athāto'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye śarīrasyādisarga ādhyātmiko naiṣṭhikamokṣarūpacikitsopayukta
uktaḥ, samprati garbhādirūpaṃ sargamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate
1||1-2||
atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya| kiṃ
syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo
2
yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ||3||
atulyagotrasyeti atulyagotrasya puṃsaḥ| tulyagotrāṇāṃ hi maithune'dharmo
bhavati, dharmaśāstreṣu niṣiddhatvāt| rajaḥkṣayānte iti rajaḥpravṛttyante;
‘ante’ itipadena rajaḥpravṛttitryahaṃ niṣedhayati| rahovisṛṣṭamiti vijane
visṛṣṭam| śukravisargaśca vijana eva pratibandhakalajjābhāvāt samyagbhavatīti
raha ityanena darśayati| mithunīkṛtasyetyanena samyaṅmaithunaprayogaṃ
darśayati, viparītasuratādīṃśca niṣedhati| catuṣpādatvaṣaṭprabhavatve
uttaragranthe eva vyakte| ayaṃ ca śiṣyapraśnatayā niveśito granthaḥ
a(prā)jñāśiṣyasya ācāryasanmatimātrārtho jñeyaḥ; tena yaḥ
śiṣyaścatuṣpadādiviśeṣaṃ sūkṣmaṃ bījasya jānāti, sa kathaṃ śukraśabdābhidheyaṃ
3
na vettīti na vācyam||3||
śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya|
vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya||4||
paśnasyottaraṃ- śukramityādi| dhīyata āropyata ityarthaḥ| vāyvādipādavaditi
vaktavye yad guṇapadamadhikaṃ karoti, tena praśastaguṇavatāmeva vāyvādīnāṃ
viśuddhaśukrārambhakatvamiti darśayati| vāyvādiṣu śukrārambhakeṣu
pādavyapadeśena sarveṣāṃ tulyaśukrārambhakatvaṃ darśayati| ākāśaṃ tu yadyapi
śukre pāñcabhautike'sti, tathā'pi na puruṣaśarīrānnirgatya garbhāśayaṃ
gacchati, kintu bhūtacatuṣṭayameva kriyāvad
4
yāti, ākāśaṃ tu vyāpakameva tatragatena śukreṇa sambaddhaṃ bhavati,
tenākāśasya gamanābhāvādiha garbhāśayagamanābhidhānaprastāve
śukragatatvenānabhidhānam| anyatrāpi ca bhūtānāṃ gamanaprastāve ākāśaṃ
parityaktameva| yathā- “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo
dehamupaiti dehāt” iti| śukraṃ ca ṣaḍrasāhārotpannameva viśuddhaṃ bhavatīti
kṛtvoktaṃ- ṣaḍbhyo rasebhya ityādi| yattu madhurasya śukrajanakatvamamlādīnāṃ
ca śukravighātakatvamucyate, tadatyarthopayogāditi jñeyam||4||
sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī| garbhaṃ
cirādvindati saprajā'pi bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ||5||
‘sampūrṇadehaḥ kathaṃ jāyate’ ityekaḥ praśnaḥ, ‘samaye kathaṃ jāyate’ iti
dvitīyaḥ, ‘sukhaṃ kathaṃ jāyate’ iti tṛtīyaḥ| saprajā'pīti avandhyā'pi satī
kathaṃ cireṇa garbhaṃ vindati||5||
śukrāsṛgātmāśayakālasampad yasyopacāraśca hitaistathā'nnaiḥ
5| garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca sañjāyate samparipūrṇadehaḥ||6||
yonipradoṣānmanaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt|
akālayogādbalasaṅkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi||7||
asṛṅgiruddhaṃ
6
pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit| garbhasya rūpaṃ hi karoti
tasyāstadasṛgasravi vivardhamānam||8||
tadagnisūryaśramaśokarogairūṣṇānnapānairathavā
7
pravṛttam| dṛṣṭvā'sṛgekaṃ
8
na ca garbhasañjñaṃ kecinnarā bhūtahṛtaṃ vadanti||9||
ojośanānāṃ rajanīcarāṇāmāhārahetorna śarīramiṣṭam| garbhaṃ hareyuryadi te na
māturlabdhāvakāśā na hareyurojaḥ||10||
pañcānāṃ praśnānāmuttaraṃ- śukretyādi| sampacchabdaḥ śukrādibhiḥ
pratyekamabhisambadhyate| śukrāsṛgāśayānāmaduṣṭatvaṃ sampad, ātmanastu
śukraśoṇitasaṃyogādhiṣṭātuḥ śubhajīvakarmayuktatvaṃ sampat, kālasya
tvanatitīkṣṇatvādi sampat| upacāro garbhiṇyupacāraḥ| kāla iti navame daśame vā
māse| yaduktaṃ- “kālaḥ punarnavamaṃ māsamupādāyādaśamāt” (śā. a. 4) iti|
sukhīti vyādhinā kenacinna grastaḥ| sukhamiti akleśena| akālayogāditi
ṛtukālātikrameṇa puruṣeṇa saṃyogāt, ṛtukālaśca ṣoḍaśarātraṃ yāvat| yaduktaṃ
hārīte- “ṣoḍaśa divasā ṛtukālaḥ” iti| suśrute tu dvādaśarātramṛtukāla uktaḥ|
‘bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ’ ityasyottaram- asṛgityādi| pavaneneti
duṣṭavātena| kṛte asṛṅnirodhe garbhabhramo bhavatītyāha- garbhasya
rūpamityādi| garbhāśaye hi vivardhamānaṃ rudhiraṃ prabhāvādgarbhaliṅgāni
kāniciddarśayatītyarthaḥ| asṛgekamiti asṛgeva param| na ca garbhasañjñamiti na
garbhaṃ granthādyākārakam| bhūtairgarbhānāharaṇe hetumāha- ojośanānāmityādi|
ojaḥ aṣṭabindukamaśnantīti ojośanāḥ| yadi tvanāhārabhūtamapi garbhaṃ
hareyustadā māturnitarāmāhārabhūtamojo labdhāvakāśatvena hareyuḥ| labdhāvakāśā
iti prāptagarbhiṇyabhigamanakāraṇāḥ||6-10||
kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā| kasmāt
prasūte sucireṇa garbhameko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti||11||
kanyāmityādi praśnāṣṭakam| kanyāṃ kasmāt pṛthak prasūta iti prathamaḥ, sutaṃ
pṛthag veti dvitīyaḥ, sahitau kanyāsutau veti tṛtīyaḥ, sutau sahitāviti
caturthaḥ, sute sahite iti pañcamaḥ, tanayān bahūn veti ṣaṣṭaḥ, sucirāt kathaṃ
strī prasūta iti saptamaḥ, yame yugme
kathameko'bhivṛddhimabhyupaitītyaṣṭamaḥ||11||
raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena| bījena kanyāṃ ca
sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena||12||
śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte| raktādhikaṃ
vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte||13||
bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ|
tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte||14||
āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā| taṃ strī prasūte
sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt||15||
karmātmakatvādviṣamāṃśabhedācchukrāsṛjorvṛddhimupaiti kukṣau| eko'dhiko
nyūnataro dvitīya evaṃ
9
yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ||16||
raktenetyādyuttaram| adhikeneti padaṃ raktena śukreṇa ca yojanīyam|
dvividhīkṛtena dvikhaṇḍīkṛtena| yathāsvaṃ bīje'nyataro bhāgo'dhiko yatra tena
bījena; etena yadi dvividhe bhāge ekatra raktamadhikam, aparatra śukram, eṣa
vibhāgo bhavati, tadā kanyāsutau bhavata ityuktaṃ bhavati| yāvadbahudhā
bhinattīti yāvatīṃ bahusaṅkhyāṃ karoti catuḥpañcādirūpām| prapanna āgataḥ
śukrārtavaṃ vāyuriti sambandhaḥ| yathāvibhāgamiti yathā śukraraktavibhāgo
bhavati tathā kanyāḥ sutāśca svabījādhikyāpekṣayā bhavantīti| karmātmakāni
karmakāraṇakāni| asvavaśāt karmaparādhīnatvena| āhāramityādau garbhiṇyā
āhāraprāptyā garbhasyāhāraprāptiḥ| śukrāsṛjoryaḥ sthūlasūkṣmarūpo
viṣamāṃśabhedo bhavati, sa jāyamānagarbhakarmavaśādeva bhavatītyāha-
karmātmakatvāditi||12-16||
kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau| vakrī
tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā sañjāyate vātikaṣaṇḍako vā||17||
kasmādityādi praśnāṣṭakam| naraṣaṇḍo nāriṣaṇḍaśceti naranāriṣaṇḍau||17||
bījāt samāṃśādupataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ| śukrāśayaṃ
garbhagatasya hatvā
10
karoti vāyuḥ pavanendriyatvam||18||
śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṃskāravāhaṃ
11
kurute'nilaśca| mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya||19||
māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca| īrṣyābhibhūtāvapi
mandaharṣāvīrṣyāratereva
12
vadanti hetum||20|| vāyvagnidoṣādvṛṣaṇau tu
yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ| ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ
karmātmakānāmupalakṣaṇīyāḥ||21||
bījāditi śukraśoṇitāt| upataptabījāditi upataptabījajanakabījabhāgāt|
strīpuṃsaliṅgīti strīpuruṣasādhāraṇanāsikācakṣurādiliṅgayuktaḥ, yāni tu
strīpuṃsayorasādhāraṇānyupasthadhvajastanaśmaśruprabhṛtīni tāni cāsya na
sambhavantīti| asādhāraṇāni liṅgāni vṛddhena śukreṇa raktena vā janyāni, iha
samaraktaśukrārabdhena nāstyanyataravṛddhiriti
nopasthadhvajādiviśeṣaliṅgabhavanam| dvidhā strītvapuruṣatvopajanakatvena
sthitaṃ reto bījaṃ yasya sa dviretāḥ| kiṃvā, strīpuṃsaliṅgīti
strīpuṃsayoryalliṅgamupasthadhvajarūpaṃ, tadyukta eva strīpuruṣaliṅgī;
uttarakālabhāvīni tvasya stanaśmaśruprabhṛtīni na bhavanti| asmin pakṣe
bījopatāpenottarakālabhāvistanādipratibandhaḥ kriyate,
nopasthadhvajotpādapratibandhaḥ karmavaśādeveti bruvate| kiṃvā upasthadhvajau
balavantau, yena tau garbhakāla eva bhavataḥ; stanādi tūttarakālabhāvitayā
durbalaṃ, durbalena bījopatāpena na balavatorupasthadhvajayorbādhaḥ, kintu
durbalānāmeva stanādīnāmiti| yatra samāṃśe śukraśoṇite bhavataḥ, tatra
saṃyogamahimnaiva bījāṃśatāpo bhavatīti jñeyam| pavanendriyaṃ vivṛṇoti-
śukrāśayamityādi| śukrāśayaṃ śukrasthānam| pavanendriyatvamiti
pavanaśukratvam| śukraṃ hīndriyamucyate, pavanasya cedameveha śukratvaṃ- yad
vyavāyakāle śukrasadṛśarūpatayā pravartanaṃ; asya hi vāyureva paraṃ
vyavāyakāle yāti| śukrāśayadvāretyādi saṃskāravāhavivaraṇam|
dvāravighaṭṭaneneti dvāradūṣaṇena| saṃskāreṇa bastivājīkaraṇādinā paraṃ yasya
śukramaduṣṭadvāraṃ sat pravartate sa saṃskāravāhaḥ| atra ca saṃskāravāhena
suśrutoktā āsekyasaugandhikakumbhīkā antarbhāvanīyāḥ, yata ete'pi
saṃskāraviśeṣeṇaiva śukraṃ tyajanti; yaduktaṃ tatra-
“pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavat| sa śukraṃ prāśya labhate
dhvajocchrāyamasaṃśayam|| yaḥ pūtiyonyāṃ jāyeta sa saugandhikasañjñakaḥ| sa
yoniśephasorgandhamāghnāya labhate balam|| sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu
puṃvat pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti|
naranārīṣaṇḍāvāha- mandetyādi| mandavegamalpaṃ ca bījaṃ yayostau tathā|
abalāviti nisargabalarahitau| aharṣāviti anutsāhau| klībāviti duṣṭabījau| atra
yathoktaguṇā strī strīṣaṇḍasya, yathoktaguṇaḥ puruṣastu puruṣa ṣaṇḍasya
heturiti vijñeyam| etau tvabījāveva jñeyau; yaduktaṃ suśrute- “aśukrastveva
ṣaṇḍakaḥ” (su. śā. 2) iti| māturvyavāyapratigheneti vyavāyakāle
māturvyavāyānicchā viṣamāṅganyāso vā vyavāyapratighaḥ, tena yasya śukraṃ
garbhāśayaṃ niyamānnopaiti sa vakrītyucyate
13| bījadaurbalyatayā ca piturvakrīsyāditi yojanā| atra durbalasya karma
daurbalyaṃ tasya bhāvo daurbalyatā, tena piturbījasya
durbalakriyatayetyarthaḥ| paravyavāyaṃ dṛṣṭvā prāptadhvajocchrāyo vyavāyaśakto
bhavati, sa īrṣyāratiḥ| yaduktaṃ suśrute- “dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ
pravartate| īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| karmātmakānāmitipadena
ete klaibyabhedāḥ prāktanakarmabalādeva prāyo bhavantīti darśayati||18-21||
garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpunnapuṃsāmudarasthitānām| kiṃ lakṣaṇaṃ?
kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam||22||
garbhasyetyādipañca praśnāḥ| sadyo'nugatasyeti sadyogṛhītasya| kāraṇamityādi|
kāraṇaṃ kiṃ tat, yena kāraṇena sarūpatāṃ sādṛśyamapatyaṃ garbho yātītyarthaḥ|
ayaṃ ca pañcamaḥ praśnaḥ||22||
niṣṭhīvikā gauravamaṅgasādastandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca| tṛptiśca
bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam||23||
savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī
14
strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyāttagarbhā
15
na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte||24||
putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām| garbhopapattau
tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte||25||
garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsambhavāni| āhārajānyātmakṛtāni
caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe||26||
teṣāṃ viśeṣādbalavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni| tāni vyavasyet
sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathānūkamapi vyavasyet||27||
bījagrahaṇaṃ śukrasya yonau niṣiktasyāniḥsaraṇam| savyāṅgpradhānatayā ceṣṭate
yā sā savyāṅgaceṣṭā| striyā iva svapnādayo yasyāḥ sā
strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyena pārśvena ātto gṛhīto garbho yayā sā
savyāttagarbha; kiṃvā ‘savyāṅgagarbhā’ iti pāṭhaḥ| na ca vṛttagarbheti
dīrghagarbhetyarthaḥ| savye stane prakṛṣṭaṃ dugdhaṃ yasyāḥ sā savyapradugdhā|
vyāmiśraliṅgā tu savyadakṣiṇāṅgaceṣṭādinā jñeyā| prakṛtiṃ tṛtīyāmiti
napuṃsakam| garbhopapattāvityādināsārūpyakāraṇamāha| garbhopapattau
bījagrahaṇakāle mano yaṃ jantuṃ vrajed yaṃ prāṇinaṃ manasā dhyāyati| etacca
bījagrahaṇakālīnaṃ manasā'nudhyānaṃ prabhāvādeva cintyamānasadṛśamapatyaṃ
karotīti jñeyaṃ; kiṃvā tatkālīnacintayaiva bījaṃ
cintyamānajantusadṛśārambhaśaktikaṃ kriyate, dṛṣṭaśca mānasānāmapi bhāvānāṃ
bhūtaviśeṣakaraṇe śaktiviśeṣaḥ; yathā- saṅkalpaḥ śukrodīraṇaṃ karoti, tathā
dohadāprāptau taccintayā garbhavikṛtiḥ, īrṣyābhayādīnāṃ
caujaḥśukrakṣayakartṛtvamityādi| etadeva ca sādṛśyakāraṇaṃ paśyatā
punarvaktavyaṃ yathā- “yā yā yathāvidhaṃ putramāśāsīta” ityupādāya “sā sā
tāṃstāñjanapadān manasā'nukramet” (śā. a. 8) iti| jantvanudhyānaṃ
sādṛśyakāraṇamabhidhāya sādṛśyakāraṇāntaramāha- garbhasyetyādi| catvārīti
nirviśeṣamākāśaṃ varjayitvā| bhūtāni caturvidhānīti vivṛṇoti- mātetyādi|
mātṛsambhavāni raktagatāni, pitṛsambhavāni śukragatāni, āhārajāni tu
śukraśoṇitasaṃyogottarakālaṃ māturāhāsambhūtarasajāni, ātmajāni
tvātmapratibaddhakarmavaśabhūtāni jñeyāni| tatra śubhakarmaṇā
sadṛśarūpajanakāni, aśubhakarmaṇā tu visadṛśarūpajanakānīti jñeyam| yāni
tvātmani sūkṣmāṇi bhūtāni ātivāhikaśarīrarūpāṇi, tāni
sarvasādhāraṇtvenāviśeṣasādṛśyakāraṇānīti neha boddhavyāni| tatraivaṃ
caturvidhānāṃ sādṛśye kiṃ bhavati kāraṇaṃ, kimbhūtaṃ cetyāha- teṣāmityādi|
viśeṣāditipadena sarvāṇyeva sādṛśyakāraṇāni bhavanti, kintu yāni balavanti
tāni viśeṣādbhūyiṣṭaṃ sādṛśyaṃ janayantīti darśayati| atra cāhārajabhūtānāṃ
prāktanakarmāpekṣayaiva sādṛśyakāraṇatvaṃ bhavatīti kṛtvā nāhārajānāṃ grahaṇaṃ
kṛtaṃ, tena karmajeṣvevāhārajānāmavarodho jñeyaḥ; pūrvaṃ tu ‘āhārajāni’ iti
padena teṣāṃ vidyamānatāmātramuktaṃ jñeyam| kiṃvā, mātṛjādīni hi mātrādibhiḥ
sadṛśaṃ kurvanti, natvāhārajātānyāhārasadṛśaṃ kurvanti, tena
teṣāmihānupādānam| tathā hyuttarādhyāye “yāni khalvasya rasajāni” (śā.a.3)
ityādinā prāṇānubandhādīni vaktavyāni, na ca tāni sādṛśyarūpatayeha
bhavitumarhanti| dehasādṛśyahetumabhidhāya manaḥsādṛśyahetumāha-
sattvamityādi| anūkaṃ prāktanā'vyavahitā dehajātiḥ; tena yathānūkamiti yo
devaśarīrādavyavadhānenāgatya bhavati sa devasattvo bhavati, yaḥ
paśuśarīrādeti sa paśusattvo bhavatītyādi| apiśabdāt karmasambandhaṃ
jātisambandhaṃ ca darśayati; tena karmavaśādapi sattvaṃ rājasaṃ, tāmasaṃ,
sāttvikaṃ vā bhavati; tathā mānuṣādijātyanurūpaṃ ca bhavati||23-27||
kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā| dehāt
kathaṃ dehamupaiti cānyamātmā sadā kairanubadhyate ca||28||
kasmādityādinā vikalendriyāṃ vetyantenaikaḥ praśnaḥ; tatra vikṛtāmityasya
vivaraṇaṃ- hīnetyādi| dehādityādirdvitīyaḥ| sadā kairanubadhyate iti tṛtīyaḥ|
ye tu vikṛtāmitipadena kurūpāṃ, hīnādhikāṅgīmitipadena ca hīnāṅgādirūpāmeva
kurūpātiriktāṃ vadanti, teṣāṃ mate praśnabhedaḥ syāt, tathā'dhyāyānte ca
vakṣyamāṇā praśnasaṅkhyā'tiriktā bhavati||28||
bījātmakarmāśayakāladoṣairmātustathā''hāravihāradoṣaiḥ| kurvanti doṣā
vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni||29||
varṣāsu kāṣṭāśmaghanāmbuvegāstaroḥ saritsrotasi saṃsthitasya| yathaiva
kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ||30||
ātmīyaṃ karma ātmakarma, āśayo garbhāśayaḥ, doṣo vaiguṇyam| aśmaghanāni
pāṣāṇakhaṇḍāḥ; vegāḥ kāṣṭhādīnāṃ trayāṇām||29-30||
bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt|
karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam||31||
sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ| sa
cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva
16||32|| rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni
vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe| catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathā''tmā ca
caturṣu teṣu||33|| bhūtāni
mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukraṃ ca vadanti garbhe| āpyāyyate śukramasṛk ca
bhūtairyaistāni bhūtāni
17
rasodbhavāni||34|| bhūtāni catvāri tu
karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham| sa bījadharmā hyaparāparāṇi
dehāntarāṇyātmani yāti yāti||35|| rūpāddhi
rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ| bhavanti ye
tvākṛtibuddhibhedārajastamastatra ca karma hetuḥ||36||
dvitīyapraśnasyottaraṃ- bhūtairityādi| susūkṣmairityanena cātīndriyatvaṃ
darśayati| ākāśamihākriyatvena dehāntaragamanakarmaṇi noktam| manasā javate
gacchatīti manojavaḥ| etena cātmano vyāpakasya yadyapi dehāntaragatirnāsti,
tathā'pyasya manogatireva bhūtasahitā gatiśabdenocyata iti darśitaṃ bhavati|
dehāditi mriyamāṇadehāt| dehamiti utpadyamānadeham| karmātmakatvāditi
karmādhīnatvāt| tena, karma dharmādharmarūpaṃ yatrainaṃ bhogārthaṃ nayati,
tadeva dehamayaṃ yātītyuktaṃ bhavati| atha gacchan kimityayaṃ nopalabhyate
mriyamāṇapuruṣādityāha- na tvityādi| tasyātmana ātivāhikaśarīrayuktasya dṛśyaṃ
rūpaṃ nāsti, atisūkṣmarūpatvāditi bhāvaḥ| atha kiṃ sarva evainaṃ gacchantaṃ na
paśyantītyāha- divyaṃ vinā darśanamiti|- divyaṃ darśanaṃ yogicakṣuḥ
18, tena yogina eva paśyantyenamiti darśayati|
asyaivātivāhikaśarīrayuktasyātmano dharmāntarāṇyāha- sa sarvaga ityādi|
sarvaśarīrabhṛditi sarvaśarīrāṇi bhartuṃ
19
yogyaḥ| viśvakarmakaraṇakṣamo viśvakarmā| viśvarūpatāṃ ca
narapaśvādiśarīrarūpatayā karmavaśādbhajata iti viśvarūpaḥ| nityaṃ
buddhyādibhiryujyata iti nityayuk| sahānuśayena rāgādinā vartata iti
sānuśayaḥ| ātivāhikaśarīrarūpabhūtacatuṣṭayavyākaraṇārthaṃ śarīre yāni
sambhavanti bhūtāni tānyevāha- rasetyādi| etāni bhūtāni
sārūpyahetuprastāvoktānyapi prakaraṇavaśāttathā
vaktavyarajaḥśukrādyanuktarūpapratipādanārthaṃ ca punarucyante| ātmani
saṃśritānīti ātmakarmaṇā''tmanyātivāhikadeharūpatayā nibaddhāni|
sthitastathā''tmeti ātmā teṣu bhūteṣu dehāntarādikriyārthaṃ
20
sthitaḥ| yā ca gatirdehāntarādinā''tmanaḥ, sā tadbhūtavyavasthitasyaivocyate
na vyāpakasya, tasya (sarvatra
21
) sarvagatatvādityarthaḥ| mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukramiti yathāsaṅkhyaṃ
mātāpitṛsambhavāni| ātmalīnānīti nityamātmasambaddhāni| ātmalīnabhūtānāṃ
dharmāntaramāha- sa bījadharmetyādi| sa ātmalīnabhūtasantāno bījadharmā
bījasvarūpaḥ, bījaṃ hi svasadṛśamaṅkuraṃ karoti; tena, ayamapyātmalīno
bhūtasantānaḥ sadṛśaṃ deharūpaṃ bhūtāntarasaṅgaṃ kurvan bījadharmā bhavati|
‘sā bījadharmiṇi’ iti vā pāṭhaḥ, tadā sā ‘bhūtasantatiḥ’ ityadhyāhāryam|
ātmanīti manoyuktātmani| yāti gacchati sati dehāntarāṇi yātīti yojanā|
ātmanaśca gamanaṃ manogamanameva| ‘parāparāṇi’ iti vā pāṭhaḥ; tadā parāṇi
śreṣṭhāni devādiśarīrāṇi, aparāṇi aśreṣṭhāni krimyādiśarīrāṇīti yojanīyam|
nanvaparidṛśyamānā bhūtacatuṣṭayī manaḥpravṛttiyuktā bījadharmiṇī kimarthaṃ
svīkartavyā, yataḥ paridṛśyamānamevedaṃ ṣāḍbhautikaṃ śarīraṃ
śukraśoṇitakāraṇakamastvityāha- rūpāddhītyādi| rūpyata iti rūpaṃ bhautikaṃ
śarīram| tena, abhautikāccharīrādbhautikaṃ śarīraṃ bhavatītyāgamaprasiddham|
tenāgamādeva sāṅkhyadarśanarūpādātivāhikaśarīrād vyaktaṃ śarīramutpadyata iti
vākyārthaḥ| yadyapi śukrarajasī kāraṇe, tathā'pi yadaivātivāhikaṃ
sūkṣmabhūtarūpaśarīraṃ prāpnutaḥ, tadaiva te śarīraṃ janayataḥ, nānyadā, yadi
śukraśoṇitamātivāhikaśarīranirapekṣaṃ garbhaṃ janayet, tadā asatyapi
jīvādhiṣṭhāne janayet, na tu janayati, tasmādātmasthasūkṣmabhūtādeva
bījarūpācchukraśoṇitayuktādgarbhajanmeti| etaccātmasthabhūtaṃ
22
mātāpitṛjabhūtena samaṃ śarīrakāraṇaṃ karmavaśādeva bhavatītyāha- karmetyādi|
karmātmakānāmiti karmakāraṇakānāṃ; kiṃvā yasmād rūpavattantubhyo rūpavān paṭa
utpadyata iti prasiddhaṃ, tenātivāhikaśarīreṇa kartavyaśarīrasadṛśena
bhavitavyaṃ, kāraṇasadṛśaṃ hi kāryaṃ bhavati; tataścātmadharmitvaṃ
23
sūkṣmāṇāmātmasthitabhūtānāṃ siddhamiti bhāvaḥ| atha manaḥ
sāttvikarājasatāmasabhedādbhinnaṃ kutastatra tatra puruṣe bhavatītyāha- manaso
manasta iti| pūrvajanmanyavyavahite yādṛṅmanaḥ, iha janmanyapi tādṛgeva mano
bhavati| uktaṃ cānyatra “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ|
tenaivābhyāsayogena tadevābhyasyate punaḥ” iti| atrāpi ca mana-utpattau
karmātmakānāmiti yojyam
24| tena karmavaśādeva
25
manobhedo bhavati| nanvevaṃ sati
ātmasthasūkṣmabhūtānāmekarūpatvenaikarūpeṇaiva śarīreṇa sarvaprāṇināṃ
bhavitavyamityāha- bhavantītyādi| ākṛtiḥ saṃsthānam| rajastamasī
anekataratamādibhedabhinne tathā karma cānekadhā bhinnaṃ satyapyabhinne
sūkṣmabhūtarūpe kāraṇe bhedakāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||31-36||
atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktarūpaḥ| na karmaṇā naiva
manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ||37||
rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ|
gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma||38||
‘ātmā sadā kairanubadhyate’ ityasyottaram- atīndriyairityādi| tairiti
bījadharmitvenoktaiḥ| ahaṅkāravikārā eva doṣāḥ, kiṃvā rajastamasī doṣau| ayaṃ
ca sūkṣmabhūtādyanubandho manasa evetyāha- raja ityādi| rajastamobhyāṃ
hetubhūtābhyāṃ manaḥ sarvairbhūtādibhiranubaddhaṃ bhavati| atraiva hetumāha-
jñānādityādi| jñānāditi tattvajñānāt; tattvajñānaṃ vinā manaḥ
sarvairdoṣairyuktaṃ bhavati, tattvajñānāttu nirdoṣaṃ bhavatītyarthaḥ|
sadoṣatve manasaḥ kiṃ bhavatītyāha- gatītyādi| gatiḥ dehāntaragamanaṃ,
pravṛttiḥ dharmādharmakriyāsu pravṛttiḥ; sadoṣatvena manaḥ
saṃsāraheturbhavatīti vākyārthaḥ| gatipravṛttyorhetvantaramāha- balavacca
karmetyādi| balavaditi niyatavipākaṃ; ‘phalavat’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa
evārthaḥ| niyataṃ karmaphalaṃ karmabalādeva bhavati| atra ca praśnottareṣu
yadadhikamucyate ‘gatipravṛttyoḥ’ ityādinā, tat prakaraṇavaśādeva jñeyam||37-38||
rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam|
śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ||39||
‘rogāḥ kutaḥ’ ityekaḥ praśnaḥ| ‘saṃśamanaṃ kim’ iti dvitīyaḥ| ‘harṣasya kiṃ
nimittam’ iti tṛtīyaḥ| ‘śokasya kiṃ nimittam’ iti caturthaḥ|
‘śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ’ iti pañcamaḥ|
evaṃ saṅgrahavakṣyamāṇaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnānāṃ pūryate||39||
prajñāparādho viṣamāstathā'rthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ| sarvāmayānāṃ
trividhā ca śāntirjñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ||40||
prajñāparādhādayaḥ prakaraṇavaśāt punarucyante| pariṇāmakāla iti kālapariṇāma
ityarthaṃ||40||
dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktāstato'nyathā śokavaśaṃ nayanti|
śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ||41||
dharmyā dharmasādhanāḥ, tāśca harṣakāraṇadharmakartṛtvena harṣakāraṇaṃ
bhavanti| tato'nyatheti adharmyāḥ kriyāḥ| tayoravṛttyeti śarīramanasoḥ
santānocchedāt| mokṣe hi śarīramanasī nivartete, tataḥ sarvathā
rogasantānanivṛttirbhavati||41||
rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit| tayoravṛttiḥ
kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca||42||
nanu yasya nivṛttirbhavati tadādimadbhavati, tat kiṃ
śarīramanaḥsantatirādimatī, yena tasyā
nivṛttirvāstavikaroganivṛttikāraṇamucyata ityāha- rūpasyetyādi| rūpasya
śarīrasya, rūpaṃ hi śarīraṃ rūpyamāṇatvena rūpaśabdenocyate, yathā- “rūpāddhi
rūpaprabhavaḥ” ityatroktam| nokta ityāgameṣu| kuto nokta ityāha- na hi
so'stīti; abhāvādeva nokta ityarthaḥ| atha yadyanādimatī śarīramanaḥsantatiḥ,
tat kathaṃ tasyā nivṛttirityāha- tayorityādi| tayoriti śarīrasattvayoḥ
santanyamānayoḥ| parābhyāmiti śreṣṭhābhyām| dhṛtyādayastu yathā mokṣakāraṇaṃ
tathoktaṃ katidhāpuruṣīye| anādirapi ca śarīrasantatiryathā vinaśyati, tathā
ca tatraivoktam||42||
satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam|
jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam||43||
prakārāntareṇa śārīramānasarogāṇāṃ cikitsāṃ śāstre vyavahriyamāṇāmāha-
satītyādi| āśrayaśabdena śarīramanasī gṛhyete| pūrvaṃ gadebhya iti
anutpanneṣveva rūpeṣu
26| pratikarma nityamiti anāgatacikitsā nityam| jitendriyamityanena ca
rogahetuprajñāparādhāsātmyendriyārthavarjanaṃ
27
darśayati, pratikarmanityatayā cāśakyaparihārakālakṛtadoṣacikitsāṃ darśayati|
tatkālayuktamiti tatkāle'vaśyaṃ rogakartṛtayā pacyamānam; etena,
balavaddaivamavaśyaṃ rogaṃ dadātīti darśayati||43||
daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat
28
pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam| pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi
samaḥ sa eva||44||
prakaraṇāddaivākhyaṃ karma tadanuṣaṅgat puruṣakāramapyāha- daivamityādi| tena,
prakaraṇāducyamānatayā
29
janapadoddhvaṃsanīyoktakarmalakṣaṇena samaṃ na paunaruktyam| pureti
janmāntare| iheti iha janmani| pravṛttiheturiti rogapravṛttihetuḥ| viṣama iti
adharmarūpaṃ daivaṃ, rogajanakaśca puruṣakāraḥ| samastu daivaṃ dharmarūpaṃ,
rogaparipanthī ca puruṣakāraḥ| sa iti puṃliṅganirdeśastu karmaṇi (pulliṅga
30
)dharmādharmarūpatayā tathā puruṣakārasya pratyavamarśājjñeyaḥ| anye tu
pravṛttiheturityanena saṃsārapravṛttiheturiti, tathā nivṛttiheturityanena
mokṣaheturiti ca varṇayanti||44||
haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikamabhrakāle| ghanātyaye
vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu
31||45||
atha kathaṃ kālavṛttadoṣanimittarogaparihāraḥ pratikarmaṇā kartavya ityāha-
haimantikamityādi| vasanta iti caitre| abhrakāla iti śrāvaṇe| ghanātyaya iti
mārgaśīrṣe| yaduktaṃ- “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādi|
pravāhayannityanena yathāyogyatayā vamanādineti jñeyam||45||
naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ
kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ||46||
matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ| jñānaṃ
tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti
32
rogāḥ||47|| tatra ślokaḥ| ihāgniveśasya
mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ| atulyagotre bhagavān
yathāvannirṇītavān jñānavivardhanārtham||48||
hetvantaraṃ rogābhāvakāraṇamāha- nara ityādi| sama iti bhūteṣu samacittaḥ|
sukhānubandhamiti liṅgavipariṇāmānmatyā vacasā ca yojyam| tena
kāyavāṅmanaḥkarmāṇyuttarakālīnasukhaphalāni śubhāni gṛhyante| sattvaṃ vidheyaṃ
svāyattaṃ manaḥ| viśadā buddhiriti na kaśmalā buddhiḥ| buddhiśceha ūhāpohavatī
vivakṣitā| matistu smṛticintādi| jñānaṃ tattvajñānam| śeṣaṃ sugamam||46-48||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ
nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘garbhasyādirūpamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate’ iti pā. ↩
- 2 ‘catuṣpadaṃ ṣaḍprabhavaṃ kimasya’ iti pā. ↩
- 3 ‘śukrasyābhidheyatāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘kriyāvatvāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘hitaistathā'rthaiḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘vibaddhaṃ’ iti pā. ↩
- 7 tadagnisūryaśramaroṣaśokaiḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘dṛṣṭvā'sṛgevaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘yame'dhike'pyeṣa bhavedviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘gatvā’ iti pā. ↩
- 11 ‘saṃskāravāhaṃ hi karoti vāyuḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘…vīrṣyāhvayasyaiva’ iti pā. ↩
- 13 ‘vakrī vakradhvajaḥ syāt’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 14 ‘susukhārthinī yā’ iti pā. ↩
- 15 ‘savyāṅgagarbhā’ iti pā. ↩
- 16 ‘ekaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘dehe rasajāni vidyāt’ iti pā. ↩
- 18 ‘divyacakṣuḥ’ iti, ‘yogacakṣuḥ’ iti ca pā. ↩
- 19 ‘vidhārayituṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘…kriyāntarārthaṃ’ iti pā. ↩
- 21 koṣṭhasthaḥ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 22 ‘etaccātmasthabhūtena mātāpitṛbhūtena ca samaṃ śarīrakaraṇaṃ karmavaśādbhavatītyāha’ iti pā. ↩
- 23 ‘tataśca bījadharmitvaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘bodhyam’ iti pā. ↩
- 25 ‘karmavaśādapi’ iti pā. ↩
- 26 ‘rogeṣu’ iti pā. ↩
- 27 ‘rogahetu’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 28 ‘tanmānuṣaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘prakaraṇāducyamānasya’ iti pā. ↩
- 30 ‘pulliṅga’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 31 ‘jantuḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘nānutapanti’ iti pā. ↩