuṣpathavacanaṃ niśi punaranyena sahāpi catuṣpathagamanapradarśanārtham
15; ekasyetyādau tu divā'pyekasya catuṣpathagamanaṃ bruvate|
dharmākhyānavyatikrama iti avidhinā dharmaprakāśane||14||
trividhaṃ tu khalūnmādakarāṇāṃ bhūtānāmunmādane prayojanaṃ bhavati; tadyathā-
hiṃsā, ratiḥ, abhyarcanaṃ ceti| teṣāṃ taṃ
prayojanaviśeṣamunmattācāraviśeṣalakṣaṇairvidyāt| tatra
hiṃsārthinonmādyamāno'gniṃ praviśati, apsu nimajjati, sthalācchvabhre vā
patati, śastrakaśākāṣṭhaloṣṭamuṣṭibhirhantyātmānam, anyacca
prāṇavadhārthamārabhate kiñcit, tamasādhyaṃ vidyāt; sādhyau
punardvāvitarau||15||
ratiḥ krīḍā| abhyarcanaṃ pūjā| unmattācāraviśeṣalakṣaṇairvidyāditi
unmattasyācāraviśeṣarūpairlakṣaṇairhiṃsārthādyunmāditaṃ
16
vidyāt| tatra hiṃsārthinonmādito hiṃsānuguṇamagnipraveśādyācarati, ratyarthinā
conmāditaḥ krīḍārthaṃ pracarati, pūjārthinā gṛhīto pūjāṃ ceṣṭate| iha ca
devādivacanena devādyanucarā
17
devādisadharmāṇo grāhyāḥ, devādayastu na mānuṣānāviśanti| uktaṃ hi suśrute-
“na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti navā manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti
vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ” (su.u.taṃ.a.61) ityādi|
hiṃsārthigṛhītasyāsādhyatvena tadvijñānārthaṃ sāmānyoktānyapi lakṣaṇāni
śṛṅgagrāhikayā brūte||15||
tayoḥ sādhanāni-
mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamavrataprāyaścittopavāsa
svastyayanapraṇipātagamanādīni||16|| evamete
pañconmādā vyākhyātā bhavanti||17||
tayorityādau gamanaṃ devatīrthādigamanam||16-17||
te tu khalu nijāgantuviśeṣeṇa sādhyāsādhyaviśeṣeṇa ca pravibhajyamānāḥ pañca
santo dvāveva bhavataḥ| tau ca parasparamanubadhnītaḥ
kadācidyathoktahetusaṃsargāt| tayoḥ saṃsṛṣṭameva pūrvarūpaṃ bhavati,
saṃsṛṣṭameva ca liṅgam| tatrāsādhyasaṃyogaṃ sādhyāsādhyasaṃyogaṃ cāsādhyaṃ
vidyāt, sādhyaṃ tu sādhyasaṃyogam| tasya sādhanaṃ sādhanasaṃyogameva
vidyāditi||18||
tāviti tau nijāgantū| parasparamanubadhnītaḥ kadāciditi na sarvadā|
yathoktahetusaṃsargāditi nijāgantuhetumelakāt| tatreti nijāgantuhetusaṃsarge|
asādhyasaṃyogamiti yadā tridoṣajonmāde hiṃsārthinā devādinā'nubandho bhavati,
tadā'sādhyayoḥ saṃyogo bhavati| sādhyāsādhyasaṃyogastu ekadoṣaje unmāde
hiṃsārthyunmādayogāttathā ratyarthonmāde tridoṣonmādānubandhāccetyādi jñeyam|
sādhyasaṃyogasya sādhyarūpatayaiva sādhyatāyāṃ siddhāyāṃ punaḥ
sādhyamitivacanaṃ sādhyarūpavikārāntarasambandhe
vikārabhūyastvenāsādhyaśaṅkāpratiṣedhārtham| sādhanasaṃyogameveti
nijāgantusādhanamelakamityarthaḥ||18||
bhavanti cātra- naiva devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ| na cānye
svayamakliṣṭamupakliśnanti mānavam||19|| ye
tvenamanuvartante kliśyamānaṃ svakarmaṇā| na sa taddhetukaḥ kleśo
18
na hyasti kṛtakṛtyatā||20||
samprati devādyunmādahetuparihārārthaṃ devādyunmāde'pi prakṛtameva karma
kāraṇaṃ darśayati- naivetyādi| anuvartanta itivacanādduṣkṛtakarmapreritā eva
devādayo'śubhakarmāṇamabhiniviśantīti darśayati; yadi hyevameva devādayaḥ
karmanirapekṣā unmattaṃ kuryustadā sarvāneva kuryuriti bhāvaḥ| na sa
taddhetukaḥ kleśa iti nāsau devādikṛta unmāda ityarthaḥ| atha kathaṃ
devādyāveśajanito'pyayaṃ na devādikṛta ityāha- nahyasti kṛtakṛtyateti; na
yasmādaśubhakarmaṇā kṛte unmāde punardevādikṛtyatvamasti, na hi kṛtaṃ punaḥ
kriyate, devādayaśca karmaparādhīnā eveti bhāvaḥ| kiṃvā, ‘nahyasya
kṛtakṛtyatā’ iti pāṭhaḥ| tatra kṛtenaiva prāktanakarmaṇā unmādito na kṛtyaḥ
karaṇīyaḥ puruṣo bhavati; anyathā, sarveṣāmevāviśeṣeṇa devādyunmādaḥ syāt;
tasmādyenaivonmādaphalajanakaṃ karma kṛtaṃ, sa eva devādibhiḥ
karmaparādhīnairabhigamyate; anenābhiprāyeṇāha- nahyasya kṛtakṛtyateti|-
akṛtapāpakarmaṇo na devādyabhigamanīyatā'stītyarthaḥ| yasmāddevādayo'tra
karmaparādhīnāstasmāddevādayo nopālambhyāḥ||19-20||
prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna
pitṝnnāpi rākṣasān||21|| ātmānameva manyeta
kartāraṃ sukhaduḥkhayoḥ| tasmācchreyaskaraṃ mārgaṃ pratipadyeta no traset||22||
devādīnāmapacitirhitānāṃ copasevanam| te ca
19
tebhyo virodhaśca sarvamāyattamātmani||23||
tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ prāgrūpaṃ lakṣaṇaṃ sādhyatā na ca| unmādānāṃ
nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||24||
na ca devādibhyo bhetavyamityāha- prajñāparādhādityādi| nābhiśaṃsediti
nopālabheta| ātmānamityādau ātmaiva śubhāśubhakarmakaraṇāt
sukhaduḥkhayoryathāsaṅkhyaṃ kāraṇaṃ bhavatīti vākyārthaḥ| no trasediti
devādibhyaḥ, evamevāmī śubhakarmāṇamapi gṛhṇantīti kṛtvā no traset| apacitiḥ
pūjā| te cetyādau te ceti devāpacitihitopasevane| tebhyo virodhaśceti tebhyo
devādibhyo virodho yato bhavatyaśubhakarmabhyaḥ, tat sarvamātmanyāyattam|
etena, ātmādhīnamevedamunmādakāraṇasya parivarjanaṃ parisevanaṃ ca
darśayati||21-24||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne unmādanidānaṃ nāma
saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne unmādanidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘autpātikaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘vyādhivegasamudbhrāmitopahatamanasāṃ iti pā. ↩
- 3 ‘abhyudīrṇatvāddoṣāḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘vyādhivegasamudvasitānāmiti’ iti pā. ↩
- 5 ‘upasṛtyeti upagamya praduṣyeti yāvat’ iti pā. ↩
- 6 ‘ceṣṭācāravibhraṃśaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘arditākṛtikaraṇamunmarditatvaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘cakṣuṣoścāpatarpaṇam’ iti pā. ↩
- 9 ‘aṃsahanvagrahastapādāṅgākṣibhrūvikṣepaścākasmāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘labdheṣu cāvamānaḥ, tīvratvaṃ, mātsaryaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘tatra’ iti pā. ↩
- 12 ‘anojāḥ iti’ iti pā. ↩
- 13 ‘dharṣayantaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘amartyabala...’ iti pā. ↩
- 15 ‘niśicatuṣpathopagamanasya viśeṣeṇābhighātakālatvaṃ bodhyaṃ, punaruktatvāt’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 16 ‘hiṃsārthādyunmādanaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘devādyanucarānuvidhāyino grāhyāḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘na tannimittaḥ kleśo'sau’ iti pā. ↩
- 19 ‘yaśca’ iti pā. ↩