athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidānasthāne jñātahetvādinā tathā vimāne pratītarasadoṣādimānena
kartavyacikitsāyā adhikaraṇaṃ śarīraṃ jñātavyaṃ bhavati;
yato'pratipanne'śeṣaviśeṣataḥ śarīre na śarīravijñānādhīnā cikitsā sādhvī
bhavati; ataḥ śarīraṃ kāraṇotpattisthitivṛddhyādiviśeṣaiḥ pratipādayituṃ
śārīraṃ sthānamucyate| atrāpi
cātyantaduḥkhoparamamokṣakāraṇacikitsopayuktapuruṣabhedādipratipādakatayā
pradhānatvena katidhāpuruṣīyo'dhyāyo'bhidhīyate||1-2||
katidhā puruṣo dhīman! dhātubhedena bhidyate| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt,
prabhavaḥ puruṣasya kaḥ||3|| kimajño jñaḥ,
sa nityaḥ kiṃ kimanityo nidarśitaḥ| prakṛtiḥ kā, vikārāḥ ke, kiṃ liṅgaṃ
puruṣasya ca||4|| niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca
vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum| vadantyātmānamātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā||5||
niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan! vidyate katham| svatantraścedaniṣṭāsu kathaṃ
yoniṣu jāyate||6|| vaśī yadyasukhaiḥ
kasmādbhāvairākramyate balāt| sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti
saḥ||7|| na paśyati vibhuḥ
kasmācchailakuḍyatiraskṛtam| kṣetrajñaḥ kṣetramathavā kiṃ pūrvamiti
saṃśayaḥ||8|| jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ
kṣetrajño hi na yujyate| kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ
syādaśāśvataḥ||9|| sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ
kartā hyanyo na vidyate| syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ||10||
atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati| atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ
bhaviṣyatīm||11|| bhaviṣyantyā
asamprāptiratītāyā anāgamaḥ| sāmpratikyā api sthānaṃ nāstyarteḥ saṃśayo
hyataḥ||12|| kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ,
kimadhiṣṭhānamucyate| kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||13||
sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ| ekaḥ praśānto bhūtātmā
kairliṅgairupalabhyate||14|| ityagniveśasya
1
vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ| sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā
punarvasuḥ||15||
katidheti katiprakāraḥ| puruṣa ityanena cāviśeṣeṇa
puruṣaśabdābhidheyo'rthobhidhīyate; yataḥ ‘khādayaścetanāṣaṣṭhā’ ityādinā,
tathā caturviṃśatikabhedabhinnaśca karmapuruṣa eva śarīrī vācyaḥ, tathā
‘cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ’ ityanenātmaiva śarīrarahitaḥ
puruṣaśabdārthatvena vācyaḥ| puruṣadhāraṇāddhātuḥ; tena dhātubhedeneti
puruṣadhāraṇārthabhedena| dhīmanniti viśeṣaṇena ya eva dhīmān sa eva
puruṣabhedādikamimaṃ vakṣyamāṇaṃ susūkṣmaṃ vaktuṃ samartha iti darśayati|
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi kasmāddhetoḥ puruṣaḥ saṃsāre pradhānaṃ
sthāyikāraṇamityarthaḥ| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇam| yoniṣviti
jātiṣu| sarvā iti parapuruṣagatā
2
api| kṣetrajñaḥ ātmā| kṣetram avyaktavarjitaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇam|
jñeyamityādi| asati kṣetre kṣetrajñānābhāvānna kṣetrajñatvamupapadyate iti
3
bhāvaḥ| sākṣibhūta iti sākṣisadṛśaḥ| viśeṣo vedanākṛta iti
putrādijñānarūpavedanājanito harṣādiviśeṣa ityarthaḥ| tisṛṇāmiti
atītānāgatavartamānānāṃ duḥkharūpāṇāṃ madhye kāṃ cikitsati| atītāmityādau
kiṃśabdo'dhyāhāryaḥ, tena kimatītāṃ cikitsati, kiṃ vartamānāṃ, kiṃvā
bhaviṣyatīmiti yojyam| sthānaṃ nāstīti kṣaṇikatvena cikitsāyāḥ
pravṛttiyogyakālāvasthānaṃ nāsti| vedanānāṃ kāraṇamadhiṣṭhānaṃ ca yadyapi
dīrghañjīvitīye'pyuktaṃ, tathā'pīha prakaraṇavaśādviśeṣapratītyākāṅkṣayā ca
viśiṣṭāḥ
4
punaḥ praśnāḥ| praśnārthāścāmī uttaragranthe ācāryeṇa prapañcanīyā iti neha
5
vyākaraṇīyāḥ||3-15||
khādayaścetanāṣaṣṭhā
6
dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ||16||
khādaya ityādi| khādayaḥ “khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” iti vakṣyamāṇāḥ;
cetanāṣaṣṭhā ityatra cetanāśabdena cetanādhāraḥ samanaska ātmā gṛhyate;
khādigrahaṇena cendriyāṇi khādimayānyavaruddhāni| ayaṃ ca
vaiśeṣikadarśanaparigṛhītaścikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ; ayameva
“pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ” (su. sū. 1) ityanena suśrutenāpyuktaḥ|
smṛta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇāmapyayaṃ puruṣaśabdavācyo'bhipreto nāsmatkalpita
iti darśayati| puri śarīre śete iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdenocyate
tamāha- cetanetyādi| atra puruṣa iti kartavye
7
yat ‘puruṣasañjñaka’ iti karoti tena na cetanādhāturūpaḥ
puruṣaścikitsāyamabhipretaḥ, kintu śāstrāntaravyavahārānurodhādihāpyayaṃ
puruṣaśabdena sañjñita iti darśayati; cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka eva puruṣaḥ,
ata eva tatra sañjñitagrahaṇaṃ na kṛtam| ayaṃ ca puruṣaśabdo gavādāvapi
ṣaḍdhātusamudāye yadyapi vartate, tathā'pi sarvapradhāne nara eva viśeṣeṇa
vartate; tena nātiprasiddho gavādau puruṣaśabdaḥ||16||
punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ| mano daśendriyāṇyarthāḥ
prakṛtiścāṣṭadhātukī||17||
ṣaḍdhāturūpameva puruṣaṃ punaḥ sāṅkhyadarśanabhedāccaturviṃśatikabhedenāha-
punaścetyādi| caturviṃśatikameva vibhajate- mana ityādi| yadyapi
pañcaviṃśatitattvamayo'yaṃ puruṣaḥ sāṅkhyairucyate, yadāha-
“mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta| ṣoḍaśakastu vikāro na
prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ” (sāṃ.kā.3) iti, tathā'pīha prakṛtivyatiriktaṃ
codāsīnaṃ puruṣamavyaktatvasādharmyādavyaktāyāṃ prakṛtāveva prakṣipya
avyaktaśabdenaiva gṛhṇāti; tena ‘caturviṃśatikaḥ puruṣaḥ’ ityaviruddham|
udāsīnasya hi sūkṣmasya bhedapratipādanamihānatiprayojanamiti na kṛtam|
daśendriyāṇīti pañca karmendriyāṇi, pañca buddhīndriyāṇi ca| aṣṭadhātukīti
khādipañcakabuddhyavyaktāhaṅkārarūpā; vakṣyati hi- “khādīni
buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ” iti||17||
lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca| sati hyātmendriyārthānāṃ
sannikarṣe na vartate||18|| vaivṛttyānmanaso
jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate| aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ
smṛtau||19||
atra caturviṃśatike prathamoddiṣṭaṃ mano lakṣayitumāha- lakṣaṇamityādi| yathā
jñānasyābhāvo jñānasya bhāvaśca manogamako bhavati tadāha- satītyādi|
vaivṛttyānmanasa iti indriyeṇāsaṃyogāt, sānnidhyāditi indriyeṇa manasaḥ
sambandhāt| evaṃ
8
manyate- yadā yugapadindriyārthā indriyaiḥ saṃyujyante tadā kvacidindriyārthe
jñānaṃ bhavati kvacinna bhavatīti dṛṣṭaṃ, tenemau jñānabhāvābhāvau
jñānakāraṇāntaraṃ
9
darśayataḥ; yacca tat kāraṇāntaraṃ tanmanaḥ| tacca kāraṇaṃ manorūpaṃ
yadyātmavadyugapat sarvendriyavyāpakaṃ svīkriyate kiṃvā
anekasaṅkhyamindriyavat svīkriyate, tadā punarapi yugapadindriyārthasambandhe
pañcabhirjñānairbhavitavyaṃ vibhunā vā manasā, anekairvā
manobhiryugapadadhiṣṭhitatvādindriyāṇāṃ; na ca bhavanti yugapajjñānāni,
tasmādyugapajjñānānudayālliṅgānmano'ṇurūpamekaṃ ca sidhyatītyāha-
aṇutvamityādi||18-19||
cintyaṃ vicāryamūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṅkalpyameva ca| yatkiñcinmanaso jñeyaṃ tat
sarvaṃ hyarthasañjñakam||20||
indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ūho vicāraśca, tataḥ paraṃ
buddhiḥ pravartate||21||
manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha- cintyamityādi| cintyaṃ kartavyatayā
akartavyatayā vā yanmanasā cintyate| vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ
yadvimṛśyate| ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate ‘evametadbhaviṣyati
10
’ iti| dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam| saṅkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā
vā'vadhāraṇāviṣayam| yat kiñcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ| manaso
jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam| ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva; tena
ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṅkhyātirekaḥ| sukhādayastu
śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ|
manoviṣayamabhidhāya manaḥ karmāha- indriyetyādi| indriyābhigrahaḥ
indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma, tathā svasya nigraho manasaḥ karma; mano
hyaniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate, “manaśca guṇāntarayuktaṃ
sadviṣayāntarānniyamayati” ityāhureke| yaduktam- “viṣayapravaṇaṃ cittaṃ
dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā” iti| tena,
dhṛtyā kāraṇabhūtayā (mana
11
) ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ| manaḥ karmāntaramāha- ūho
vicāraśceti|- atroha ālocana(nā)jñānaṃ nirvikalpa(ka)m, vicāro heyopādeyatayā
vikalpanam| caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṅkhyā manyante; tatra
bāhyamindriyarūpam, ābhyantaraṃ tu mano'haṅkāro buddhiśceti tritayam|
tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ, manastu saṅkalpayati
heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ, ahaṅkāro'bhimanyate
‘mamedamahamatrādhikṛtaḥ’ iti manyata ityarthaḥ, buddhiradhyavasyati
‘tyajāmyenaṃ doṣavantamupādadāmyenaṃ guṇavantam’ ityadhyavasāyaṃ
karotītyarthaḥ| ūhastu yadyapi bāhyacakṣurādikarma, tathā'pi tatrāpi
mano'dhiṣṭhānamastīti manaḥ- karmatayoktaḥ| vacanaṃ hi “sāntaḥkaraṇā buddhiḥ
sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt| tasmāttrividhaṃ karaṇaṃ dvāri, dvārāṇi śeṣāṇi”
(sāṃ. kā. 35) iti
12| tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhiradhyavasāyaṃ
karotītyarthaḥ| ahaṅkāravyāpāraścābhimananamihānukto'pi buddhivyāpāreṇaiva
sūcito jñeyaḥ| buddhirhityajāmyenamupādadāmīti vā'dhyavasāyaṃ kurvatī
ahaṅkārābhimata eva viṣaye bhavati; tena buddhivyāpāreṇaivāhaṅkāravyāpāro'pi
gṛhyate| buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati| yaduktam- “ete
pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ| kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya
buddhau prayacchanti
13
” (sāṃ.kā.36)||20-21||
indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate| kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato
doṣato'thavā||22|| jāyate viṣaye tatra yā
buddhirniścayātmikā| vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam||23||
etadevohavicārapūrvakatvaṃ buddhervivṛṇoti- indriyeṇetyādi| gṛhyate iti
ūhamātreṇa nirvikalpena gṛhyate| guṇata iti upādeyatayā| doṣata iti heyatayā|
buddhyadhyavasāyaṃ vivṛṇoti- jāyata ityādi| viṣaye tatreti manasā kalpite
viṣaye| niścayātmiketi sthirasvarūpā adhyavasāyarūpetyarthaḥ| vyavasyatīti
anuṣṭhānaṃ karoti, udyukto bhavatītyarthaḥ; buddhyadhyavasitamarthaṃ vaktuṃ
kartuṃ vā'nutiṣṭhatīti
14
yāvat| buddhipūrvakamityanena yadeva buddhipūrvakamanuṣṭhānaṃ tadevaivaṃvidhaṃ
bhavati nonmattādyanuṣṭhānamiti darśayati||22-23||
ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ
pravartate||24||
mano'bhidhāyendriyāṇyabhidhatte, tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi, prāgāha-
ekaiketyādi| khādīnāṃ madhye ekaikenādhikena bhūtena yuktānīndriyāṇi pañca
cakṣurādīni; ekaikādhikapadena pañcāpi pāñcabhautikāni, paraṃ cakṣuṣi
tejo'dhikamityādyuktaṃ sūcayati| karmānumeyānīti kāryānumeyāni; kāryaṃ
cakṣurbuddhyādi| yebhyo buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi, tānīmāni
pañceti darśayati| yadyapi ca sāṅkhye āhaṅkārikāṇīndriyāṇi, yaduktaṃ-
“sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt” (sāṃ.kā.25) iti, tathā'pi
matabhedādbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyaṃ; kiṃvā,
aupacārikametadbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyam; upacārabījaṃ ca
yadguṇabhūyiṣṭhaṃ
15
yadindriyaṃ gṛhṇāti, tattadbhūyiṣṭhamityucyate; cakṣustejo gṛhṇāti, tena
taijasamucyata ityādi jñeyam||24||
hastau pādau
16
gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca| karmendriyāṇi pañcaiva pādau
gamanakarmaṇi||25|| pāyūpasthaṃ visargārthaṃ
hastau grahaṇadhāraṇe| jihvā vāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā||26||
atha karmendriyāṇyāha- hastāvityādi| hastāvekaṃ pādau
caikamindriyamekarūpakarmakartṛtayā| gudopasthaṃ caikaikam| vāca
upādānahānārthaṃ bhedamāha- vāk cetyādi| jyotiriva jyotiḥ,
dharmakartṛtvenobhayalokaprakāśakāritvāt
17; etadviparyayeṇa tamaḥ anṛtā||25-26||
mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso
gandhaśca tadguṇāḥ||27||
sampratyuddeśakramānurodhādarthe'bhidhātavye'rthānāṃ
prakṛtigrahaṇagṛhītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvādaṣṭadhātuprakṛtigṛhītāni
bhūtānyeva tāvadāha- mahābhūtānītyādi| śabdādayo yathāsaṅkhyaṃ khādīnāṃ
naisargikā guṇā jñeyāḥ| yastu guṇotkarṣo'bhidhātavyaḥ sa hi
anupraviṣṭabhūtasambandhādeva
18| tena pṛthivyāṃ caturbhūtapraveśāt pañcaguṇatvam, evaṃ jalādāvapi
caturguṇatvādi jñeyam||27||
naisargikaṃ guṇamabhidhāya bhūtāntarapraveśakṛtaṃ guṇamāha- teṣāmityādi|
ekaguṇaḥ pūrva iti pūrvo dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ| puṃliṅgatā ca khādīnāṃ
dhāturūpatābuddhisthīkṛtatvāt
21; uktaṃ hi- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ” iti| yathā yathā ca paratvaṃ
tathā tathā ca guṇavṛddhiryathāsaṅkhyam| nanu,
etāvatā'pyekaguṇatvadviguṇatvādi
22
na niyamena jñāyate ko guṇaḥ kva bhūte ityāha- pūrva ityādi|- guṇiṣu khādiṣu
dhātuṣu pūrvo guṇaḥ krameṇa yathāsaṅkhyaṃ vartate; na kevalaṃ pūrvaḥ kintu
pūrvasyāpi yo guṇaḥ, sa ca pūrvaguṇa uttare bhūte vartate| tena khe pūrve
23
pūrvaḥ śabda(bdo)guṇo vartate; vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvo bhavati,
pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam; evamagnyādau ca jñeyam|
gandhastūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvo bhavati, tathā'pi ‘gandhaśca tadguṇāḥ’
iti granthe tadguṇā itipadāpekṣayā gandhasya pūrvatvaṃ kalpanīyaṃ; kiṃvā,
pūrva iti chatriṇo gacchantītinyāyenoktaṃ, tenāpūrvo'pi gandhaḥ kramāgataḥ
pṛthivyāṃ jñeyaḥ||28||
kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām| ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ
yathākramam||29|| lakṣaṇaṃ sarvamevaitat
sparśanendriyagocaram| sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ||30||
bhūtānāmasādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha- kharetyādi| apratīghātaḥ
apratihananamasparśatvamiti yāvat; sparśavaddhi gativighātakaṃ bhavati
nākāśaḥ, asparśavattvāt| sarvamevaitaditi kharatvādi| sparśanendriyagocaramiti
sparśanendriyajñeyam| kathametat sarvaṃ sparśanendriyajñeyamityāha-
sparśanetyādi| saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ| yadindriyaṃ yadgṛhṇāti,
tattasyābhāvamapi gṛhṇāti; tena, ākāśasyāsparśatvamapi
sparśanendriyagrāhyamiti
24
yuktam| dravatvaṃ calatvaṃ ca sāṅkhyamate sparśanagrāhyatvāt
sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa eva; yaddhi sparśanena gṛhyate, tat sarvaṃ
mahābhūtavātapariṇāma eva| etāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñeyāni,
sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatroktāni| prakṛtivarge
sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ| vacanaṃ hi- “tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca
pañcabhyaḥ| ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca” (sāṃ.kā.38) iti;
tenehāpi khādīni tanmātraśabdoktāni sūkṣmāṇi boddhavyāni||29-30||
guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca|31|
bhūtānāṃ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ liṅgāntarāṇyāha- guṇā ityādi| guṇāḥ
śabdādayaḥ| guṇināmiti sūkṣmarūpabhūtānām| evacagrahaṇāt śabdādayaśca vyaktāḥ
sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ bhūtānāṃ lakṣaṇaṃ bhavantīti vākyārthaḥ|31|
arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ||31||
arthānāha- arthā ityādi| arthaśabdena tu ye śabdādayo'bhidhīyante
25
te sthūlakhādirūpā eva jñeyāḥ; yenākāśapariṇāma eva śabdaḥ, vātapariṇāmaḥ
sparśa ityādi darśanam| śabdādigrahaṇenātrākāśādigrahaṇaṃ yat,
tadākāśādipariṇāmā eva śabdādaya iti yuktameva| etena yacchrotragrāhyaṃ tat
sarvamākāśaṃ śabdaśca, yat sparśena gṛhyate tat sarvaṃ vāyuḥ sparśaścetyādi
jñeyam||31||
yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate| yāti sā tena nirdeśaṃ manasā
ca manobhavā||32|| bhedāt kāryendriyārthānāṃ
bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ| ātmendriyamanorthānāmekaikā
26
sannikarṣajā||33||
aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhodbhavaḥ| dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā
saṃyogajā tathā||34||
samprati prakṛtigaṇapraviṣṭāyā buddherupadarśanārthaṃ tasyā buddhervṛttibhedāt
27
jñānaviśeṣarūpāṇyāha- yetyādi| yadindriyamāśrityeti
yadindriyapraṇālikāmāśritya
28
mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vṛttiviśeṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā
bhavanti, tadindriyajanyatvenaiva tāni vyapadiśyante- cakṣurbuddhiḥ,
śrotrabuddhirityādivyapadeśena
29| manobhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyate; manobuddhiriti
vyapadiśyata ityarthaḥ| indriyamanobhedena ṣaṭtvaṃ
30
buddhīnāṃ pratipādya buddhibahutvaṃ prāha- bhedādityādi| kāryasya
indriyārthasya ca bhedāt tatsambandhena bhidyamānā bahvyo buddhayo bhavanti;
kāryaṃ
31
sukhaduḥkhabhedāḥ; sukhaduḥkhaprapañcena hi taktāryeṇa kāraṇaṃ jñānamapi bahu
bhavati| idānīṃ sarvabāhyajñānasādhanamāha- ātmetyādi| ātmā avyaktam| ekaiketi
pratyekam| buddheranekātmādimelakajanyatve dṛṣṭāntamāha
32
- aṅgulītyādi| anena dṛṣṭāntena śabdadvayamāha; aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda
ekaḥ, ayaṃ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṃyogājjāyamānatalaśabda
ucyate; tantrīvīṇānakhodbhavaśca vīṇāśabda ekaḥ; anye tvekamevāṅgulyādijaṃ
vīṇāśabdaṃ varṇayanti| etena, yathā śabdo'ṅgulādyanyatamavaikalye'pi na
bhavati, tathā buddhirapyātmādīnāmanyatamavaikalye'pi na bhavatīti
darśayati||32-34||
buddhīndriyamanorthānāṃ vidyādyogadharaṃ param| caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ
puruṣasañjñakaḥ||35||
atra ca buddhivṛttīnāṃ jñānānāṃ kathanenaivāhaṅkāro'pi sūcita eva;
yato'haṅkāropajīvitaivātmādisaṃvaliteyaṃ buddhiḥ ‘ahaṃ paśyāmi’ ityādirūpā
bhavati; tena buddherahaṅkārasya coktatvādavaśiṣṭamavyakaṃ kāryadvārā brūte-
buddhītyādi| paramiti avyaktam| buddhyādīnāṃ yogaṃ melakaṃ dharatīti
33
yogadharam; avyaktaṃ hi prakṛtirūpaṃ puruṣārthapravṛttaṃ buddhyādimelakaṃ
bhogasampādakaṃ sṛjati| evaṃ vyutpāditaṃ caturviṃśatikamupasaṃharati-
caturviṃśatika ityādi| yadi vā karmendriyāṇyabhidhāya mahābhūtānītyādinā arthā
evāśrayabhūtakhādikathanenocyante, yā yadindriyamāśrityetyādinā tu
sphuṭopalabhyamānā buddhivṛttibhedā ucyante, buddhyahaṅkāratanmātrāṇyavyaktāni
tu sūkṣmāṇi noktāni, tāni sarvāṇyeva buddhīndriyamanorthānāmityādigranthe
paraśabdenocyante, tena yogadharaṃ paramityanena mūlaprakṛtistathā
prakṛtivikṛtayaśca mahadādayaḥ saptocyante; evaṃ caturviṃśatiko rāśirbhavati|
paratvaṃ ca vikārāpekṣayā prakṛtīnāmupapannameva||35||
rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān| tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu
sattvavṛddhyā
34
nivartate||36||
sampratyevaṃrūpapuruṣasya sakāraṇaṃ saṃsaraṇaṃ mokṣahetuṃ cāha- raja ityādi|
saṃyogo'yamiti caturviṃśatirāśirūpo melakaḥ| tābhyāmiti rajastamobhyām|
sattvavṛddhyā kāraṇabhūtayā rajastamonivṛttyā puruṣarūpaḥ saṃyogo nivartate
mokṣo bhavatītyarthaḥ| sattvaṃ vṛddhaṃ viśuddhajñānajananād rajastamasī
saṃsārakāraṇe vijitya prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣamāvahati||36||
atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ
jīvitaṃ maraṇaṃ svatā||37|| evaṃ
35
yo veda tattvena sa veda pralayodayau| pāramparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ
36
yacca kiñcana||38||
punaścaturviṃśatike puruṣe karmaphalādi darśayan doṣahīne puruṣe
karmaphalādyabhāvamarthoddarśayati- atretyādi| phalamatreti
yathoktasamudāyapuruṣe| karmeti adṛṣṭam| phalamiti adṛṣṭaphalam| svatā mamatā|
jñānaṃ ca yadyapi caturviṃśatitattvātiriktasyodāsīnasyaiva, tathā'pi
taccetanayā prakṛtirapi cetanāmāpadya cetanaiva bhavatīti yuktam ‘atra jñānam’
iti| vacanaṃ hi- “tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam
37
” (sāṃ. kā. 20) iti| pralayodayāviti jīvitamaraṇe| pāramparyamiti
śarīraparamparām| cikitsāṃ ceti naiṣṭhikī ātyantikaduḥkhacikitsā mokṣasādhanā
jñātavyā| yacca kiñcanetyanenānuktamapi kṛtsnaṃ jñeyamavaruṇaddhi||37-38||
bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham| na syuḥ kartā
38
ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi||39||
nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk| na vijñānaṃ na śāstrāṇi na
janma maraṇaṃ na ca||40|| na bandho na ca
mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi| kāraṇaṃ puruṣastasmāt
kāraṇajñairudāhṛtaḥ||41|| na cet kāraṇamātmā
syādbhādayaḥ
39
syurahetukāḥ| na caiṣu sambhavej jñānaṃ na ca taiḥ syāt prayojanam||42||
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi praśnasyottaraṃ- bhāstama ityādi| bhāḥ pratibhā|
tamaḥ mohaḥ| puruṣa iha prakaraṇe ātmā'bhipretaḥ| āśrayaḥ śarīram| gatiśca
prayojanānusandhānādbhavati
40, evamāgatirapi| kāraṇaṃ puruṣastasmāditi bhāstamaḥsatyādau kāraṇaṃ puruṣa
ityarthaḥ| etadeva bhāādikāraṇatvamātmana āha- na cedityādi| evaṃ manyate-
bhāstamasī dharmādharmajanye, dharmādharmau cāsatyātmani nirāśrayau na
bhavitumarhataḥ; tathā satyaṃ dharmajanakatayā upādeyam, anṛtaṃ
cādharmajanakatayā'nupādeyam, etaccātmani sthire'sati dharmādharmajanakatvaṃ
nāsti, tataśca satyāsatyabhedo'pyakiñcitkaratvānnāsti; evaṃ
śubhāśubhakarmaṇyapi vācyaṃ; tathā kartā ca kāraṇapratisandhātā na bhavati,
pratisandhāturātmano'bhāvādityarthaḥ; tathā boddhā ca
pūrvāparāvasthāpratisandhātaiva bhavati; śarīraṃ cātmano bhogāyatanaṃ nātmānaṃ
vinā bhavati; evaṃ sukhādāvapyātmanaḥ kāraṇatvamunneyam; vijñānaṃ
śāstrārthajñānaṃ, śāstrāṇi pratisandhātrā''tmanaiva kṛtāni| na caiṣu
sambhavejjñānamiti ātmānaṃ jñātāraṃ vinā na bhādiṣu jñānaṃ sambhavet,
jñāturātmano'bhāvādityarthaḥ| na ca taiḥ syāt prayojanamiti
bhādīnāmātmārthatvenāsatyātmani bhādyutpatteḥ prayojanaṃ na syāt,
prayojanābhāvāccotpādo na syāt; sarveṣāmeva hi bhāvānāmātmasthau dharmādharmau
puruṣabhogārthamutpādakau, asati bhoktari bhojyenāpi na bhavitavyaṃ
kāraṇābhāvāt||39-42||
kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca
gṛhakārādvinā gṛham||43|| yo vadet sa
vadeddehaṃ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam| vinā
kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ||44||
ātmānaṃ vinā śarīrānutpāde dṛṣṭāntadvayaṃ prameyagauravādāha- kṛtaṃ
mṛddaṇḍetyādi| sambhūya karaṇaiḥ kṛtamityātmanirapekṣairbhūtaiḥ
kṛtamityarthaḥ| yuktyā anumānarūpayā āgamena ca rahito yuktyāgamabahiṣkṛtaḥ;
pratyakṣaṃ cātra noktaṃ, tasyātmānaṃ prati prāyo'yogyatvāt||43-44||
kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate| yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya
āgamebhyaḥ pramīyate||45||
sarvaiḥ pramāṇairiti pratyakṣādibhiḥ| yebhya iti karaṇa evāpādānavivakṣayā
pañcamī| āgamayanti bodhayantīti āgamāḥ pramāṇānyeva; anye tvāgamapramāṇābhyāṃ
śāstrāṇyeva bruvate||45||
na te tatsadṛśāstvanye pāramparyasamutthitāḥ| sārūpyādye ta eveti nirdiśyante
navā navāḥ||46|| bhāvāsteṣāṃ samudayo
nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ| kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ||47||
nirātmavādimatamutthāpayati- na te ityādi| asmiñ śarīre te ka eva
pṛthivījalādayo bhāvāḥ, ye ta eveti vyapadiśyante; te na bhavanti pūrvānubhūtā
nānubhavantītyarthaḥ| yadi te na bhavanti, kathaṃ tarhi ‘te’
ityabhijñānamityāha- tatsadṛśāstvanye pūrvasadṛśā ityarthaḥ|
pāramparyasamutthitā iti sadṛśasantānavyavasthitāḥ| sārūpyāditi
sadṛśarūpatvāt| teṣāṃ samudaya iti kṣaṇabhaṅgināṃ melaka ityarthaḥ| nirīśa iti
sthāyyātmarahitaḥ| sattvasañjñaka iti prāṇisañjñakaḥ| keciditi bauddhāḥ|
bauddhā hi nirātmakaṃ kṣaṇikajñānādisamudāyamātraṃ śarīramicchanti;
pratisandhānaṃ ca kṣaṇikānāmapi jñānādīnāṃ
kāryakāraṇabhāvādekaphalasantatāvicchanti||46-47||
teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā
41
bhāvairnavāḥ phalam| bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate||48||
etaddūṣayati- teṣāmityādi| teṣāṃ jñānasantānavādinām, anyena
kṛtasyaudanapākādeḥ phalamannādi anye bhuñjata iti prāpnoti| etaccāsaṅgataṃ,
yataḥ phalaṃ bhokṣyāmīti kṛtvā bhāviphalapratyāśayā pravṛttiryuktā, na
tvanyasya bhogyatāṃ phalasya paśyan kaścit pravartate; yo'pi sūpakārādiḥ
parārthaṃ pravartate, so'pi parārthena svārthaṃ sādhayitukāma eveti
bhāvaḥ||48||
karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu| kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ
sarvakarmaṇām||49||
paramataṃ dūṣayitvā svamatamāha- karaṇetyādi| karaṇasya śarīrasya
pariṇāmino'nyānyatā dṛṣṭā| kartā cātmā, sa eva na vināśītyarthaḥ| atraiva
dṛṣṭāntamāha- kartā hītyādi| yathā'nekaśilpavit kartā
karaṇairvāṃśīsandaṃśayantrādibhiḥ kāṣṭhapāṭanalauhaghaṭanādi karoti,
tathā''tmā'pītyarthaḥ||49||
nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye| bhagnānāṃ na
42
punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca||50||
mataṃ tattvavidāmetadyasmāttasmāt sa kāraṇam| kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ
puruṣasañjñakaḥ||51||
athāyamātmasadbhāvaḥ sthiro'stu, śarīrārambhakāṇāṃ bhūtānāṃ kā vā gatirityāha-
nimeṣetyādi| bhāvānāmiti śarīrādibhāvānām| atyaya iti vināśe; śarīrasya
svāgnipacyamānasya
43
nimeṣakālādapi śīghraṃ vināśo bhavatītyarthaḥ| amīṣāṃ ca bhāvānāṃ bhagnānāṃ na
punarbhāvaḥ punarāgamanaṃ nāstītyarthaḥ| tena, yena śarīreṇa yat kṛtaṃ
taccharīraṃ tatphalaṃ na prāpnotītyuktaṃ bhavati| atha mā bhavatvevaṃ tataḥ
kimityāha- kṛtamityādi|- kṛtaṃ karma yāgādi na phalarūpatayā'nyamupaiti, evaṃ
sati devadattakṛtena śubhakarmaṇā yajñadattādayo'pi sukhabhājaḥ syuḥ; tasmāt
kṣaṇabhaṅgiśarīrādatiriktaḥ
44
karmakartā tatphalabhoktā cāstīti bhāvaḥ| kriyopabhoga iti kriyāyāṃ
tatphalabhoge ca| bhūtānāmiti prāṇinām||50-51||
ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ| vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe
dehamantarā||52||
ātmasadbhāve hetvantaramāha- ahaṅkāra ityādi| ete'haṅkāradayaḥ sthira eva
paramātmani bhavanti, pūrvāparakālāvasthāyivastudharmatvāditi bhāvaḥ|
dehamantareti dehaṃ vinā; dehātirikte kāraṇe satyahaṅkāro bhavatītyarthaḥ||52||
prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ| puruṣo rāśisañjñastu
mohecchādveṣakarmajaḥ||53||
‘prabhavaḥ puruṣasya kaḥ’ ityasyottaraṃ- prabhava ityādi| prabhavaḥ kāraṇam|
rāśisañjña iti ṣaḍdhātusamudāyarūpaścaturviṃśatirāśirūpo vā|
mohecchādveṣajanitakarmajo mohecchādveṣakarmajaḥ| mohāddhi bhāveṣu icchā
dveṣaśca bhavati, tataḥ pravṛttiḥ, pravṛtterdharmādharmau, tau ca śarīraṃ
janayato bhogārtham||53||
ātmā jñaḥ karaṇairyogāj jñānaṃ tvasya pravartate| karaṇānāmavaimalyādayogādvā
na vartate||54|| paśyato'pi yathā''darśe
saṅkliṣṭe nāsti darśanam| tattvaṃ
45
jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā||55||
‘kimajño jñaḥ’ ityasyottaram- ātmetyādi| karaṇānīha manobuddhīndriyāṇi| na
vartate jñānamiti yojanā| nanu yadyayamātmā jñaḥ
46, tat kimityasya sarvadā jñānaṃ na bhavatītyāha- paśyato'pītyādi|
paśyato'pīti cakṣuṣmato'pītyarthaḥ| tattvamiti darśanaviśeṣaṇam| tena, mlāne
darpaṇe jale vā darśanaṃ bhavadapyayathārthagrāhitayā na tattvarūpaṃ
bhavatītyarthaḥ| cetasītyupalakṣaṇaṃ, tena cakṣurādāvapyupahata iti
jñeyam||54-55||
karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca| kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā
buddhireva ca||56|| naikaḥ pravartate kartuṃ
bhūtātmā nāśnute phalam| saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiñcana||57||
karaṇaprastāvāj jñāne karmaṇi vedanāyāṃ ca yāvat karaṇamātmanastadāha-
karaṇānītyādi| saṃyogajamiti karmaṇā vedanayā buddhyā ca yojyam| nāśnute
phalameka iti yojyam| eka iti niṣkaraṇaḥ| saṃyogādvartata iti
karaṇasamudāyādutpadyate
47| tamṛta iti saṃyogaṃ vinā||56-57||
na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ| śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvo
48
na vyativartate||58||
atraiva sāmagrījanyatve sarvakāryāṇāmupapattimāha- na hyeka ityādi| eko bhāvaḥ
kāraṇarūpaḥ sahakārikāraṇāntararahito na kāryakaraṇe vartata ityarthaḥ; evaṃ
tāvadekaṃ kāraṇaṃ kārye na vartate, kāryaṃ ca hetuṃ vinā na bhavatītyāha-
vartate nāpyahetuka iti; hetuṃ vinā bhāva utpattidharmā na vartate na
bhavatītyarthaḥ| tena karaṇayuktātmajanyaṃ kāryaṃ na kevalādātmano
heturūpādbhavatītyuktaṃ bhavati| atha hetuṃ vinā cedbhāvo na bhavati, tat
kimabhāve'pi śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ hetvapekṣā na vetyāha- śīghragatvādityādi|
śīghragatvāt svabhāvāllakṣito'bhāvo na svabhāvaṃ vyativartate
śīghragatvasvabhāvaṃ na tyajatītyarthaḥ| tena, ahetuka evābhāvo bhavati,
bhāvastu sahetukaḥ| uktaṃ hi “utpattiheturbhāvanāṃ na nirodhe'sti kāraṇam”
(sū.a.16) iti| kiṃvā, śīghragatvādasthiratvādabhāvo nāvasthāntaramātmanāśaṃ
prati gacchatīti granthārthaḥ||58||
anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ| sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ
hetujamanyathā||59||
‘sa nityaḥ kimanityaḥ’ ityasyottaram- anādirityādi| anādiśca puruṣo'vyaktarūpa
ātmaśabdābhidheyaḥ| viparīta iti ādimān rāśirūpaḥ puruṣa ityarthaḥ|
atraivānādernityatve śāstrāntarasammatimapyāha- sadityādi| saditi
trividhasamaye pramāṇagamyabhāvarūpam
49| etena, prāgabhāvasyākāraṇavato'pyabhāvarūpatayā'nityatvaṃ na vyabhicārakam|
hetujamanyatheti atrāpi bhāvarūpamiti yojanīyam| tena, hetujanyasyāpi
pradhvaṃsasyāvināśitvaṃ parihṛtaṃ bhavati||59||
tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatva
50
na kutaścana| bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā||60||
avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ| tasmādyadanyattadvyaktaṃ,
vakṣyate cāparaṃ dvayam||61||
vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ| ato'nyat punaravyaktaṃ
liṅgagrāhyamatīndriyam||62||
kiṃ tannityatvamityāha- tadevetyādi| bhāvādutpattidharmakāt| tannityatvaṃ na
kuto'pi bhāvādbhavati, nityaṃ hi na kuto'pi bhavati| tataścātmā bhāvaṃ prati
nirapekṣatvāt sarvebhyo bhāvebhyo'pyagre nityaṃ sadeva| taccaivambhūtaṃ
nityamavyaktaṃ jñeyam| acintyamityavyaktaviśeṣaṇam| avyaktaṃ ca mūlaprakṛtiḥ|
vyaktamanyatheti prakṛteranyatamakāryaṃ mahadādikamanityam; ākāśamapi
vikārarūpatayā'nityameva; udāsīnapuruṣastu nitya evāvyaktaśabdenaiva lakṣita
ityuktameva| avyaktadharmāntaravyāpakān paryāyānāha- avyaktamityādi| punaḥ
prakārāntareṇa vyaktāvyaktārthamāha
51
- vakṣyata ityādi| aparaṃ dvayamiti prakārāntarakṛtaṃ vyaktāvyaktadvayam|
liṅgagrāhyamiti anumānagrahyam| atīndriyamityanena cendriyagrahaṇāyogyaṃ yat
kenāpi śabdādiliṅgena gṛhyate na tadavyaktaṃ, kintu yannityānumeyaṃ
mano'haṅkārādi tadevāvyaktam||60-62||
khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| bhūtaprakṛtiruddiṣṭā
vikārāścaiva ṣoḍaśa||63|| buddhīndriyāṇi
pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca| samanaskāśca pañcārthā vikārā iti
sañjñitāḥ||64||
‘prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke’ ityasyottaraṃ- khādīnītyādi| khādīni
sūkṣmabhūtakhādīni
52
tanmātraśabdābhidheyāni| buddhiḥ mahacchabdābhidheyā| avyaktaṃ mūlaprakṛtiḥ|
ahaṅkāraḥ buddhivikāraḥ; sa ca trividhaḥ- bhūtādiḥ, taijasaḥ, vaikārikaśca|
bhūtānāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ prakṛtirbhūtaprakṛtiḥ| atra cāvyaktaṃ prakṛtireva
paraṃ, buddhyādayastu svakāraṇavikṛtirūpā api svakāryāpekṣayā prakṛtirūpā iha
prakṛtitvenoktāḥ| yaduktaṃ- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ
sapta” (sāṃ.kā.3) iti| vikārā nāha- vikārā ityādi| evaśabdo
bhinnakrame'vadhāraṇe, tena vikārā eva ṣoḍaśa paraṃ na prakṛtayaḥ|
buddherindriyāṇi buddhīndriyāṇi| pañcārthā iti sthūlā ākāśādayaḥ śabdādirūpāḥ;
guṇaguṇinorhi paramārthato bhedo nāstyevāsmin darśane||63-64||
iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvamavyaktavarjitam| avyaktamasya kṣetrasya
kṣetrajñamṛṣayo viduḥ||65||
enameva prakṛtivikārasamūhaṃ kṣetrakṣetrajñabhedena vibhajate- itītyādi|
avyaktavarjitamiti prakṛtyudāsīnavarjitaṃ, prakṛteścodāsīnapuruṣacaitanyena
caitanyamastyeva||65||
jāyate buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyate| paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante
53
yathākramam||66|| tataḥ sampūrṇasarvāṅgo
jāto'bhyudita ucyate|67|
samprati mahāpralayāntaraṃ yathā''disarge buddhyādyutpādo bhavati tadāha-
jāyata ityādi| buddhyā'hamiti manyata iti buddherjātenāhaṅkāreṇāhamiti manyata
ityarthaḥ| khādīnīti khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi, tathaikādaśendriyāṇi|
vacanaṃ hi “prakṛtermahāṃstato'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ” (sāṃ.kā.22)
iti| yathākramamiti yasmādahaṅkārādutpadyate tena krameṇa; tatra vaikṛtāt
sāttvikādahaṅkārāttaijasasahāyādekādaśendriyāṇi bhavanti,
bhūtādestvahaṅkārāttāmasāttaijasasahāyāt pañcatanmātrāṇi| yaduktaṃ- “sātvika
ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt| bhūtādestanmātraḥ sa
tāmasastaijasādubhayam” (sāṃ.kā.25) iti| tata iti āhaṅkārikakāryānantaraṃ
tanmātrebhya utpannasthūlabhūtasambandhāt| sampūrṇasarvāṅgo jāta iti
ādisargo(rge) jātaḥ||66||
puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate||67||
avyaktādvyaktatāṃ yāti vyaktādavyaktatāṃ punaḥ| rajastamobhyāmāviṣṭaścakravat
parivartate||68|| yeṣāṃ dvandve parā
saktirahaṅkāraparāśca ye| udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā||69||
evamādisarge prakṛtermahadādisargaṃ darśayitvā mahāpralaye
prakṛtāvavyaktarūpāyāṃ buddhyādīnāṃ layamāha- puruṣa ityādi| iṣṭairbhāvairiti
puruṣopabhogārthamiṣṭairbuddhyādibhiḥ| anye tu evambhūtasaṅgaṃ janmani
54, buddhyādiviyogaṃ ca maraṇe bruvate| tanna, janmamaraṇayorbuddhyādīnāṃ
vidyamānatvāt| uktaṃ hi- “atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna
vimuktapūrvaḥ| naivendriyairnaiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ”
(śā. a. 2) iti| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ
mahadādisūkṣmaparyantam| saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam”
(sāṃ. kā. 40) iti| tasmānmahāpralaya eva prakṛtau layaḥ, tathā''disarga eva
prakṛtermahadādisṛṣṭiriti| etadeva prapañcaṃ layaṃ ca prakṛterāha-
avyaktādityādi| avyaktāditi prakṛteḥ, vyaktatāmiti
mahadādimahābhūtaparyantaprapañcarūpatāṃ yāti| vyaktāditi
mahābhūtaprapañcādyavasthātaḥ punaravyaktarūpatāṃ yāti gacchati; mahāpralaye
hi mahābhūtāni tanmātreṣu layaṃ yānti, tanmātrāṇi tathendriyāṇi cāhaṅkāre
layaṃ yānti, ahaṅkāro buddhau, buddhiśca prakṛtāviti layakramaḥ| ayaṃ ca
layakramo mokṣe'pi bhavati| paraṃ tu tatra taṃ puruṣaṃ prati punaḥ sargaṃ
nārabhate prakṛtiḥ| ayaṃ
55
saṃsāraḥ kuto bhavatītyāha- raja ityādi| āviṣṭo yuktaḥ| cakravat parivartata
iti punaḥ punarlayasargābhyāṃ yujyate| dvandva iti rajastamorūpe mithune|
ahaṅkāraparā iti ahaṅkārānmamedamityādimithyājñānaparāḥ| udayapralayau
janmamaraṇe, kiṃvā layasargau| ato'nyatheti ye rāgadveṣavimuktā nirahaṅkārāśca
teṣāṃ nodayapralayau bhavataḥ||67-69||
prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ| indriyāntarasañcāraḥ preraṇaṃ
dhāraṇaṃ ca yat||70|| deśāntaragatiḥ svapne
pañcatvagrahaṇaṃ tathā| dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā||71||
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro
liṅgāni paramātmanaḥ||72|| yasmāt
samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ| na mṛtasyātmaliṅgāni
tasmādāhurmaharṣayaḥ||73|| śarīraṃ hi gate
tasmiñ śūnyāgāramacetanam| pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃ gatamucyate||74||
‘kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca’ ityasyottaraṃ- prāṇāpānāvityādi| prāṇāpānau
ucchvāsaniḥśvāsau| nimeṣādyā iti ādyaśabdagrahaṇena unmeṣādyāḥ prekṣaṇaviśeṣā
gṛhyante| manaso gatiriti manasā pāṭaliputragamanādirūpā|
indriyāntarasañcāro'pi manasa eva, yathā cakṣuḥ parityajya manaḥ
sparśanamadhitiṣṭhatītyādi| preraṇaṃ ca tathā dhāraṇaṃ ca manasa eveti jñeyam|
deśāntaragatiḥ svapne iti chedaḥ| pañcatvagrahaṇaṃ maraṇajñānam| savyenāvagama
iti savyenākṣṇā sa evāyaṃ dakṣiṇākṣidṛṣṭo ghaṭa ityavagama ityarthaḥ| cetanā
jñānamātram| buddhistu ūhāpohajñānam| atha kathametānyātmānaṃ gamayantītyāha-
yasmādityādi| jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṃyuktasya
56| pañcatvaṃ tu yadyapi jīvato na bhavati kintu mṛtasyaiva, tathā'pi pañcatvaṃ
mṛtaśarīre dṛśyamānaṃ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṃ bhavatīti
jñeyam| atraivodāhṛtāśca prāṇāpānādayo na bhūtamātre bhavanti,
nirātmakeṣviṣṭakāmṛtaśarīrādiṣvadarśanāt| na ca mana eva bhūtātiriktamātmā
bhavitumarhati, yatastasyāpi karaṇarūpasya
57
preraṇādyātmanā kartrā kartavyam| nāpīndriyāṇyātmatvena svīkartuṃ pāryante,
yatastathā sati indriyāntaropalabdhamarthaṃ nendriyāṇi
yajñadattopalabdhamarthaṃ devadatta iva pratisandhātuṃ samarthāni bhaveyuḥ;
asti cendriyāntaropalabdhārthapratisandhānaṃ, yathā- surabhicandanaṃ
spṛśāmītyatra| tasmānmana-indriya-bhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñeyam| atra
yadyapi buddhiśabdena cetanādhṛtismṛtyahaṅkārāḥ prāpyanta eva
buddhiprakāratvena, tathā'pi pṛthakpṛthagarthagamakatvena punaḥ pṛthagupāttāḥ|
tathāhi- cetanā guṇatvena acetanakhādibhūtātiriktadharmeṇātmānaṃ gamayati,
dhṛtistu niyamātmikā niyantāramātmānaṃ gamayati, buddhistu ūhāpohayorekaṃ
kāraṇaṃ gamayatyātmānaṃ, smṛtistu pūrvānubhūtārthasmartāraṃ sthāyinamātmānaṃ
gamayatītyādyanusaraṇīyam| ātmādhiṣṭhānābhāve śarīre prāṇādyabhāvamāha-
śarīramityādi| śūnyāgāramiva śūnyāgāraṃ yathā adhiṣṭhātṛśūnyam, evaṃ
mṛtaśarīramapi| ṣaḍdhātukaṃ śarīraṃ, tatra ṣaṣṭhe ātmani gate pañcabhūtātmakaṃ
58
śarīraṃ bhavati, tena pañcatvaṃ gatamucyate|||70-74||
acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśyante
vibhoḥ kriyāḥ||75|| cetanāvān yataścātmā
tataḥ kartā nirucyate| acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate||76||
‘niṣkriyasya kriyā tasya katham’ ityasyottaram- acetanamityādi| cetayitā para
iti para ātmā cetayitā paraṃ na tu sākṣāt kriyāvān| nanu, yadyevaṃ kathaṃ
tasya
59
kriyetyāha- yuktasyetyādi| ātmādhiṣṭhitasyaiva manasaḥ kriyā upacārādātmanaḥ
kriyetyucyata ityarthaḥ| etadevopapādayati- cetanāvānityādi| cetanena
hyātmanā'dhiṣṭhitaṃ manaḥ kriyāsu pravartate, cetanānadhiṣṭhitaṃ tu manaḥ
kriyāsu
60
na pravartate; tena yatkṛtā sā kriyā sa eva kriyāvāniti vyapadeṣṭuṃ yujyate,
natvacetanaṃ
61
manaḥ; tat parādhīnakriyatvena paramārthataḥ kriyāvadapi kartṛtvena nocyata
iti vākyārthaḥ; nocyate iti ‘kartṛ’ iti śeṣaḥ||75-76||
yathāsvenātmanā''tmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇī
nahyanyo'styasya tantrakaḥ||77||
samprati svatantratve'pyaniṣṭayonigamanamākṣiptaṃ samādadhāti-
yathāsvenetyādi| sarvāsu naragohastikīṭādiyoniṣu| prāṇaistantrayate
prāṇairyojayati, ātmanaivāyaṃ dharmādharmasahāyenātmānaṃ sarvayoniṣu nayati,
na paraprerito yāti; yato nānyaḥ puruṣo'sya prerako'sti īśvarābhāvāt; kiṃvā
satyapi īśvare tasyāpi karmaparādhīnatvāt| idameva cāsyāniṣṭayonigamane
svātantryaṃ yad aniṣṭayonigamanahetvadharmakaraṇe svātantryam,
adharmakaraṇārabdhasvakarmaṇaivāyamanicchannapi nīyata ityaniṣṭayonigamanaṃ
bhavati; svātantryaṃ ca yathoktaṃ bhavati||77||
vaśī tat kurute karma yat kṛtvā phalamaśnute| vaśī cetaḥ samādhatte vaśī
sarvaṃ nirasyati||78||
‘vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate’ ityasyottaraṃ- vaśītyādi| vaśī
svecchādhīnapravṛttiḥ (iṣṭe'niṣṭe vā''tmā
62,); tena, vaśī sannayaṃ tāni karmāṇi karoti śubhānyaśubhāni vā
āpātaphalarāgāt, yāni kṛtvā tatkarmaprabhāvācchubhenāśubhena vā phalena
yogamāpnoti| etena kartavye karmaṇyasya vaśitvaṃ, kṛtakarmaphalaṃ
tvasyānicchato'pi bhavati; tena tatprati nāsya
63
vaśitvam| anyadapi
64
vaśitvaphalamāha- vaśī cetaḥ samādhatta iti| aniṣṭe'rthe vaśī sannayaṃ mano
nivartayati; yadi hyayaṃ vaśī na syāt, na mano nivartayituṃ śaknuyāt|
aparamapi vaśitvagamakaṃ karmāha- vaśī sarvaṃ nirasyatīti| vaśī sannayaṃ
mokṣārthaṃ pravṛttaḥ sarvārambhaṃ śubhāśubhaphalaṃ tyajatītyarthaḥ| iha
svatantraḥ parātmanā īśvarādinā preritapravṛttirucyate; vaśī tu svayamapi
pravartamāna icchāvaśāt pravartate, na preritapravṛttirūpatvenepsite'nīpsite
ca vartate iti svātantryavaśitvayorbhedaḥ||78||
dehī sarvagato'pyātmā
65
sve sve saṃsparśanendriye| sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'to vetti
vedanāḥ||79||
‘sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ’ ityasyottaramāha- dehītyādi|
sarvagata iti sarvagato'pi san, saṃsparśanendriya iti saṃsparśanayukte śarīre,
vedanāḥ sukhaduḥkharūpā vetti, sarvāśrayasthāstu na vettīti yojanā| yasmāt
sarvagato'pyātmā svakīya eva sparśanavati śarīre paraṃ vedanā vetti, tena
sarvāśrayasthāḥ sarvavedanā na vettīti vākyārthaḥ| sarvāśrayasthā iti
sarvaparaśarīragatāḥ
66| paraśarīre cātmā khakarmopārjitendriyābhāvādvidyamāno'pi nopalabhate
sukhaduḥkhe| sve sve śarīra iti vaktavye yat ‘saṃsparśanendriye’ iti karoti,
tena svaśarīre'pi yatra keśanakhādau sparśanendriyaṃ nāsti tatra nātmā
kiñcidupalabhata iti darśayati||79||
vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān| manasaśca samādhānāt paśyatyātmā
tiraskṛtam||80|| nityānubandhaṃ manasā
dehakarmānupātinā| sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam||81||
‘na paśyati vibhuḥ kasmāt’ ityādipraśnasyottaraṃ vaktuṃ pravṛtto
vibhutvasādhakārthaguṇahetuprāptyā vibhutvameva tāvadātmanaḥ sādhayati-
vibhutvamityādi| vibhutvaṃ sarvagataparimāṇayogitvam| ata eveti
uktasarvagatatvāt| etadeva spaṣṭārthaṃ sākṣādbrūte- yasmādityādi|
sarvagatatvaṃ sarvato'pyupalabhyamānatvena sarvagatākāśādiparimāṇasyapyasti,
tena tadvyavacchedārthaṃ ‘mahān’ iti padaṃ; tena sarvatropalabhyamānaṃ
mahāparimāṇayogidravyaṃ vibhurucyata iti phalati| vibhutvaṃ vyutpādya
kuḍyāditirohitajñānaṃ naikāntena bhavatīti darśayannāha- manasa ityādi|
samādhānaṃ samādhiḥ| anena, yoginaḥ samādhibalāttirohitamapi paśyantīti
darśayati| ye tu tirohitaṃ na paśyanti tatrāpyupapattimāha- nityetyādi|
sarvayonigatamapyātmānaṃ manasā'nubandhagatamekayonāvavasthitaṃ
67
vidyāditi yojyam| dehanirvartakena
68
karmaṇā anupāta ātmani sambandho yasya, tena manasā dehakarmānupātinā| etena,
yadyapyātmā kuḍyādibhiratirohitastathā'pi yadasyopalabdhisādhanaṃ
manastasyaikasminneva śarīre vyavasthitasya vyavadhānānna paśyatyayaṃ
tiraskṛtamityuktaṃ bhavati||80-81||
ādirnāstyātmanaḥ
69
kṣetrapāramparyamanādikam| atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate||82||
‘kṣetrajñaḥ kṣetramathavā’ ityādipraśnasyottaram- ādirityādi|
kṣetrapāramparyamiti kṣetrasyāvyaktavarjitasya mahadāditrayoviṃśatikasya
paramparāsantateranāditvenaiva kṣetrakṣetrajñayoridaṃ prathamamiti vyapadeśo
naiva
70
bhavatītyarthaḥ| nanu yadi kṣetraparamparā'pyanādistadā
71
tasyātmavaducchedo na prāpnoti, yadanādi tannityaṃ bhavati, yathā- ātmeti
dṛṣṭaṃ? brūmaḥ- anāditve'pi yat svarūpenaivānādi tannocchidyate, yathā- ātmā;
yattu ucchittidharmakaṃ buddhyādi, taducchidyata eva; santānastu paramārthataḥ
santānibhyo'tirikto nāstyeva, yadanādiḥ syāt; tena, santānasyānāditvaṃ
bhāktameva| kiñcaivambhūtasya buddhyādisantānasyocchede mokṣapratipādaka āgama
eva pramāṇatvena jñeyaḥ||82||
jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ| sarve bhāvā hi sarveṣāṃ
bhūtānāmātmasākṣikāḥ||83||
‘sākṣibhūtaśca kasyāyam’ ityasyottaraṃ- jña ityādi| jño jñānavān sākṣīti loke
kathyate, natvajñaḥ pāṣāṇādiḥ| tena, jñatvenāsatyapyanyasmin kartari
sākṣītyucyate iti vākyārthaḥ| sarveṣāmiti khādibhūtānām| sarve bhāvā iti sarve
bhūtadharmā darśanayogyāḥ| ātmasākṣikā iti ātmopalabhyamānāḥ||83||
naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyate| viśeṣo'nupalabhyasya tasya
naikasya vidyate||84|| saṃyogapuruṣasyeṣṭo
viśeṣo vedanākṛtaḥ| vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ||85||
‘syāt kathaṃ cāvikārasya’ ityādipraśnasyottaraṃ- naika ityādi| avikārasya
paramātmano vedanākṛto viśeṣo nāstyeva
72, yatra tu vedanākṛto viśeṣaḥ sa rāśirūpaḥ paramātmavyatirikta eveti
vākyārthaḥ| bhūtānāmadhiṣṭhātā ātmā bhūtātmā, ayaṃ bhūtātmā eko
bhūtavyatirikto na lakṣaṇaiḥ prāṇāpānādibhiruktairupalabhyate| kuto
nopalabhyata ityāha- viśeṣa ityādi| ekasya bhūtarahitasya; yadātmano viśeṣo
vedanādirnopalabhyata eva, tenānupalabdhirevātra pramāṇamityarthaḥ|
saṃyogapuruṣaḥ caturviṃśatikaḥ| nanvevamapi caturviṃśatyantarniviṣṭasya
bhūtātmano'pi vedanākṛtaviśeṣeṇa bhavitavyaṃ, yataḥ samudāyadharmaḥ
samudāyināmeva bhavati, yathā- māṣarāśergurutvaṃ pratyekaṃ māṣāṇāmeva
gauraveṇa bhavatītyāha- vedanetyādi| vedanā sukhaduḥkharūpā| yatra
buddhyādisamūhe niyatā vyavasthitā vedanā, tatraiva tatkṛto
dainyaharṣādiviśeṣo'pi niyataḥ; tatraiva buddhyādirāśau vartate nātmanīti
bhāvaḥ| buddhyādigatena guṇatrayapariṇāmarūpeṇa sukhaduḥkhādinā asukhaduḥkha
evātmā tatsambandhāt sukhaduḥkhādimān bhavati||84-85||
cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti| yayā yuktyā vadantyeke sā
yuktirupadhāryatām||86|| punastacchirasaḥ
śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ| punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā||87||
ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam| kālaścāyamatītānāmartīnāṃ
punarāgataḥ||88|| tamartikālamuddiśya
bheṣajaṃ yat prayujyate| atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate||89||
āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam| yathā prakriyate setuḥ
pratikarma tathā''śraye||90|| pūrvarūpaṃ
vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ
hantyanāgatām||91|| pāramparyānabandhastu
duḥkhānāṃ vinivartate| sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate||92||
na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca| hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante
dehadhātavaḥ||93|| yuktimetāṃ puraskṛtya
trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak| hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām||94||
‘athavā''rtasya’ ityādipraśnasyottaramāha- cikitsatītyādi| atītavedanācikitsā
na mukhyā, kintu lokaprasiddhopacāreṇocyata iti vākyārthaḥ|
prasiddhavacanairiti lokaprasiddhavacanaiḥ| pratikarma cikitsā| āśraya iti
śarīre| pūrvarūpamityādinā anāgatavedanācikitsāṃ samarthayati| pūrvarūpaṃ
yadyapi bhaviṣyatāmeva bhavati rogāṇāṃ, tathā'pi bhaviṣyatāmiti padena
bhūte'pi vyādhau yāni rūpāṇi bhavanti tāni nirākaroti| uktaṃ hi-
“prāksantāpāt, api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti” (ni. a. 1) ityanena
rogāvasthāyāmapi pūrvarūpasadbhāvaḥ| evamatītānāgatavedanācikitsā vyutpāditā|
vartamānacikitsāmapi darśayan pāramārthikaṃ matamāha- pāramparyetyādi|
pāramparyānubandhaḥ santānanyāyenānubandhaḥ| duḥkhānāmiti rogāṇām|
sukhahetūpacāreṇeti ārogyahetucikitsāsevayā| sukhamiti ārogyam| evaṃ manyate-
yadā cikitsā sukhahetuḥ sevyate tadā duḥkhahetusevābhāvādduḥkhaṃ notpadyate,
utpannaṃ ca duḥkhaṃ rogarūpaṃ kṣaṇabhaṅgitvena svayameva naśyati,
sukhahetusānnidhyāt sukhamārogyamutpadyate; tena cikitsayā anāgataṃ duḥkhaṃ
hetupratibandhānnirudhyate, sukhaṃ ca janyate iti siddhāntaḥ
73| etadevāha- na samā ityādi| samāśca viṣamāśca kṣaṇabhaṅgitvasvabhāvānna
vaiṣamyāvasthāṃ sāmyāvasthāṃ vā yāntītyarthaḥ| hetubhiḥ sadṛśā iti samahetoḥ
samāḥ, tathā viṣamahetośca viṣamāḥ| etaccikitsāprābhṛtīye'dhyāye
prapañcitameva| cikitsāprastāvena sakaladuḥkhahāriṇīṃ cikitsāṃ mokṣaphalāmāha-
cikitsā tvityādi| niṣṭhā atyantaduḥkhamokṣo mokṣarūpaḥ, tadarthaṃ bhūtā
naiṣṭhikī| vinopadhāmiti tṛṣṇāṃ vinā, tṛṣṇāśūnyā pravṛttirmokṣaphalā
74
bhavatītyarthaḥ||86-94||
upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca
sarvaduḥkhavyapohakaḥ||95|| koṣakāro yathā
hyaṃśūnupādatte vadhapradān
75| upādatte tathā'rthebhyastṛṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ||96||
yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate| anārambhādasaṃyogāttaṃ
duḥkhaṃ nopatiṣṭhate||97||
paro heturiti mūlakāraṇam| duḥkharūpeṇaiva duḥkhāśrayaḥ śarīram| bhogatṛṣṇayā
hi pravartamāno dharmādharmān duḥkhaśarīrotpādakānupādatte, sarvopadhātyāgāttu
na rāgadveṣābhyāṃ kvacit pravartate, apravartamānaśca na
dharmādharmānupādatte, evamanāgatadharmādharmoparamaḥ, upāttadharmādharmayostu
rāgadveṣaśūnyasyopabhogādeva kṣayaḥ
76; tena sarvathā karmakṣayādduḥkhaśarīrābhāva iti bhāvaḥ| atraiva tṛṣṇāyā
duḥkhakāraṇatve dṛṣṭāntamāha- koṣakāra ityādi| koṣakāraḥ svanāmaprasiddhaḥ
kīṭaḥ| sadā''tura iti sadā saṃsāraduḥkhagṛhītaḥ| anārambhāditi
rāgadveṣapūrvakārambhavirahāt| asaṃyogāditi ārambhaśūnyatvena
dharmādharmocchedakṛtāccharīrāsaṃyogāt; śarīrābhāve ca nirāśrayamakāraṇakaṃ
duḥkhaṃ na bhavatīti bhāvaḥ||95-97||
dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyārthāgamaśceti jñātavyā
duḥkhahetavaḥ||98||
‘kāraṇaṃ vedanānāṃ kim’ ityasyottaramāha- dhīdhṛtītyādi| ayaṃ cārthaḥ
prakaraṇāgatatvāducyamāno na punaruktatāmāvahati| dhīdhṛtismṛtayaḥ
prajñābhedāḥ| ete ca śiṣyavyutpattyarthaṃ prajñābhedatvenānyathā vyutpādya
ihocyante| samprāptiḥ kālakarmaṇāmiti kālasya samprāptistathā karmaṇaśca
samprāptiḥ| karmasamprāptiḥ pacyamānakarmayogaḥ| kālasamprāptigrahaṇena ceha
ye kālavyaktāste gṛhyante, nāvaśyaṃ kālajanyāḥ; yataḥ svābhāvikānapi
kālajanyān tathā tṛtīyakādīnapyāsātmyendriyārthādijanyān
kālajatvenaivehābhidhāsyati| karmajāstu prajñāparādhajanyā eveha
karmajanyatvena viśeṣeṇa śiṣyavyutpattyarthaṃ pṛthagucyante, kālavyañcyatvena
ca karmajā iha kālasamprāptijanyeṣvavaroddhavyāḥ| prajñāparādhāvarodhaśca
yathā karmajānāṃ, tathā prathamādhyāya evoktam| kiñcācāryeṇonmādanidāne
svayamevoktaṃ yat- “prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ” (ni. 7)
ityādi, tathā janapadoddhvaṃsanīye ca vimāne punaruktaṃ- “vāyvādīnāṃ
yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma pūrvakṛtaṃ,
tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi. 3) iti| tasmādiha samprāptiḥ
kālakarmaṇāmityanena na kālajanyā gadā ucyante, kiṃ tu kālavyañjyāḥ||98||
viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ
buddhirhi paśyati||99||
dhīvibhraṃśaṃ vivṛṇoti- viṣametyādi| viṣamābhiniveśaḥ
ayathābhūtatvenādhyavasānaṃ nitye'nityamiti, evaṃ hite'hitamahite vā hitamiti
yā buddhiḥ sa buddhibhraṃśaḥ| atha kathamayaṃ buddhivibhraṃśaśabdenocyata
ityāha- samaṃ buddhirhi paśyati; ucitā buddhiḥ samaṃ yathābhūtaṃ yasmāt
paśyati, tasmādasamadarśanaṃ buddhivibhraṃśa ucita evetyarthaḥ||99||
viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi
niyamātmikā||100||
dhṛtibhraṃśamāha- viṣayetyādi| viṣayapravaṇaṃ viṣayeṣu prasajjat| niyantumiti
vyāvartayitum| dhṛtirhi niyamātmiketi yasmād dhṛtirakāryaprasaktaṃ mano
nivartayati svarūpeṇa, tasmānmanoniyamaṃ kartumaśaktā dhṛtiḥ svakarmabhraṣṭā
bhavatītyarthaḥ||100||
tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ| bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ
smartavyaṃ hi smṛtau sthitam||101||
smṛtibhraṃśaṃ vivecayati- tattvetyādi| tattvajñāne smṛtiryasya bhraśyata iti
yojanā| smartavyaṃ hi smṛtau sthitamiti smartavyatvena sammatasyārthasya
smaraṇaṃ praśastasmṛtidharmaḥ| tatra ca tattvajñānasya śiṣṭānāṃ smartavyatvena
sammatasya yadasmaraṇaṃ, tat smṛtyaparādhādbhavatītyarthaḥ||101||
dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yat kurute'śubham| prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt
sarvadoṣaprakopaṇam||102|| udīraṇaṃ
gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ| sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam||103||
karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| vinayācāralopaśca pūjyānāṃ
cābhidharṣaṇam||104|| jñātānāṃ
svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam| paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ
niṣevaṇam||105|| akālādeśasañcārau maitrī
saṅkliṣṭakarmabhiḥ| indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam||106||
īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ| tajjaṃ vā karma yat kliṣṭaṃ kliṣṭaṃ
yaddehakarma ca||107|| yaccānyadīdṛśaṃ karma
rajomohasamutthitam| prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam
77||108||
evaṃ buddhyādibhraṃśatrayarūpaprajñāparādhajanyaṃ karma prajñāparādhatvena
darśayannāha- dhītyādi| sarvadoṣaśabdena vātādayo rajastamasī ca gṛhyante|
karmakālātipātaḥ cikitsākālātivartanam| mithyārambha iti
ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ| vinayācāralopenaiva prāptamapi yat punaḥ
pūjyānāmabhidharṣaṇādyabhidhīyate, tadviśeṣeṇa
prakopakatvakhyāpanārthamudāharaṇārthaṃ ca| saṅkliṣṭakarmabhiriti patitaiḥ|
kliṣṭamiti ninditam||102-108||
buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam| prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso
gocaraṃ hi tat||109||
saṅkṣepeṇa prajñāparādhalakṣaṇamāha- buddhyetyādi| viṣamamiti anucitaṃ,
viṣamavijñānaṃ svarūpata eva prajñāparādhaḥ| viṣamapravartanaṃ ca
prajñāparādhakāryatvena prajñāparādhaśabdenocyate| manaso gocaraṃ hi taditi
tadviṣamapravartanaṃ viṣamajñānaṃ ca manaḥkāryaprajñāviṣayatvena manaso
gocaramityarthaḥ| viṣamapravartanaṃ ca manogocarajanyatvenopacārāduktaṃ,
visadṛśamanoviṣayajñānādviṣamavāgdehapravṛttirapi bhavati||109||
nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṅgrahe| cayaprakopapraśamāḥ
pittādīnāṃ yathā purā||110||
mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ|
jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca
78
yā||111|| pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā
yāmāstrayaśca ye| eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ||112||
vyādhīnāṃ kālasamprāptimāha- nirdiṣṭetyādi| vyādhisaṅgraha iti
kiyantaḥśirasīye “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam|
bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhragamādiṣu” (sū. 17) ityanena tathā
79
hyudāharaṇena ca| tena, kālasamprāptirvyādhīnāṃ yathā- cayaprakopapraśamāḥ
pittādīnāṃ purā nirdiṣṭā iti yojyam| udāharaṇāntaramāha- mithyetyādi|
jīrṇetyādau jīrṇādyavasthātrayaviśiṣṭasyānnasya kālaḥ,
tathā'nnasyākālo'jīrṇādyavasthālakṣitaḥ| prajīrṇaṃ
80
vidagdham| rātreryāmāstrayaśca ya iti trayo bhāgāḥ
pūrvarātramadhyarātrāpararātrarūpāḥ, na tu yāmaḥ prahara iti jñeyam| anyatrāpi
ca bhāgatraye yāmavibhāgaṃ kṛtvā abhidhānaśāstre triyāmā niśā'bhidhīyate| teṣu
kāleṣviti jīrṇānnakālādiṣu; jīrṇe aparāhṇe rātriśeṣe ca vātikā gadāḥ,
bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre ca kaphajā gadāḥ, prajīrṇe madhyāhne
madhyarātre ca pittajā niyatā rogāḥ| annākāle cājīrṇalakṣaṇe bhojanāt trayo'pi
doṣā bhavantīti jñeyam| kiṃvā, ‘jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālā’ iti cchedaḥ, tena
jīrṇādyavasthāyuktānnakālāḥ pūrvavadeva jñeyāḥ; tathā ‘kālasthitiśca yā’ iti
yojanā; kālasthitiśabdena bālyādivayastraividhyamucyate| tatra bālye
ślaiṣmikāḥ, yauvane paittikāḥ, vārdhakye vātikā gadā vardhanta
81
iti jñeyam||110-112||
anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle
hyeṣāṃ balāgamaḥ||113||
viṣamajvarānapi kālaviśeṣapravartamānamātratvena
82
kālaje darśayannāha- anyedyuṣka ityādi| dvyahagrāhī caturthakaviparyayaḥ|
vakṣyati hi- “viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| madhye ahanī
jvarayatyādāvante ca muñcati” (ci. 3) iti| kathaṃ svakīya eva kāle
pravartatanta ityāha- kāle hyeṣāṃ balāgama iti| ukta eva kāle yasmād balavanto
bhavanti, tasmāttatraiva sañjātabalāḥ santo vyajyanta ityarthaḥ||113||
ete cānye
83
ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ| anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā||114||
eteṣāṃ cikitsākramamāha- ete cetyādi| anye cetyanenānyānapi
kālaviśeṣaprāptiprādurbhāvinaḥ| śothakuṣṭhādīn sūcayati||114||
kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo
niṣpratikriyaḥ||115||
svābhāvikānapi kālapariṇāmavyajyamānatayā iha kālaje'varodhayitumāha-
kālasyetyādi| jarāmṛtyurūpānnimittājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, mṛtyuśabdeneha
yugānurūpāyuḥparyavasānabhavakālamṛtyurgrāhyaḥ
84; kiṃvā jarāmṛtyvoryannimittaṃ tasmājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ,
jarāmṛtyunimittaṃ ca prāṇināṃ sādhāraṇadehanivartakabhūtasvabhāvo'dṛṣṭaṃ ca|
atha svābhāvikānāṃ kā cikitsetyāha- svabhāva ityādi| niṣpratikriya iti
sādhāraṇacikitsayā rasāyanavarjyayā na pratikriyate, rasāyanena tu
pratikriyata eva; tena, “asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā” (ci. 1
pā. 1) ityādirasāyanaprayogeṇa
85
samaṃ na virodhaḥ; kiṃvā, svābhāvikā jarādayo
rasāyanajanitaprakarṣāduttarakālaṃ punaravaśyaṃ bhavantīti
niṣpratikriyatvenoktāḥ||115||
nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam| hetustadapi kālena
rogāṇāmupalabhyate||116||
samprati karmasamprāptikṛtamapi gadaṃ kālaviśeṣavyajyamānatayā darśayannāha-
nirdiṣṭamityādi| kāleneti pacyamānatālakṣitena kālena (yuktaṃ
86
sat) karma kāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||116||
na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate| kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ
praśamaṃ yānti tatkṣayāt||117||
karmaṇaḥ phalasambandhiniyamamāha- na hītyādi| mahaditi viśeṣaṇena
kiñcidamahat karma prāyaścittabādhanīyaphalaṃ na dadātyapi phalamiti
darśayati| karmajānāmacikitsyatvamāha- kriyāghnā ityādi| tatkṣayāditi
karmakṣayāt; karmakṣayaśca karmaphalopabhogādeva paraṃ bhavati||117||
atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca| śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti
śravaṇājjaḍāḥ||118||
paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga
ucyate||119|| asaṃsparśo'tisaṃsparśo
hīnasaṃsparśa eva ca| spṛśyānāṃ saṅgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ||120||
yo bhūtaviṣavātānāmakālenāgataśca yaḥ| snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyoga sa
ucyate||121|| rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ
dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt||122||
dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt
87| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate||123||
atyādānamanādānamokasātmyādibhiśca yat| rasānāṃ viṣamādānamalpādānaṃ ca
dūṣaṇam||124|| atimṛdvatitīkṣṇānāṃ
gandhānāmupasevanam| asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam||125||
pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ| tairgandhairghrāṇasaṃyogo
mithyāyogaḥ sa ucyate||126||
ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ|127|
kramāgatamasātmyendriyārthasaṃyogaṃ vivṛṇoti- atyugretyādi| sarvaśo na ceti
sarvathograśabdāśravaṇāt
88| spṛśyānāmiti spṛśyatvenoktānāṃ śāstre'bhyaṅgotsādanādīnām| bhūtāḥ
saviṣikrimipi śācādayaḥ| yo bhūtaviṣavātādīnāṃ saṃsparśaḥ, tathā'kālenāgataḥ
snehaśītoṣṇasaṃsparśaśceti yojanā| tatrākāle snehasaṃsparśo yathā- ajīrṇe
kaphavṛddhikāle abhyaṅgasparśaḥ, evaṃ śīte śītasparśaḥ, uṣṇe
coṣṇasparśo'kālenāgato jñeyaḥ| sarvaśaścāpyadarśanāditi bhāsvatāṃ sūkṣmāṇāṃ ca
sarvathā'darśanāt| atiśliṣṭamiti netrapratyāsannam| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ
darśanādvinaśyati dṛṣṭiriti sambandhaḥ| mithyāyogaḥ sa iti
dviṣṭabhairavādidarśanarūpaḥ| atisūkṣmadarśanaṃ ca mithyāyoga eva jñeyaḥ|
okasātmyādibhiriti viṣamādānamiti sambandhaḥ| okasātmyādivaiṣamyeṇa ca
rāśidoṣavarjaṃ prakṛtyādisaptadoṣā grahītavyāḥ| trividha iti
ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ||118-126||
asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām||127||
asātmyārthaṃ darśayati- asātmyamityādi| saheti militaṃ śarīreṇa| ātmatām
avikṛtarūpatāṃ na yāti; etena, yadupayuktaṃ prākṛtarūpopadhātakaṃ bhavati,
tadasātmyamiti||127||
mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate| śabdādīnāṃ sa vijñeyo
vyādhiraindriyako budhaiḥ||128||
itthamasātmyārthajasya vyādherindriyadvārabhūtatvenaindriyakatvaṃ
darśayannāha- mithyetyādi| hīnayogenehāyogo grāhyaḥ| aindriyaka iti
indriyadvārabhūtaḥ||128||
vedanānāmaśāntānāmityete
89
hetavaḥ smṛtāḥ| sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ||129||
duḥkharūpavedanāhetuṃ prapañcoktamupasaṃharati- vedanānāmityādi| aśāntānāmiti
90
duḥkhānām| atha sukharūpavedanāhetuḥ ka ityāha- sukhetyādi| samayoga iti
kālabuddhīndriyārthānāṃ samyagyogaḥ| sudurlabha iti kālādisamyagyogasya
ayogādivirahatvena sudurlabhatvāt| prāyo hi kālādīnāṃ madhye
anyatareṇāpyayogādinā puruṣaḥ sambadhyate; tena ca nityāturā eva puruṣā
bhavanti, alpaṃ ca rogamanādṛtya svasthavyapadeśaḥ puruṣāṇāṃ kriyata iti
bhāvaḥ||129||
nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ| hetustu sukhaduḥkhasya yogo
dṛṣṭaścaturvidhaḥ||130|| santīndriyāṇi
santyarthā yogo na
91
ca na cāsti ruk| na sukhaṃ, kāraṇaṃ tasmādyoga eva caturvadhaḥ||131||
samprati samyagyogasyopādeyatāmayogādīnāṃ ca heyatāṃ darśayituṃ yogameva
caturvidhaṃ kāraṇatvena darśayannāha- nendriyāṇītyādi| nanu
kathamindriyārthayoḥ
sukhaduḥkhakāraṇatvenopalabhyamānayorapyakāraṇatvamityāha- santītyādi| yogo na
ceti indriyārthayoḥ sambandho na ca| na sukhamiti cchedaḥ|
indriyārthayoryogābhāve akāraṇatvena, sati tu yoge kāraṇatvena, yoga
evānvayavyatirekābhyāṃ kāraṇamavadhāryata iti bhāvaḥ| ayaṃ ca yoga
indriyārthāvadhikṛtya spaṣṭatvenoktaḥ; tena, prajñākālayorapi boddhavyaḥ|
etacchendriyamarthaṃ cānupādeyaṃ kṛtvā caturvidhayogasya kāraṇatvaṃ yogānāmeva
heyopādeyatvopadarśanārthaṃ kṛtam||130-131||
nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ
92
karma vā vinā| sukhaduḥkhaṃ, yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate||132||
paramārthatastvātmendriyamanobuddhyarthādṛṣṭānyeva tathāyuktāni
sukhaduḥkhakāraṇānīti darśayannāha- nātmetyādi| gocara indriyārthaḥ| karma
adṛṣṭam| tatra ātmānaṃ vinā na loṣṭādau
93
sukhaduḥkhe bhavataḥ| indriyārthādīnāṃ ca sukhaduḥkhakāraṇatvaṃ spaṣṭameva|
karmāpi ca śubhaṃ sukhakāraṇam, aśubhaṃ ca duḥkhakāraṇam| yadyātmādaya eva
kāraṇaṃ, tarhi kimarthaṃ kālādyayogātiyogādaya ihocyanta ityāha- yathetyādi|
yad boddhavyaṃ sukhaduḥkhaṃ yathā boddhavyaṃ kāryavaśādbhavati,
tattathaivocyate nānyathā| tena sātmyāsātmyendriyārthajanyatvena sukhaduḥkhe
iha pratīyamāne cikitsāyāmupayukte bhavataḥ, nātmādijanyatveneha
94
sukhaduḥkhe abhidhīyete; na hyātmādayo duḥkhahetutayā pratipannā apīha
heyatayā pratipādyante; kintvasātmyendriyārthayogādaya eva
duḥkhahetavastyajyante, sukhahetavaḥ sātmyendiyārthayogādayastūpādīyanta iti
bhāvaḥ||132||
sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ
vedanānāṃ pravartakaḥ||133||
idānīṃ sakalakāraṇavyāpakaṃ yogaṃ vyutpādayitumaindriyakaṃ mānasaṃ ca sparśaṃ
darśayitumāha- sparśanetyādi| sparśanendriyasaṃsparśa ityanenendriyāṇāmarthena
sambandhaṃ sparśanendriyakṛtaṃ darśayati; cakṣurādīnyapi spṛṣṭamevārthaṃ
jānanti; yadi hyaspṛṣṭameva cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ vā gṛhṇāti, tadā vidūramapi
gṛhṇīyāt, na ca gṛhṇāti, tasmāt spṛṣṭvaivendriyāṇyarthaṃ pratipadyate;
mānasastu sparśaścintyādinā'rthena samaṃ sūkṣmo'styeva, yena manaḥ kiścideva
cintayati, na sarvaṃ; tena yanmanasā spṛśyate tadeva mano gṛhṇātīti
sthitiḥ||133||
icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate| tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ
punarucyate||134|| upādatte hi sā bhāvān
vedanāśrayasañjñakān| spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ||135||
sukhaduḥkhotpattikramamāha- icchetyādi| sukhādicchārūpā tṛṣṇā, duḥkhācca
dveṣarūpā tṛṣṇā
95
pravartate| iyaṃ cotpannā tṛṣṇā īpsite'rthe pravartayantī dviṣṭe ca
nivartayantī pravṛttinivṛttiviṣayasya sukhaduḥkhahetutāmapekṣya sukhaduḥkhe
janayatīti vākyārthaḥ| yathoktaṃ tṛṣṇāyāḥ sukhaduḥkhahetutvaṃ darśayannāha-
upādatte hītyādi| vedanāśrayasañjñakāniti vedanākāraṇatvenoktān
kālādyayogādirūpān| atha tṛṣṇā cet sukhaduḥkhakāraṇaṃ, tat
kimindriyārthenāpareṇa kāraṇenetyāha- spṛśyata ityādi| anupādāna iti
avidyamānārtharūpe
96
sparśakāraṇe arthaṃ vinā nārthasya sparśo bhavati| atha na
bhavatvarthasparśaḥ, tataḥ kimityāha- nāspṛṣṭo vetti vedanā iti;
arthasparśaśūnyaḥ san na sukhaduḥkhe anutpannatvādeva vettītyarthaḥ||134-135||
vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ|
keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā||136||
‘vedanānāṃ kimadhiṣṭhānam’ ityasyottaramāha- vedanānāmityādi| dehaḥ sendriya
iti anena nirindriyo deho keśalemādiko nirastaḥ| tadeva spaṣṭārthaṃ vivṛṇoti-
keśetyādi| kiṃvā, indriyāṇyapi prādhānyakhyāpanārthaṃ prathag
vedanāśrayatvenendriyagrahaṇenocyante| vedanāyā dehendriyagatatvaṃ
tadādhāratvena pratīyamānatvājjñeyam| dravaṃ mūtram| guṇāḥ śabdādayaḥ|
śarīragatā ete hi keśādayo na vedanādhārā ityanubhava eva pramāṇam| yā tu
mūtrapurīṣagatā vedanā grahaṇīmūtrakṛcchrādau vaktavyā, sā
mūtrapurīṣādhāraśarīrapradeśasyaiva bodhyā||136||
yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānāmavartanam| mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo
mokṣapravartakaḥ||137||
‘kva caitā vedanāḥ sarvā’ ityādipraśnasyottaraṃ- yoga ityādi| yogaḥ
‘anārambhāt’ ityādigranthavakṣyamāṇaḥ| mokṣa ātyantikaśarīrādyucchedaḥ|
niḥśeṣeti na punarbhavati| etena, yoge nivṛttā vedanā punarbhavatīti sūcayati|
mokṣapravartaka iti mokṣakāraṇam| kiṃvā, ‘yogamokṣau nivartakau’ iti pāṭhaḥ;
tadā asmin pakṣe yadyapi yogamokṣayorvedanānivartakatvaṃ ‘yoge mokṣe ca’
ityādinā ślokārdhenoktaṃ, tathā'pi yogamokṣayoriha kartṛtā
97
vedanānivṛttiṃ prati dṛśyata iti na paunaruktyam||137||
ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| sukhaduḥkhamanārambhādātmasthe
manasi sthire||138|| nivartate tadubhayaṃ
vaśitvaṃ copajāyate| saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ||139||
yathā yogo vedanānivartako bhavati, yaśca yogastamāha- ātmetyādi|
anārambhāditi viṣayopādānārthaṃ manasā'nārambhāt
98| ātmasthe manasīti viṣaye nivṛte kevalātmajñānasthe| sthire iti acale,
ātmajñānaprasakta eveti yāvat| tadubhayamiti sukhaduḥkhe| yoge
yogadharmāntaraprāptimāha- vaśitvamityādi| vaśitvaṃ
vakṣyamāṇamaṣṭavidhamaiśvaryabalam| saśarīrasyetipadena śarīreṇa sahaiva
vaśitvaṃ bhavatīti darśayati||138-139||
āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ
kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||140||
ityaṣṭavidhamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttat
sarvamupajāyate||141||
āveśa ityādi| āveśaḥ parapurapraveśaḥ| cetaso jñānamiti paracittajñānam|
arthānāṃ chandataḥ kriyeti arthānāmicchātaḥ karaṇam| dṛṣṭiḥ atīndriyadarśanam|
śrotram atīndriyaśravaṇam| smṛtiḥ sarvabhāvatattvasmaraṇam| kāntiḥ amānuṣī
kāntiḥ| iṣṭataścāpyadarśanamiti yadecchati tadā darśanayogya eva na dṛśyate,
yadā cecchati tadā dṛśyate| kiṃvā, āveśaścetasa iti paracetasaḥ praveśaḥ,
jñānamiti sarvamatītānāgatādijñānaṃ, śeṣaṃ pūrvavat| aiśvaramiti
yogaprabhāvādupapannaiśvaryakṛtam| śuddhasattvasamādhānāditi nīrajastamaskasya
manasa ātmani samyagādhānāt||140-141||
mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt| viyogaḥ
sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate||142||
atha kathaṃ mokṣo bhavati, kaścetyāha- mokṣa ityādi| balavatkarmasaṅkṣayāditi
avaśyabhoktavyaphalasya karmaṇaḥ kṣayāt| sarvasaṃyogairiti
sarvairātmasambandhibhiḥ śarīrabuddhyahaṅkārādibhiḥ| na punaḥ
śarīrādisambandho bhavatītyapunarbhavaḥ
99||142||
satāmupāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam| vratacaryopavāsau ca niyamāśca
pṛthagvidhāḥ||143|| dhāraṇaṃ dharmaśāstrāṇāṃ
vijñānaṃ vijane ratiḥ| viṣayeṣvaratirmokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ||144||
karmaṇāmasamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ| naiṣkramyamanahaṅkāraḥ
100
saṃyoge bhayadarśanam||145||
manobuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| tattvasmṛterupasthānāt sarvametat
pravartate||146||
prastāvānmokṣopāyamāha- satāmityādi| parā dhṛtiriti atiśayitaṃ manoniyamanam|
karmaṇāmasamārambha iti anāgatadharmādharmasādhanānāmakaraṇam| kṛtānāṃ ca
parikṣaya iti janmāntaraiḥ kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalopabhogāt parikṣayaḥ|
naiṣkamyaṃ saṃsāraniṣkramaṇecchā| anahaṅkāra iti mamedam, ahaṃ ‘karomi’
ityādibuddhivarjanam| saṃyoga iti ātmaśarīrādisaṃyoge| manobuddhisamādhānamiti
manobuddhyorātmani samādhānam| sarvametaditi ‘karmaṇāmasamārambhaḥ’
ityādyuktam
101| tattvasmṛtiḥ ātmādīnāṃ yathābhūtānusmaraṇaṃ
102; sā ca nātmā śarīrādyupakāryaḥ, śarīrādayaścāmī ātmavyatiriktāḥ,
ityādismaraṇarūpasmṛtiḥ||143-146||
smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate| smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran
duḥkhāt pramucyate||147||
atha smṛtiḥ kathaṃ duḥkhapramoṣe kāraṇamityāha- smṛtvetyādi| svabhāvamiti
pratyātmaniyatarūpam| guruvacanāddhi prathamapratipannamātmādīnāṃ rūpaṃ
parasparabhinnaṃ parasparānupakārakatvena vyavasthitaṃ smaran na kvacidapi
pravartate, apravartamānaśca na duḥkhena pravṛttijanyena yujyata
ityarthaḥ||147||
vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate| nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt
saviparyayāt||148||
sattvānubandhādabhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt| dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smāraṇāt
smṛtirucyate||149||
idānīṃ smṛtiprastāvāt smṛtikāraṇānyāha- vakṣyanta ityādi| nimittagrahaṇaṃ
kāraṇajñānaṃ, kāraṇaṃ hi dṛṣṭvā kāryaṃ
103
smarati| rūpagrahaṇam ākāragrahaṇam
104| yathā- vane gavayaṃ dṛṣṭvā gāṃ smarati| sādṛśyād yathā- pituḥ sadṛśaṃ
puruṣaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ smarati| saviparyayāditi atyarthavaisādṛśyādapi
smaraṇaṃ bhavati; yathā- atyarthakurūpaṃ dṛṣṭvā pratiyoginamatyarthasurūpaṃ
smarati| sattvānubandhāditi manasaḥ praṇidhānāt, smartavyasmaraṇāya
praṇihitamanāḥ smartavyaṃ smarati| abhyāsāditi abhyastamarthamabhyāsabalādeva
smarati| jñānayogāditi tattvajñānayogāt; upajātatattvajñāno hi tadbalādeva
sarvaṃ smarati| punaḥ śrutāditi śruto'pyartho vismṛtaḥ punarekadeśaṃ
105
śrutvā smaryate| smṛtikāraṇamabhidhāya smṛtirūpamāha- dṛṣṭetyādi|- dṛṣṭaṃ
pratyakṣopalakṣaṇaṃ, śrutaṃ tvāgamapratītaṃ
106, tena sarvapūrvānubhūtāvarodhaḥ| kvacit, ‘smaraṇaṃ smṛtirucyate’ iti pāṭhaḥ,
tatrāpi nārthabhedaḥ||148-149||
etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam| tattvasmṛtibalaṃ, yena gatā na
punarāgatāḥ||150|| ayanaṃ
punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ| saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca
muktairmokṣasya cāyanam||151||
evaṃ smṛtiṃ sāmānyena pratipādya tattvasmṛtermokṣasādhakatvaṃ darśayannāha-
etadityādi| ekamayanamiti śreṣṭhaḥ
107
panthāḥ| muktairiti jīvanmuktairiti jñeyaṃ, sarvathāmuktānāṃ
śarīrābhāvenopadarśakatvābhāvāt| tattvasmṛtibalamiti tattvasmṛtirūpaṃ balaṃ;
kiṃvā, tattvasmṛtirbalaṃ yatra mokṣasādhanamārge tattattvasmṛtibalam| yeneti
yena yathā| gatā iti mokṣaṃ gatāḥ na punarāgatā iti muktiṃ yātā na
punarāgacchanti||150-151||
sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvaṃ cānityameva ca| na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra
cotpadyate svatā||152|| yāvannotpadyate
satyā buddhirnaitadahaṃ yayā| naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvamativartate||153||
idānīṃ saṅkṣepeṇa saṃsārahetumajñānaṃ, tathā mokṣahetuṃ ca samyagajñānaṃ
darśayannāha
108
- sarvamityādi| sarvaṃ kāraṇavaditi sarvamutpadyamānaṃ buddhyahaṅkāraśarīrādi|
duḥkhamiti duḥkhahetureva| asvamiti sarvaṃ kāraṇavadevātmavyatiriktaṃ
paramārthataḥ| na cātmakṛtakamiti na cātmanodāsīnena kṛtam| tatreti kāraṇavati
buddhiśarīrādau| svateti mamatā ‘mameyaṃ buddhiḥ’ ityādirūpā| atha kiyantaṃ
kālamiyaṃ bhrāntyā yutotpadyate ityāha- yāvadityādi| satyā buddhiḥ
samyagajñānam| yayā satyayā buddhyā| naitad buddhyādyahaṃ, kintu bhinna
109
evāhaṃ; tathā naitad buddhyādi mama, kintu prakṛteḥ prapañca iti vijñāya| jñaḥ
tattvasākṣātkāravān| sarvamativartata iti sarvaṃ buddhyādi tyajati||152-153||
tasmiṃścaramasannyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ| sasañjñājñānavijñānā
110
nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||154||
caramasannyāsa iti paścādbhāvisakalakarmasannyāse| prathamaṃ hi
mokṣopayogitvena guruvacanāt kriyāsannyāsaḥ kṛta eva, paraṃ
khānubhavaviraktena
111
na kṛtaḥ; abhyāsādudbhūtena
112
jñānena sākṣāddṛṣṭabhāvasvabhāvena yaḥ sarvasannyāsaḥ kriyate, tatra samūlāḥ
sarvavedanā jñānādayaśca śarīroparamādevoparamante| samūlā iti sakāraṇāḥ,
kāraṇaṃ ca buddhyādayaḥ| sañjñā ālocanaṃ nirvikalpakaṃ, jñānaṃ savikalpakaṃ,
vijñānaṃ buddhyavasāyaḥ; kiṃvā, sañjñā nāmollekhena jñānaṃ, vijñānaṃ
śāstrajñānam| tattvajñānamapi hi mokṣaṃ janayitvā nivartata eva,
kāraṇābhāvāt||154||
ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate| niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ
yasya na vidyate| jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātumarhati||155||
‘sarvavid’ ityādipraśnasyottaram- ataḥ paramityādi| brahmabhūta iti
prakṛtyādirahitaḥ| cihnaṃ yasya na vidyate ityanena muktātmanaḥ
prāṇāpānādyātmaliṅgābhāvādgamakaṃ cihnaṃ nāstyeveti darśadyati| na kṣarati
anyathātvaṃ na gacchatītyakṣaram| avidyamānaṃ lakṣaṇaṃ yasyeti alakṣaṇam|
etasyaiva mokṣasyetarapuruṣājñeyatāṃ darśayati- jñānamityādi|
brahmavidāmevātra manaḥ pratyeti,
nājñānāmahaṅkārādivāsanāgṛhītānāmityarthaḥ||155||
tatra ślokaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ|
katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā||156||
saṅgraho vyaktaḥ||156||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ
śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vacastadagniveśasya’ iti pā. ↩
- 2 ‘sarvapuruṣagatā api’ iti pā. ↩
- 3 ‘ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘śiṣyasya’ iti pā. ↩
- 5 ‘tatraiva’ iti pā. ↩
- 6 ‘khādayaścetanādhātuṣaṣṭhāstu’ iti pā. ↩
- 7 ‘vaktavye’ iti pā. ↩
- 8 ‘evaṃ manyate’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘jñānakāraṇāntarabhāvābhāvaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘evametadbhavati’ iti pā. ↩
- 11 ‘manaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 12 “sāmprataṃ trayodaśasu karaṇeṣu keṣāñcidguṇabhāvaṃ keṣāñcit pradhānabhāvaṃ sahetukamāha-sāntaḥkaraṇetyādi| dvāri pradhānam| śeṣāṇi karaṇāni bāhyendriyāṇi, dvārāṇi gauṇāni| tairupanītaṃ sarvaṃ viṣayaṃ samano'haṅkārā buddhiryasmādavagāhate'dhyavasyati, tasmādvāhyendriyāṇi dvārāṇi, dvāravatī ca sāntaḥkaraṇā buddhiḥ” iti vācaspatimiśreṇa tattvakaumudyāṃ vyākhyāteyaṃ kārikā ↩
- 13 ‘na kevalaṃ bāhyānīndriyāṇyapekṣya pradhānaṃ buddhirapi tu ye apyahaṅkāramanasī dvāriṇī, te apyapekṣya buddhiḥ pradhānamityāha-eta ityādi| yathāhi grāmādhyakṣāḥ kauṭumbikebhyaḥ karamādāya viṣayādhyakṣāya prayacchanti, viṣayādhyakṣaśca sarvādhyakṣāya, sa ca bhūpataye, tathā bāhyendriyāṇyālocya manase samarpayanti, manaśca saṅkalpyāhaṅkārāya, ahaṅkāraścābhimatya buddhau sarvādhyakṣabhūtāyāṃ, tadidamuktaṃ-puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti, iti| bāhyendriyamano'haṅkārāśca guṇaviśeṣā guṇānāṃ sattvarajastamasāṃ vikārāḥ, te tu parasparavirodhaśīlā api puruṣārthena bhogāpavargarūpeṇa ekavākyatāṃ nītāḥ| yathā-vartitailavahnayaḥ santamasāpanayena rūpaprakāśāya militāḥ pradīpe, evamete guṇaviśeṣā iti yojanā’ iti sāṅkhyatattvakaumudyāṃ vācaspatimiśraḥ ↩
- 14 ‘anutiṣṭhatītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘yadguṇaṃ bhūtaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘hastapādaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘…prakāśakaratvāt’ iti pā. ↩
- 18 ‘tanityānupraviṣṭabhūtasambandhādeva’ iti pā. ↩
- 19 ‘teṣāmekaguṇaṃ pūrvaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pūrvo guṇaścaiva’ iti pā. ↩
- 21 ‘…buddhisthīkārāt’ iti pā. ↩
- 22 ‘…dviguṇatvādiniyamo na jñāyate’ iti pā. ↩
- 23 ‘prathame’ iti pā. ↩
- 24 ‘sparśagrāhyamiti’ iti pā. ↩
- 25 ‘viśeṣāste’ iti pā. ↩
- 26 ‘ekaikasannikarṣajāḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘vṛttibhedādviśeṣarūpāṇyāha’ iti pā. ↩
- 28 ‘ṣaḍindriyapraṇālikāmāśritya’ iti pā. ↩
- 29 ‘…rityādīni’ iti pā. ↩
- 30 ‘ṣaṭkaṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘karma’ iti pā. ↩
- 32 ‘dṛṣṭāntatvena śabdamāha-‘ iti pā. ↩
- 33 ‘dadhāti’ iti pā. ↩
- 34 ‘sattvabuddhyā’ iti pā. ↩
- 35 ‘etadyo veda’ iti pā. ↩
- 36 ‘vedyaṃ yaccātra’ iti pā. ↩
- 37 ‘liṅgaṃ mahadādisūkṣmaparyantaṃ, liṅganād jñāpanād buddhyādayo liṅgam’ iti vācaspatimiśraḥ ↩
- 38 ‘kartā veditā’ iti pā. ↩
- 39 ‘khādayaḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘prayojanānusandhānā’ iti pā. ↩
- 41 ‘bhāvairbhāvā’ iti pā. ↩
- 42 ‘ca’ iti pā. ↩
- 43 ‘śarīrasyānupacyamānasya’ iti pā. ↩
- 44 ‘kṣaṇabhāviśarīrātiriktaḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘yadvajjale’ iti pā. ↩
- 46 ‘jñasvabhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘vartate’ iti pā. ↩
- 48 ‘svabhāvāttu bhāvo na vyativartate’ iti pā. ↩
- 49 ‘vidhiviṣayapramāṇagamyabhāvarūpam’ iti pā. ↩
- 50 ‘nityatvānna kutaścana’ iti pā. ↩
- 51 ‘vyaktāvyaktatvamāha’ iti pā. ↩
- 52 ‘śabdatanmātrādiśabdābhidheyāni’ iti pā. ↩
- 53 ‘khādīnyahaṅkāra upādatte’ iti pā. ↩
- 54 ‘evambhūtasargaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘atha’ iti pā. ↩
- 56 ‘pañcabhūtātiriktātmākhyabhāvasamprayuktasya’ iti pā. ↩
- 57 ‘karaṇabhūtasya’ iti pā. ↩
- 58 ‘pañcabhūtamātrakaṃ’ iti pā. ↩
- 59 ‘kathaṃ tarhi kriyāvānityāha’ iti pā. ↩
- 60 ‘kriyāyogyamapi na pravartate’ iti pā. ↩
- 61 ‘yujyate| yattvacetanaṃ manastat’ iti pā. ↩
- 62 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 63 ‘nāstyeva’ iti pā. ↩
- 64 ‘anyathā tu’ iti pā. ↩
- 65 ‘dehe sarvagataścātmā’ iti pā. ↩
- 66 ‘sarvaśarīragatāḥ’ iti pā. ↩
- 67 ‘manasā'nubaddhaṃ santaṃ’ iti pā. ↩
- 68 ‘dehānuvartakena’ iti pā. ↩
- 69 ‘anādirātmā kṣetrasya pāramparyamanādikam’ iti pā. ↩
- 70 ‘nāvataratītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 71 ‘tadā''tmavaducchedaṃ nāpnoti’ iti pā. ↩
- 72 ‘atrāvikārasya paramātmano viśeṣo vedanādirnopalabhyata eva, vedanākṛto viśeṣo nāstyeva’ iti pā. ↩
- 73 ‘hetupratibandhānniṣidhyate, sukhaṃ ca kalpyate, iti siddhāntaḥ’ iti pā. ↩
- 74 ‘mokṣaphalamāvahatītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 75 ‘vadhāvahān’ iti pā. ↩
- 76 ‘upāttadharmādharmayoranurāgadveṣaśūnyopabhogādeva kṣayaḥ’ iti pā. ↩
- 77 ‘vyādhikāriṇam’ iti pā. ↩
- 78 ‘bhuktajīrṇaprajīrṇānnakālāḥ’ iti pā. ↩
- 79 ‘yathetyudāharaṇena ca’ iti pā. ↩
- 80 ‘prajīrṇasya jaraṇārambhānnasya pacyamānasya’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 81 ‘bhavantīti’ iti pā. ↩
- 82 ‘…pravartamānatvena’ iti pā. ↩
- 83 anye ca ye keciditi ardhāvabhedakāpasmārādayaḥ ↩
- 84 ‘…paryavasānāntarajaḥ’ iti pā. ↩
- 85 ‘rasāyanaprayogabalena’ iti pā. ↩
- 86 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 87 ‘...tikliṣṭadarśanāt’ iti pā. ↩
- 88 “sarvaśaḥ na ca śravaṇāt aśravaṇāt, atihīnānāṃ śabdānāṃ śravaṇācca| śabdasya sarvaśaḥ aśravaṇam, alpaśaḥ śravaṇaṃ vā śabdasyāyogaḥ| evamanyatra boddhavyam|” iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 89 ‘asātmyānāṃ’ iti pā. ↩
- 90 ‘asātmyānāṃ’ iti pā. ↩
- 91 ‘nāsti’ iti pā. ↩
- 92 ‘nātmendriyamanobuddhigocaraṃ’ iti pā. ↩
- 93 ‘noṣṇādau’ iti pā. ↩
- 94 ‘nātmādijanyatvena| ātmādijanyatveneha sukhaduḥkhe abhidhīyete, nahyātmādayaḥ sukhaduḥkhahetutayā pratipādyante’ iti pā. ↩
- 95 ‘jihāsātṛṣṇā’ iti pā. ↩
- 96 ‘avidyamānārtharūpamūlakāraṇo'rdhasparśo na bhavati’ iti pā. ↩
- 97 ‘kartṛtayā vedanānivṛttiṃ darśayati’ iti pā. ↩
- 98 ‘manaso'nāvasthānāt’ iti pā. ↩
- 99 ‘na punaḥ śarīrādisambandhena bhavanamapunarbhavaḥ’ iti pā. ↩
- 100 ‘naiṣkarmyaṃ’ iti pā. ↩
- 101 ‘ityata ārabhya sarvamuktam’ iti pā. ↩
- 102 ‘yathārthasmaraṇam’ iti pā. ↩
- 103 ‘kāryajñānaṃ’ iti pā. ↩
- 104 ‘ākārarūpagrahaṇam’ iti pā. ↩
- 105 ‘ekadeśasmṛtyā’ iti pā. ↩
- 106 ‘tvāgamapratipādakam’ iti pā. ↩
- 107 ‘śreyaḥ panthāḥ’ iti pā. ↩
- 108 ‘darśayitumāha’ iti pā. ↩
- 109 ‘bhinnamevedaṃ’ iti pā. ↩
- 110 ‘samagrajñeyavijñānānnivṛttiṃ’ iti pā. ↩
- 111 ‘śraddhānubhavaviraktena’ iti pā. ↩
- 112 ‘abhyāsādudbhūtabalena’ iti pā. ↩