athāto'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
unmādānantaraṃ prāgutpattāvapasmārotpādādapasmāranidānamucyate||1-2||
iha khalu catvāro'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ||3||
catvāra iti vacanamāgantusambandhe'pyapasmārāṇāṃ catuṣkapratipādanārtham;
apasmāro hi nonmādavat svatantreṇāgantunā kriyate||3||
ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā-
rajastamobhyāmupahatacetasāmudbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ
samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni
vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca
viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā
1
doṣāḥ prakupitā rajastamobhyāmupahatacetasāmantarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ
hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante, tathendriyāyatanāni ca| tatra cāvasthitāḥ santo
yadā hṛdayamindriyāyatanāni
2
ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasā'bhipūrayanti,
tadā janturapasmarati||4||
udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāmiti atrodbhrāntatvenonmārgitvaṃ, viṣamatvena
kadācidapasmāravegakartṛtvaṃ darśyate| samaletyādi unmādavyākhyānatulyam|
atyupakṣayādveti atyupakṣīṇadehatvādityarthaḥ; unmādanidāne'pi
samalavikṛtetyādigranthe ‘atyupakṣīṇadehānāṃ’ (ni.a.7) ityuktam|
śreṣṭhatamāyatanamiti anenānyo'pi śarīradeśo'ntarātmanaḥ sthānaṃ, hṛdayaṃ tu
śreṣṭhatamaṃ, tatraiva cetanāviśeṣanibandhanāditi darśayati| upasṛtyeti
vyāpya| upari tiṣṭhante iti hṛdayasyopari indriyāyatanāni copasṛtya tiṣṭhante
iti yojanā| ‘paryavatiṣṭhante’ iti pāṭho vyakta eva| tatrāvasthitā iti hṛdaye
indriyāyataneṣu ca līnatvenāvasthitāḥ| te ca līnāḥ santaḥ kāmādibhirīritāḥ
punarhṛdayamindriyāyatanāni ca viśeṣeṇa pūrayanti yadā, tadā apasmarati
apasmāravegayukto bhavatīti vākyārthaḥ||4||
apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasamplavādbībhatsaceṣṭamāvasthikaṃ tamaḥ
praveśamācakṣate||5||
apasmārapratyātmalakṣaṇamāha- apasmāraṃ punarityādi| samplavāditi
vikṛtigamanāt| bībhatsā phenavamanāṅgabhaṅgādirūpā ceṣṭā yasmin
tadbībhatsaceṣṭam| āvasthikaṃ tamaḥpraveśamiti kādācitkaṃ tamaḥpraveśaṃ;
tamaḥpraveśo'jñānasādharmyāt, apasmāravegavān hi tamaḥpraveśe iva na
kiñcidbudhyate||5||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- bhrūvyudāsaḥ
satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ
lālāsiṅghāṇaprasravaṇamanannābhilaṣaṇamarocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo
daurbalyamasthibhedo'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ
svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti||6||
tato'nantaramapasmārābhinirvṛttireva||7||
aśabdaśravaṇamiti avidyamānaśabdaśravaṇaśabdam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaviśeṣo
vātajanyaḥ
3
śrūyata ityarthaḥ||6-7||
tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- abhīkṣṇamapasmarantaṃ,
kṣaṇena
4
sañjñāṃ pratilabhamānam, utpiṇḍitākṣam, asāmnā vilapantam, udvamantaṃ phenam,
atīvādhmātagrīvam, āviddhaśiraskaṃ, viṣamavinatāṅgulim, anavasthitapāṇipādam,
aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam,
anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ, vātalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca
vātenāpasmarantaṃ
5
vidyāt (1)||8|| abhīkṣṇamapasmarantaṃ
kṣaṇena
6
sañjñāṃ pratilabhamānam, avakūjantam, āsphālayantaṃ bhūmiṃ,
haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ,
rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ,
pittalānupaśayaṃ,viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt (2)||8||
cirādapasmarantaṃ, cirācca sañjñāṃ pratilabhamānaṃ, patantam,
anativikṛtaceṣṭaṃ, lālāmudvamantaṃ, śuklanakhanayanavadanatvacaṃ,
śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ, śleṣmalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca
śleṣmaṇā'pasmarantaṃ vidyāt (3)||8||
samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt, tamasādhyamācakṣate (4)||8||
iti catvāro'pasmārā vyākhyātāḥ||8||
tatredamityādi| viśeṣavijñānaṃ vātādyapasmāraliṅgamityarthaḥ| kṣaṇena sañjñāṃ
pratilabhamānamiti vātāpasmāre śīghraṃ prabodho bhavatīti darśayati|
ādhmātagrīvamiti pūritastabdhagrīvam| āviddhaśiraskamiti vakraśiraskam|
anavasthitacapalarūpadarśanaṃ patanakāle jñeyaṃ, patitastu na budhyata eva|
evamanyatrāpi rūpadarśanaṃ boddhavyam| suśrute'pi patanakāla eva
rūpadarśanamuktaṃ; yathā- “yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati| tato
me cittanāśaḥ syāt so'pasmāro'nilātmakaḥ” (su.u.a.61) ityādi| pittāpasmāre
yadyapi
7
viśeṣalakṣaṇe kṣaṇena sañjñāṃ pratilabhamānamityuktaṃ, tathā'pi vātikāpekṣayā
kālaprakarṣo'tra jñeyaḥ; pittādapi hi vāyuḥ śīghrakārī bhavati| ugraṃ
hiṃsakamiva, bhairavaṃ tu ahiṃsakamapi bhayajanakaṃ śmaśānādi, ādīptaṃ
jvalitam| cirādapasmarantamiti bhūyasā kālenāpasmāravegavantam||8||
teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit, tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ| tasya
viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiñcit||9||
bhavatyevetyatra evakāro'tyantāyogavyavacchede; yathā- nīlaṃ sarojaṃ
bhavatyeva, na ca na bhavati| kadāciditi padaṃ
tvatyantāyogavyavacchedārthatāmeva dyotayati| etena, sarvāpasmāre
bhūtasambandho bhavati, na ca svatantro'pasmāro bhautiko bhavatīti darśayati|
uttarakālamiti cikitsite, yadyapi cāpasmāracikitsite'pi prapañco na vaktavyaḥ,
tathā'pi tatronmādavidhyatideśādunmādoktavistāra
8
eveti kṛtvā ihoktaṃ- ‘tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ’ iti; uktaṃ hi-
“yasyānubandhaṃ tvāgantuṃ doṣaliṅgādhikākṛtim| paśyettasya
bhiṣakkuryādāgantūnmādabheṣajam” (ci.a.10) iti| yathoktaliṅgairiti
pañcamīsthāne tṛtīyā, tena yathoktāpasmāraliṅgebhyo liṅgādhikyaṃ
liṅgātiriktatvaṃ; taccādoṣaliṅgānurūpaṃ doṣaliṅgāsadṛśamityarthaḥ| kiñciditi
na sarvaṃ, kintu stokaṃ doṣaliṅgavilakṣaṇaṃ liṅgamāgantvanubandhe bhavati|
etena ca svātantryeṇāgantvapasmārasambhavo na bhavatīti darśayati; yadi hi
svatantra evāgantuḥ syāttadā na stokamāgantuliṅgaṃ syāt, kintu sarvameva||9||
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ, mantrādīni
cāgantusaṃyoge||10||
hitānītyādinā cikitsāsūtramāha| upaśamanāni ca hitānīti yojanā||10||
tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu
vidravatāmabhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdehavikṣobhaṇaiḥ purā
gulmotpattirabhūt, haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ, bhayatrāsaśokairunmādānāṃ,
vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ, jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ
9, tatsantāpādraktapittam, ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti||11||
bhavanti cātra- apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca| caturthaḥ
sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ||12||
sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ| tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva
yathāsvaṃ śamanairapi||13|| yadā
doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ| tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti
bhiṣagvidaḥ||14||
sampratyuktānāṃ gadānāmutpattimāha- tasminnityādi| yadyapi ca jvara eva tatra
prathama utpannastathā'pyasau pṛthageva rudrakrodharūpa utpanna iti kṛtvā
paścāducyate, gulmādayastu yajñadhvaṃsānantarakālabhūtā ekasāmagrījātatvena
prathamamucyante; jvarasya tu sarvaprathamotpattirjvaranidāna evokteti bhāvaḥ|
purā iti ādyutpattau| lalāṭaprabhava iti lalāṭabhavakrodhāgniprabhava
ityarthaḥ| anvayaḥ anubandhaḥ| sādhāraṇamiti doṣapratyanīkaṃ vamanādi,
devādipratyanīkaṃ ca balimaṅgalādi||11-14||
sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ| bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ
nigacchati
10||15||
nidānasthānoktasarvarogajñānaphalamāha- sarvetyādi| na ca mohaṃ nigacchatīti
nidānasthānādyanukte'pi prameye sūkṣme'pi bahudṛṣṭatvena na mohaṃ gacchati,
kinntu tadapyūhyata ityarthaḥ||15||
ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam|16|
akhileneti yāvannidānasthānatayā vyādhyaṣṭakaṃ pratijñātaṃ tāvadakhilenoktam|
tena cikitsāsthānavaktavyanidānābhidhānānna nyūnatvaṃ; yacca jvarādinidānamapi
punarvaktavyaṃ tadasyaiva prapañca iti bhāvaḥ|16|-
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate||16||
tadyathā- jvarasantāpādraktapittamudīryate| raktapittājjvarastābhyāṃ
śoṣaścāpyupajāyate
11||17|| plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ
jaṭharācchotha eva ca| arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate||18||
pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ| kṣayo rogasya hetutve
śoṣasyāpyupalabhyate||19||
samprati nidānaprakaraṇādrogāṇāmapi keṣāñcidvyādhiṃ prati kāraṇatvaṃ yat
sambhavati, tadvaktumāha- nidānārthetyādi| nidānasyārthaḥ prayojanaṃ
vyādhijananaṃ, tat karotīti nidānārthakaraḥ; vyādhijanaka ityarthaḥ|
nidānarūpa iti vaktavye yannidānārthakara iti brūte, tena vyādhinā vyādhyante
kriyamāṇe'pi mūlabhūtavyādhijanaka eva heturvyādhijanye'pi vyādhau
mūlavyādhijananāvāntaravyāpāro nidānamiti darśayati| tena, rogajanye'pi roge
mūlabhūtāsātmyendriyārthādi kāraṇatrayameva kāraṇaṃ bhavatīti na
caturthakāraṇāntarāpattirityatiprasaṅgo vācyaḥ; jvarakāraṇānyeva hi
uṣṇādīnyatimātrāṇi jvaramabhinirvartya raktapittamapi
kāraṇāntaravardhitaśaktīni janayantītyādyanusaraṇīyam| gulmaścāpyupajāyate iti
arśobhya eva| kāsāt sañjāyate kṣaya iti kāsāddhātukṣayo jāyate, sa ca
dhātukṣayo rogasya śoṣābhidhānasya heturupalabhyata iti yojanā||16-19||
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ| ubhayārthakarā
dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ
12||20||
nanu yatra rogasya kāraṇaṃ rogo bhavati, tatra kiṃ
kāraṇabhūtarogo'pradhānamevetyāśaṅkyāha- te pūrvamityādi|- te jvarādayo
raktapittādyutpādāt pūrvaṃ kevalāḥ santo rogā eva rujākartṛtvena svayameva
pradhānā iti; paścāddhetvarthakāriṇa iti paścādraktapittādyutpādakā
bhavantītyarthaḥ| athaivamapi raktapittādikaṃ janayitvā jvarādayo
hetuvadarogarūpā bhavanti na vetyāha- ubhayetyādi| ubhayārthakarā iti
hetvarthaṃ raktapittādijananarūpaṃ, rogārthaṃ ca pīḍālakṣaṇaṃ kurvanti; na
vyādhyantarajananamātraṃ kṛtvā nivartanta ityarthaḥ| prakārāntaramāha-
tathaivaikārthakāriṇa iti| ekasyaiva hetorarthaṃ kurvantīti
ekārthakāriṇaḥ||20||
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati| na praśāmyati cāpyanyo
hetvarthaṃ
13
kurute'pi ca||21||
etadeva pakṣadvayaṃ prātilomyena vivṛṇoti- kaściddhītyādi| atra yo hetvarthaṃ
vyādhijananaṃ kṛtvā praśāmyati, sa ekārthakārī; yastu hetvarthaṃ
vyādhyantarajananaṃ kṛtvā svayamapyanuvartate, sa ubhayārthakārī; yadā kāsaṃ
samārabhyāpi svayamanuvartate, tadā pratiśyāyaḥ svayaṃ ca rujākartṛtvena
rogārthakaraḥ, kāsajanakatvena hetvarthakaraśca bhavati; yadā tu kāsaṃ
janayitvā svayaṃ nivartate, tadā kāsakāle nivṛttatvāt hetvarthamātraṃ
14
karotītyudāhāryam||21||
evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ| prayogāpariśuddhatvāttathā
cānyonyasambhavāt||22||
vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ| kutaḥ punarevaṃ
15
bhavatītyāha- prayogetyādi|- prayogāpariśuddhatvaṃ yathā- āmātīsāre stambhanaṃ
kṛtaṃ doṣaṃ saṃstabhya śūlānāhādhmānādi janayati| hetvantaramāha-
anyonyasambhavāditi; parasparakāraṇarūpatvādityarthaḥ| pratiśyāyo hi
svarūpeṇaiva kāsasya kāraṇaṃ, sa ca rājayakṣmaṇa ityādi||22||
prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ, śuddhastu
śamayedyo na kopayet||23||
prayogāpariśuddhiṃ vivṛṇoti- prayoga ityādi| na kopayediti vyādhyantaraṃ na
kuryādityarthaḥ| anyonyasambhavaśca jvarasantāpādraktapittamudīryata
ityādinaivokta iti na punarvivriyate||23||
eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya cāneko bahūnāṃ
bahavo'pi ca||24|| jvarabhramapralāpādyā
dṛśyante rūkṣahetujāḥ| rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate||25||
hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet| rūkṣādibhirjvarādyāśca
vyādhayaḥ sambhavanti hi||26||
hetuprakaraṇāddhetudharmāntaramāha- eko heturityādi|
etatpakṣacatuṣṭayodāharaṇānyāha- jvaretyādi| yadyapi rūkṣaṃ bahūnāṃ kāraṇaṃ,
tathā'pi deśakālādivaśāt kadācidekasyaiva jvarasya kāraṇaṃ bhavatīti jñeyam|
rūkṣādibhiriti rūkṣoṣṇalavaṇādibhiḥ
16| jvarādyā iti jvararaktapittagulmādyāḥ||24-26||
liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya
17
lakṣyate| bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni
18
ca||27|| viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ
jvaro mataḥ| jvarasyaikasya cāpyekaḥ santāpo liṅgamucyate||28||
viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate| liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ
santi cāmayāḥ||29||
liṅgasyāpi hetoriva cāturvidhyamāha- liṅgamityādi| tathaivaikasya lakṣyata iti
ekaṃ liṅgamiti sambandhaḥ| viṣamārambhamūlānāmiti viṣamārambhaprathamānāṃ;
viṣamārambhavisargitvamūṣmaṇo vaiṣamyamityādyuktajvaraliṅgānāmityarthaḥ|
jvaraṃ hyekaṃ (santāpātmakaṃ
19
) dṛṣṭvā viṣamārambhavisargitvādayo'sya bhūtā bhaviṣyanti vartanta iti vā
liṅgyate| jvara eko nirucyata iti jñāyata ityarthaḥ| liṅgairetairityādi|
etairviṣamārambhavisargitvādyairjvarādayaḥ santi ‘yuktā’ iti śeṣaḥ|
viṣamārambhādayo hi vātajvare tathā vātaśvāse vātahikkāyāṃ vā yathāsambhavaṃ
dṛśyanta eva||27-29||
ekā śāntiranekasya tathaivaikasya
20
lakṣyate| vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca||30||
śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā| jvarasyaikasya cāpyekā
śāntirlaṅghanamucyate||31|| tathā
laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ| etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ
praśāntayaḥ||32||
etaccāturvidhyaṃ cikitsāyāmapi brūte- eketyādi||30-32||
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate| sādhyate kṛcchrasādhyastu
yatnena mahatā cirāt||33|| yāti nāśeṣatāṃ
vyādhirasādhyo yāpyasañjñitaḥ| paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ
pratyākhyeyo'tivartate||34|| nāsādhyaḥ
sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām| pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ
gadāḥ||35||
cikitsābhidhānaprasaṅgena cikitsāpravṛttiviṣayaṃ sādhyabhedaṃ tathā
cikitsānivṛttiviṣayaṃ cāsādhyabhedamāha- sukhetyādi|- sukhopāya iti
sukhalabhyavaidyādyupāyaḥ
21; kiṃvā, sukhopāyaḥ san sādhyate alpenaiva yatnena sādhyata ityarthaḥ| yāti
nāśeṣatāmiti na sarvathā nivartate| paro'sādhya iti yāpyāpekṣayā
utkṛṣṭo'sādhyaḥ| asyaiva vivaraṇaṃ- pratyākhyeya iti| kriyāḥ cikitsāḥ|
bhāvāntaramiti sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo bhavati, kṛcchraśca yāpyaḥ, yāpyaśca
pratyākhyeya iti||33-35||
vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet
22| susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām||36||
vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ
catuḥśreyaḥ
23
prapadyate||37||
vyādheḥ sukhasādhyatvābhidhānaprasaṅgena vṛddhyādyavasthāntaramāha-
vṛddhītyādi| na kevalaṃ rogāṇāṃ kintu
dehāgnibalacetasāmapivṛddhisthānakṣayāvasthāmupalakṣayediti yojanā|
etadvyādhyavasthājñānaprayojanamāha- vyādhyavasthetyādi| catuḥśreya iti
catuśreyaḥkārakaṃ cikitsitaṃ, prapadyate budhyata ityarthaḥ||36-37||
prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram| teṣu
24
na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām||38||
prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet| jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān
yathāsannaṃ
25
haredbudhaḥ||39||
vyādhiprakārānabhidhāya cikitsopayuktān doṣaprakārānāha- prāya ityādi|
tiryaggatāśca doṣā unmārgagatatvena na samyak śīghraṃ vā bheṣajena yojayituṃ
pāryante, tena ciraṃ kleśayantīti yuktam| dehāgnibalavidityanena
tiryaggatadoṣe tvarayā bhūri bheṣajaprayogeṇa kriyamāṇā cikitsā dehamagnibalaṃ
ca hantīti sūcayati| prayogairiti alpamātradīrghakālaprayogaiḥ| sukhaṃ veti
sukhaṃ yathā bhavati tathā āsannaṃ haredityarthaḥ; yacchodhanaṃ vamanādi
yatrāmāśayādigate doṣe āsannaṃ haraṇayogyatayā bhavati, tena
haredityarthaḥ||38-39||
jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu
liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||40||
samprati nidāne liṅgatvenoktānāṃ vyādhīnāṃ pṛthagvyādhitvamapi bhavatītyāha-
jñānārthamityādi| saṅgraha iti vyādhinidānādisaṅgrahe| ye nidānasthāne
jñānārthaṃ pradhānabhūtajvarādijñānārthaṃ vyādhayaḥ santi, te'vipākārucyādayaḥ
svātantryeṇotpadyamānā vyādhaya eva vyādhitvenaiva vyapadeṣṭavyā ityarthaḥ|
tadātve tu liṅgānīti yadā jvarādiparatantrā jāyante'rucyādayaḥ, tadā
pāratantryālliṅgānyeva te, nāmayāḥ; āmayo hi svatantraḥ svacikitsāpraśamanīyo
bhavatītyāyurvedasthitiḥ, jvaraliṅgarūpāstvarucyādayo jvaracikitsāpraśamanīyā
eveti bhāvaḥ||40||
vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ| taddhetuvaśagaṃ
hetorabhāvānnānuvartate||41||
samprati nidānādhikṛtasya hetorvibhavamāha- vikāra ityādi| vikāraḥ vaiṣamyam|
prakṛtiḥ sāmyam| sarvamiti anena śārīraṃ tathā''dhyātmikaṃ copasaṅgṛhṇāti|
hetuvaśagamiti hetvadhīnotpādam| etena, ārogyarūpaprakṛtyarthinā sāmyahetuḥ
sevanīyaḥ, tathā vikārarūparogaparihārārthinā ca vikāraheturvarjanīyaḥ| na ca
vācyaṃ- yad- dadhyādiśothajananahetoruparame'pi
tajjanitaśothānuvṛttidarśanānmṛṣaitadvacanaṃ- ‘hetorabhāvānnānuvartate’ iti,
yata uparate'pi dadhyādau dadhyādijanito doṣasantānaḥ
śothādijanakastatrānuvartata eva||41||
tatra ślokāḥ- hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiḥ
pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt||42||
jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca| pṛthagekaikaśaścoktā
hetuliṅgopaśāntayaḥ||43|| hetuparyāyanāmāni
vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca| nidānasthānametāvat saṅgraheṇopadiśyate||44||
saṅgrahe ‘sūtramātraṃ cikitsitāt’ ityantenāpasmārādhyāyārthasaṅgraha ukta iti
boddhavyam| ‘jvarādīnāṃ’ ityādigranthena tu nidānasthānoktārthasaṅgrahaṃ
karoti| yadyapi jvarasya jvaranidāne'sādhyatā noktā, tathā'pi ‘aṣṭānāṃ’
itipadaṃ ‘chatriṇo gacchanti’ iti nyāyena boddhavyam| kiṃvā, aṣṭānāṃ
hetuliṅgopaśāntaya iti yojanīyam; asādhyatā yathāyogyatayaiva boddhavyā|
pṛthaktvena caikaikaśaśceti pṛthagekaikaśaḥ| tena, pṛthaktvena
sarvasādhāraṇahetvādayo nidānasthānādāvuktāḥ, tathaikaikaśaśca jvarādīnāṃ
hetuliṅgopaśāntayaḥ sve sve adhyāye uktāḥ| atra ca liṅgagrahaṇena
pūrvaliṅgagrahaṇam, upaśāntigrahaṇena copaśayagrahaṇaṃ, samprāptestu
pratirogamabhidhānādagrahaṇaṃ vyākhyeyam| hetuparyāyanāmānīti ‘heturnimittaṃ’
(ni.a.1) ityādinā, vyādhiparyāyanāmānīti tathā lakṣaṇaparyāyanāmānīti
cādyādhyāyoktānyeva jñeyāni; samprāptestu ‘samprāptirjātirāgatiḥ’ (ni.a.1) iti
nāmakathanaṃ lakṣaṇaprayojakameva prāyaḥ, teneha na saṅgṛhītam| kiṃvā hetava
ityādisthānasaṅgraha eva, apasmārādhyāyārthasaṅgrahastu
sthānasaṅgraheṇaivāvyavahitena kṛtatvānna punaḥ pṛthakkṛtaḥ| tatra hetava
ityādi sarvarogahetvādisaṅgrahaṇam| asmin pakṣe pṛthaktveneti
jvarādīnāmityanena sambadhyate, ekaikaśaśceti hetuliṅgopaśayaśāntibhiḥ
sambadhyate| saṅgraheṇeti vacanāccikitsitaprapañcanīyaṃ nidānaṃ sūcayati|
kecidatra nidīyate nibadhyate hetvādipañcakamaneneti nidānamiti
nidānaśabdavyutpattiṃ kurvanti, nidānaśabdena ca gavāṃ
dohanakālanibandhanarajjurucyate iti bruvate| jvaranidāne ca nidānaśabdo
vyākṛta eva||42-44||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne apasmāranidānaṃ
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti carakasaṃhitāyāṃ
dvitīyaṃ nidānasthānaṃ samāptam|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
nidānasthāne'pasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘atyupakṣīṇadehānāṃ vā’ iti pā. ↩
- 2 ‘hṛdayamupasaṃsṛjya paryavatiṣṭhante’ iti, ‘hṛdayamupasaṅgṛhyopari tiṣṭhante’ iti ca pā. ↩
- 3 ‘vātajatvāditi jñāyate’ iti pā. ↩
- 4 ‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā. ↩
- 5 ‘vātenāpasmāritaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā. ↩
- 7 ‘yadyapi aviśeṣeṇa sañjñāṃ pratilabhamānamityuktaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘unmādoktavistara uktatvādihoktam’ iti pā. ↩
- 9 ‘maheśvaralalāṭāt prabhavati’ iti pā. ↩
- 10 ‘samṛcchati’ iti pā. ↩
- 11 ‘śvāsaścāpyupajāyate’ iti pā. ↩
- 12 ‘tathaikaikārthakāriṇaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘hetutvaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘hetvarthakaro bhavatītyudāhāryam’ iti pā. ↩
- 15 ‘kutaḥ punarete bhavanti’ iti pā. ↩
- 16 ‘rūkṣoṣṇātisaraṇādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘tathaikasyaikamucyate’ iti pā. ↩
- 18 ‘bahavastathā’ iti pā. ↩
- 19 ‘santāpātmakaṃ iti hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 20 ‘tathaikaikasya’ iti pā. ↩
- 21 ‘sukhopalabhyavaidyābhyupāyaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘doṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘tattacchreyaḥ’ iti pā. ↩
- 24 yogīndranāthasenastu ‘teṣu tu tvarayā kuryāddehāgnibalavatkriyām’ iti paṭhati, ‘teṣāmāturāṇāṃ dehāgnibalavatkriyāṃ dehāgnyorbalakarīṃ kriyāṃ tvarayā āśu kuryāt’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 25 ‘yathāsvaṃ taṃ’ iti pā. ↩