athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye śukraśoṇite garbhakāraṇatvenokte, natu kṛtsnaṃ garbhakāraṇamuktam,
ataḥ sampūrṇagarbhakāraṇābhidhānārthaṃ khuḍḍikāgarbhāvakrāntirucyate|
khuḍḍikāmiti alpām| garbhasyāvakrāntiḥ melakaḥ, utpattiriti yāvat||1-2||
puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati
saṃsargaḥ ṛtukāle, yadā cānayostathāyukte
1
saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo'vakrāmati
sattvasamprayogāttadā garbho'bhinirvatete, sa
sātmyarasopayogādarogo'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ, tataḥ
prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro
balavarṇasattvasaṃhananasampadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ-
mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca, asti ca khalu
sattvamaupapādukamiti
2
hovāca bhagavānātreyaḥ||3||
puruṣasyetyādi| anupahataretasa iti padenaiva puruṣasyeti labhyate, yataḥ
puruṣasyaiva retaso garbhajanakatvamuktaṃ; tena puruṣasyeti padena ya eva
sampūrṇadhātuḥ puruṣaśabdavācyo bālavyatiriktastaṃ grāhayati| striyāśceti
padamarthalabdhaṃ sad yauvanavatīṃ striyaṃ lambhayati| saṃsargaḥ maithunam|
ṛtau puṣpadarśane praśastaḥ kālaḥ ṛtukālaḥ; tena ṛtukālasyāditryahaṃ
niṣedhayati| yataḥ “rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ” (sū. 25) ityādinā ṛtau
tryahaṃ niṣiddham| ārtavadarśanaṃ ca śaradādyṛtusādharmyād ṛtuśabdenocyate|
yathā ṛtāvuptāni bījāni prarohanti, tathā ārtavadarśanākhye'pi ṛtau śukrarūpaṃ
bījamuptamiti
3
ṛtusādharmyam| na kevalamevambhūtaḥ saṃsarga eva garbhakāraṇaṃ, kiṃ tu
jīvādhiṣṭhāne satītyāha- yadetyādi| tathāyukta iti aduṣṭaretasaḥ puruṣasya
aduṣṭayonyādeśca striyāḥ saṃsarge| ayaṃ cārthaḥ puruṣasyetyādinaiva labdho'pi
punaḥ
śukraśoṇitasaṃsargamityādigranthavakṣyamāṇādhikadharmavidhyarthamanūdyate,
tena na paunaruktyam| kiṃvā, puruṣasyetyādinā pūrvaṃ maithunāt
prāganupahataretastvādyuktaṃ, tathāyukte cetyanena tu maithunasamaye'pi
śukrayonyādīnāmaduṣṭirucyate| maithunakāle hi īrṣyādinā śukraduṣṭiḥ
sambhāvyate| śukraśoṇitasaṃsargamiti śukraśoṇitamelakam| antarityanena
garbhāśayabāhyagataṃ saṃsargamakāraṇaṃ garbhasya niṣedhayati| jīvaśabdena
cetanādhāturātmā| nanvātmā vyāpakaḥ, tat kathamayamavakrāmatītyāha-
sattvetyādi| sattvasamprayogāditi manogamanādityarthaḥ| tad yathoktaṃ-
“yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ” (śā.a.1) iti| yadyapyātmā
vibhutvāt sarvagatatvena na kvacidapi yāti, tathā'pi yatrāsya karmavaśānmano
yāti, tatraiva caitanyopalabdherātmā'pi gata iti vyapadiśyata iti bhāvaḥ|
athaivamutpanno garbhaḥ kathamabhivardhate, kathaṃ vā jāyata ityāha-
samyagupacārairiti; garbhahitakarairāhāravihārairityarthaḥ| prāptakāla iti
prāptaprasavakālaḥ, prasavakālo navamadaśamamāsau| paripūrṇaśarīra iti
sarvāṅgopacitadehaḥ| sampacchabdo balādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate|
samudayāditi samyaṅmelakāt| eṣāmityanena puruṣasyetyādigranthoktān
reta-ārtava-jīva-sattva-sātmya-rasa-samyagupacārān pratyavamṛśati| etadeva
samudāyaprabhavatvaṃ garbhasya pratyekaṃ mātrādigarbhakāraṇavyutpādanena
darśayannāha- mātṛjaścetyādi| sātmyajaścetyatra sātmyaśabdena
rasavyatiriktarūpādi, tathā ācāraśca sātmyo grāhyaḥ| sātmyarasastu ‘rasaja’
ityanenaiva gṛhītaḥ| aupapādukamiti ātmanaḥ śarīrāntarasambandhopapādakam|
etacca vyākṛtameva pūrvam| atra yadyapi puruṣasyānupahataretasa ityanena
pitaiva prathamamuktaḥ, tathā'pi mātṛpradhānatāṃ garbhasya darśayituṃ
mātṛjaścāyamiti prathamaṃ kṛtaṃ; mātā ca garbhe pradhānaṃ kāraṇaṃ, yena āsekāt
prabhṛti prasavaparyantaṃ mātureva guṇadoṣāvanuvidadhāti garbhaḥ; prathamaṃ tu
puruṣasya maithune svātantryāt tathā
śarīradhārakapradhānāsthikāraṇatvāccāgre'bhidhānaṃ kṛtam||3||
neti bharadvājaḥ, kiṃ kāraṇaṃ- na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na
pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti, na ca paralokādetya garbhaṃ
sattvamavakrāmati (1)|4|
pūrvapakṣoddhāreṇa siddhāntaṃ grāhayituṃ mātrādigarbhakāraṇāni
bharadvājamukhenākṣipati- netyādi| netītyanena
sāmānyenātreyavacanasyoktasyākṣepaḥ| kiṃ kāraṇamityanena
kasmādātreyavacanametadviruddhamityatra kāraṇaṃ pṛcchato nahi
mātetyādinoktamātrādikāraṇānāmakāraṇatvaṃ bharadvājaḥ pratijānīte||4 (1)||
yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ, bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ
putrakāmāḥ, te sarve putrajanmābhisandhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ
putrāneva janayeyurduhitṝrvā duhitṛkāmāḥ, na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā
nirapatyāḥ syurapatyakāmā
4
vā parideveran (2)|4|
yadi hītyādinā mātrādīnāmakāraṇatve hetuṃ brūte| kiṃvā, mātrādīnāmakāraṇatvaṃ
bharadvājena pratijñātaṃ tatra ‘kiṃ kāraṇamiti’ hetupraśnaḥ, tataḥ ‘nahi mātā’
ityādinā hetukathanam| asya cāyamarthaḥ- yat- na mātrādayo garbhakāraṇatvena
pratyakṣeṇa dṛśyante, tato na mātrādayo garbhakāraṇam| yadi hītyādinā
tūpapattivirodho'pi mātrādikāraṇatve'stīti darśayati; tena na paunaruktyam|
maithunadharmaḥ vyavāyaḥ| putrakāmāḥ putrāneva janayeyuḥ, duhitṛkāmā duhitṝrvā
janayeyuriti yojanā| natu kāścit striya ityatra maithunamāpadyamānā eva
striyaḥ puruṣāśca parideveran na ceti yojanā
5| mātāpitradhīnatvena garbhasya yadaivecchantyapatyaṃ, tadaiva
maithunamāpadyamānāḥ sāpatyāḥ syuḥ; tataśca sarvāpatyatvena na kecit
parideverannityarthaḥ||4 (2)||
na cātmā''tmānaṃ janayati| yadi hyātmā''tmānaṃ janayejjāto vā
janayedātmānamajāto vā, taccobhayathā'pyayuktam| na hi jāto janayati sattvāt,
na cājāto janayatyasattvāt, tasmādubhayathā'pyanupapattiḥ| tiṣṭhatu tāvadetat|
yadyayamātmā''tmānaṃ śakto janayituṃ syāt, na tvenamiṣṭāsveva kathaṃ yoniṣu
janayedvaśinamapratihatagatiṃ kāmarūpiṇaṃ
tejobalajavavarṇasattvasaṃhananasamuditamajaramarujamamaram; evaṃvidhaṃ
hyātmā''tmānamicchatyato vā bhūyaḥ (3)|4|
ātmajatvaṃ garbhasya niṣedhayati- na cātmetyādi| manuṣyakarituragādirūpeṇa
ātmānaṃ janayatītyarthaḥ| sattvāditi janyasyātmano vidyamānatvāt, na ca
vidyamāno janyata ityarthaḥ| asattvāditi
kāraṇabhūtasyātmano'jātapakṣe'sattvānna kāraṇatvamupapannamityarthaḥ| atraiva
dūṣāṇāntaramāha- tiṣṭhatvityādi| yoniṣvivi jātiṣu| ato vā bhūya iti
yathoktaguṇayuktādapyadhikaṃ śakrādiparamardhitulyamityarthaḥ||4 (3)||
asātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi sātmyajaḥsyāt, tarhi sātmyasevināmevaikāntena
prajā syāt, asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatraiva
dṛśyate (4)|4|
taccobhayamiti saprajatvamanapatyatvaṃ ca| ubhayatreti
sātmyasevinyasātmyasevinyapi||4 (4)||
arasajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi rasajaḥ syāt, na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ
syuḥ, na hi kaścidastyeṣāṃ yo rasānnopayuṅkte; śreṣṭharasopayogināṃ cedgarbhā
jāyanta ityabhipretamiti, evaṃ
satyājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānāmevaikāntena
prajā syāt, śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ
syuḥ, taccobhayamubhayatra dṛśyate (5)|4|
yo rasānnopayuṅkte iti rasaścedgarbhakāraṇaṃ taṃ ca sarva eva strīpuruṣāḥ
sevante, tena sarva eva sāpatyāḥ syuriti bhāvaḥ| atha rasajo garbha ityasya
śreṣṭharasa ityartho varṇyate, tatrāpi dūṣaṇamāha- śreṣṭhetyādi||4 (5)||
na khalvapi paralokādetya sattvaṃ garbhamavakrāmati; yadi hyenamavakrāmet,
nāsya kiñcit paurvadehikaṃ syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṃ vā, sa ca tacca na
kiñcidapi smarati (6)||4||
tasmādetadbrūmahe- amātṛjaścāyaṃ
garbho'pitṛjaścānātmajaścāsātmyajaścārasajaśca, na cāsti sattvamaupapādukamiti
(hovāca bharadvājaḥ
6
)||4||
‘asti ca sattvamaupapādukam’ iti yaduktaṃ, taddūṣayati- na khalvapītyādi|
paurvadehikamiti pūrvadehānubhūtam| aviditamadṛṣṭaṃ veti iha janmanyapi
pūrvadehānubhūtaṃ nāviditamadṛṣṭaṃ vā syāt; viditaṃ
pratyakṣavyatiriktapramāṇopalabdhaṃ, dṛṣṭaṃ tu pratyakṣopalabdham,
etadviparyayādaviditamadṛṣṭaṃ ca vijñeyam| na ca kiñcidapi smaratīti naca
pūrvajanmānubhūtaṃ smaratītyarthaḥ| evaṃ manyate- yanmanaḥ
paurvadehikamanubhavati tacceha janmanyapyanuvartate, tathā yat tena
janmāntare'nubhūtaṃ tadiha janmanyapi tathaiva smaratu; yathā- devadatto
bālyānubhūtaṃ yauvane smarati, na cāyaṃ tathā smarati; tena na
pūrvāparajanmanyekaṃ sattvamiti| tasmādityādinā dūṣaṇadūṣitamarthaṃ
punarnigamanena darśayati||4||
neti bhagavānātreyaḥ, sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo
garbho'bhinirvartate||5||
bharadvājamatamātreyavacasā dūṣayati- netītyādi| samuditebhya iti vacanāt
pratyekaṃ mātrādīnāmitarakāraṇanirapekṣāṇāṃ garbhakāraṇatvaṃ niṣedhayati|
tena, mātrādigarbhakāraṇasānnidhye'pi garbhakāraṇāntarajīvāvakramādyabhāvād
garbhānutpādo yukta eva| na ca sāmagrījanye kārye
ekadeśasyājanakatvenākāraṇatvam| evaṃ sati tantūnāmapi paṭakāraṇānāṃ
kāraṇāntarāsānnidhye paṭājanakatvenākāraṇatvaṃ syāditi bhāvaḥ| idameva
garbhasya mātrādijanyatvaṃ yat- mātrādivyatirekeṇānutpadyamānatvam||5||
mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ| na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt, na ca janma
jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni, yāni cāsya mātṛtaḥ sambhavataḥ
sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tvakca lohitaṃ ca māṃsaṃ ca
medaśca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca
purīṣādhānaṃ cāmāśayaśca pakvāśayaścottaragudaṃ cādharagudaṃ ca kṣudrāntraṃ ca
sthūlāntraṃ ca vāpā ca vapāvahanaṃ ceti (mātṛjāni)||6||
evaṃvidhameva mātustāvat kāraṇatvamāha- mātṛjaścāyaṃ garbha ityādinā|
garbhotpattau mātuḥ kāraṇatvaṃ darśayitvā jarāyujajanmani kāraṇatvamāha- na ca
janmetyādi| jarāyuḥ amarā, yena veṣṭitā manuṣyādayaḥ prajāyante; jarāyuṇā
veṣṭitā jāyante iti jarāyujāmanuṣyādayaḥ saṃsvedajānāṃ
maśakādīnāmudbhijjādīnāṃ bhekādīnāṃ ca mātaraṃ vinā'pi janma bhavati|
aṇḍajānāmapi yadyapi mātā kāraṇaṃ bhavatyeva janmani, tathā'pi jarāyujasya
mānuṣasyeha prakaraṇe'bhipretatvenāṇḍajān vihāya jarāyujānāmiti kṛtam| kiṃvā,
jarāyujasyābhivyaktirūpe janmani yāvadabhivyakti yathā mātā kāraṇaṃ bhavati,
na tathā'ṇḍaje; tatra kūrmādāvaṇḍotpattimātra eva mātā kāraṇaṃ, na
janmanyabhivyaktirūpe| yattu ‘piturvinā na jarāyujānāṃ janma’ iti vakṣyati,
tajjarāyujotpāde pituravaśyāpekṣaṇīyatvopadarśanārtham; aṇḍajāstu matsyādayaḥ
pitaraṃ vinā'pi ṛtuviśeṣaprāptyaiva bhavantīti bhāvaḥ| mātṛjānītyasya
vivaraṇaṃ- yānyasya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavantīti sambhavato garbhasya
yāni mātṛta iti māturāgatācchoṇitāt sambhavantyutpadyante, tāni mātṛjāni
tvagādīnyanuvyākhyāsyāma iti yojanā| evamanyatrāpi yāni tvityādigrantho
vyākhyeyaḥ| mātṛjatvaṃ ca tvagādīnāmāgamagamyageva| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ|
uttaragudādharagudau gudottarādharabhāgau| vapāvahanaṃ ‘tailavartikā’ iti
kathyate
7||6||
pitṛjaścāyaṃ garbhaḥ| nahi pituṛute garbhotpattiḥ syāt, na ca janma
jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni, yāni cāsya pitṛtaḥ sambhavataḥ
sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-
keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṃ ceti (pitṛjāni)||7||
śukramiti vicchidyapāṭhena śukrasya sarvadhātusārasyopādeyatāṃ darśayati||7||
ātmajaścāyaṃ garbhaḥ| garbhātmā hyantarātmā yaḥ, taṃ ‘jīva’ ityācakṣate
śāśvatamarujamajaramamaramakṣayamabhedyamacchedyamaloḍyaṃ viśvarūpaṃ
viśvakarmāṇamavyaktamanādimanidhanamakṣaramapi| sa garbhāśayamanupraviśya
śukraśoṇitābhyāṃ saṃyogametya garbhatvena janayatyātmanā''tmānam, ātmasañjñā
hi garbhe| tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate, tasmānna
8
jāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, ajāto hyayamajātaṃ garbhaṃ janayati; sa
caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti, sa yasyāṃ
yasyāmavasthāyāṃ vartate tasyāṃ tasyāṃ jāto bhavati, yā tvasya puraskṛtātasyāṃ
janiṣyamāṇaśca, tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati;
yasmiṃścaitadubhayaṃ sambhavati jātatvaṃ janiṣyamāṇatvaṃ ca sa jāto janyate,
sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janyayatyātmanā''tmānam| sato
hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṃ
tasyāmavasthāyāṃ; yathā- satāmeva śukraśoṇitajīvānāṃ prāk saṃyogādgarbhatvaṃ
na bhavati, tacca saṃyogādbhavati; yathā- satastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt
pitṛtvaṃ na bhavati, taccāpatyādbhavati; tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṃ
tasyāmavasthāyāṃ jātatvamajātatvaṃ cocyate||8||
ātmaja ityādinā ātmajatvaṃ vyutpādayati| antarātmocyata ityanena
garbhakāraṇabhūtamātmānaṃ ṣaḍdhātusamudāyavartyātmaśabdābhidheyād
vyāvartayati| ācakṣata iti āgameṣu śāśvatādiśabdairbruvate vṛddhāḥ| aloḍyamiti
akṣobhyam| garbhatvena janayatyātmānamiti garbhasvarūpo yaḥ ṣaḍdhātuka ātmā
taṃ janayatītyarthaḥ| garbhasyātmaśabdābhidheyatāmāha- ātmasañjñā hi garbhe
iti| tasyetyanena paramātmānaṃ pratyavamṛśati| yasmādasyānāditvājjanma
nopapadyate tasmājjāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayatīti pakṣo'na, iti yojyam|
atha jātaḥ sa na cejjanayati kathaṃ tarhi janayatītyaha- ajāto hyayamiti;
nityo hyayamityarthaḥ| tena nityatvenākāśavanna jātaḥ sannantarātmā
garbhasvarūpamātmānaṃ janayati| ataścāntarātmarūpatayā
nityavidyamānatvenājātaḥ san garbharūpāvasthāyāṃ jāta ucyate| evamajātatvaṃ
jātatvaṃ cātmani dvayamapi vyapadiśyate| etadevātmani jātatvamajātatvaṃ ca
darśayituṃ dṛṣṭāntārthaṃ garbha eva jātatvamajātatvaṃ ca darśayati- sa
caivetyādi| puraskṛteti agre bhaviṣyantī| yathā- bālasya vṛddhatvāvasthā'jātā
janyata iti ca, tathā ajāto janayatyātmanā''tmanamiti ca
śabdaprayogasamarthanamātrametad vivakṣābhedādboddhavyam| anena
cātmanyavasthābhedakṛtajātatvasamarthanena ‘jāto vājanayet, ajāto vā’
ityādigranthakṛtapūrvapakṣaḥ śabdaprayogasamarthanatayā parihṛtaḥ|
paramārthatastu nityatvenājāta evātmā ātmano'jātāvasthāṃ garbhādirūpāṃ
janayati| tena, nāsataḥ kāraṇatvaṃ sato vā janyatvamiti pakṣaḥ sthita eva|
sato hītyādinā satkāryapakṣaṃ sāṅkhyamataṃ darśayati| kiṃvā vayobhedena
yadevāvasthāntaragamanaṃ
9
tadeva janmeti darśayati| tasyāṃ tasyāmavasthāyāmiti cchedaḥ| pitṛtvamiti
pitṛtvena vyapadeśa ityarthaḥ||8||
na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu
yatheṣṭakāritvamasti; te kiñcit svavaśāt kurvanti, kiñcit karmavaśāt,
kvaciccaiṣāṃ karaṇaśaktirbhavati, kvacinna bhavati| yatra
sattvādikaraṇasampattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam, ato'nyathā
viparyayaḥ| na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmāsambhavati garbhajanane, dṛṣṭaṃ ceṣṭā
yoniraiśvaryaṃ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam| nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā|
na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ, nāṅkurotpattirabījāt||9||
yaduktaṃ- yadyātmā ātmānaṃ janayati tadā vaśitvādiguṇayuktaṃ janayediti,
tatrottaramāha- na khalvityādi| garbhasya sarvabhāveṣu na mātrādīnāṃ
yatheṣṭakāritvamiti yojyam| atra ca yadyapyātmaiva prakṛtaḥ, tathā'pi
tulyasamādhānatvena mātāpitarāvapyupāttau| yathā ātmanaḥ sarvabhāveṣu
yatheṣṭakāritveneṣṭayonigamanādiprasaktiḥ samādhīyate, tathā mātāpitrorapi
yatheṣṭakāritvena putrāneva janayeyurityādipūrvapakṣaḥ
10
parihṛto bhavati| atha kuta evātmādīnāṃ yatheṣṭakāritvaṃ kvacinna
bhavatītyāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| tatra mātāpitarau svavaśau
maithunaṃ garbhakāraṇaṃ sātmyarasasevādikaṃ cācarataḥ, garbhasya
jīvādhiṣṭhānādau tu karmādhīne paravaśau; tathā, ātmā'pi garbhasya caitanye
tathā dharmādharmahetukriyānuṣṭhāne svavaśaḥ, karmajanye
iṣṭāniṣṭayonyādigamane tu dharmādharmaparādhīna eva; tena karmādhīne viṣaye na
mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvam| yatheṣṭakāritvamapi mātrādīnāṃ
kvaciddarśayannāha- kvaciccaiṣāmityādi| karaṇamupakaraṇaṃ sādhanopāya iti
yāvat| sattvaṃ manaḥ, ādi pradhānaṃ yeṣāṃ tāni sattvādīni
mana-indriyaśukraśoṇitādīni| yathābalamiti yathākarma;
balaśabdenehādṛṣṭamucyate
11| etena, yatra mātrādīnāṃ putrecchāyāmiṣṭayonigamanādikaraṇaśaktirbhavati
12, karma cānuguṇaṃ bhavati, tatrepsitaputrādiṣviṣṭayonigamanādi kāryaṃ
bhavati; yathā- yadi tatra viśuddhabhūriśukraḥ puruṣo bhavati, strī ca
viśuddhayonyāśrayatvādiguṇayuktā, putrajanakaṃ ca karmaṃ tayorbalavat, tadā
putrajanmābhisandhāya maithunamāpadyamānau īpsitaṃ putraṃ janayataḥ; tathā
ātmā'pi viśuddhasattvādiguṇayuktaḥ śubhakarmavān tatkāle
13
iṣṭāṃ yonimanudhyāyati, tadā'bhīṣṭayonigamanaṃ sampādayatyātmana ityādi
yatheṣṭakāritvodāharaṇaṃ jñeyam| ato'nyathā iti sattvādikaraṇāśaktau viguṇe ca
daive| viparyaya iti na yatheṣṭakāritvam| kiṃvā, kvacicca maithunādāveṣāṃ
pitrādīnāṃ svavaśatvaṃ, tat kimiti jīvopakramādāvapi na svavaśatvameṣāṃ
bhavatītyāha- kvaciccaiṣāmityādi| kvacideva kārye yasmāt kiñcit karaṇaṃ
mātrādīnāṃ śaktaṃ na sarvatra, tena sarveṣveva garbhasya bhāveṣu na
svavaśatvamiti bhāvaḥ| yatrāpi caite mātrādayaḥ svavaśāḥ santaḥ kurvanti,
tatrāpi svīyasvīyakaraṇayuktā eva kurvantītyāha- yatra sattvetyādi|
yathābalamiti yathāśakti| anena ca mātrādayo garbhasya yeṣu viśeṣeṣu śaktāḥ,
teṣu sattvādikaraṇasampattau yatheṣṭakāriṇo bhavanti, na tvaśakye viṣaye
upahatakaraṇā vā yatheṣṭakāriṇo bhavantīti darśayati| ato'nyathā viparyaya
ityasya cārtho'gre vyākṛtaḥ| nanu sattvādikaraṇadoṣāccedayamātmā garbhaṃ na
janayati tathāvidhaṃ, hanta tarhyakāraṇamevāyamātmā, kāraṇaṃ hi yadbhavati tat
karotyeva kāryamityāha- na cetyādi| karaṇadoṣādakurvan garbhaṃ kadācidātmāna
garbhajanane kāraṇaṃ bhavatīti na, apitu bhavatyeva kāraṇam; evaṃ manyate-
mṛdādyabhāvāt ghaṭamakurvannapi kumbhakāraḥ kāraṇameva ghaṭasya bhavati,
ghaṭajananaśaktiyuktatvāt; tathā ātmā'pi karaṇadoṣādakurvannapi tathāvidhaṃ
garbhaṃ, tajjananaśaktatvena bhūyodṛṣṭatvāt kāraṇameva bhavati|
tatheṣṭayonigamane prasaktirapi prodbhāvitā ātmanaḥ kāraṇatvena sā
kvacidbhavatītyapi darśayannāha- dṛṣṭaṃ cetyādi| ātmādhīnā yoniḥ puruṣaṃ prati
iṣṭā yoniḥ; tathā aiśvaryādayaścātmādhīnā dṛṣṭāḥ, yathoktaṃ katidhāpuruṣīye-
“āveśaścetaso jñānaṃ” (śā. 1) ityādinā| ātmanaḥ kāraṇatve hetvantaramāha- na
hyanya ityādi|- hi yasmādātmano'nyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā nāsti, kiṃ tvātmaiva
14
sukhaduḥkhasādhanendriyakarmaśarīrādikartā; tena ātmā kāraṇaṃ garbhasya
sukhaduḥkhādyādhārasyeti bhāvaḥ| atha bhūtānyeva kasmāt
saṃyogavaśāccetanāmāsādya sukhādikāraṇāni na bhavantītyāha- na cānyata ityādi|
anyata iti vijātīyāt| jāyamāna iti utpadya mānaḥ| sadṛśameva kāraṇāt
kāryamutpadyate; yena na śaṇasyāṅkurotpattirnārikelabījādbhavati; abījāditi
kāryatvenābhimatāṅkurasyābījāt| etena, garbhasya yaccaitanyaṃ tadacetanebhyo
bhūtebhyo na bhavati, kintu cetanādhātorātmana eveti darśayati||9||
yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni, yāni cāsyātmataḥ sambhavataḥ sambhavanti,
tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- tāsu tāsu yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṃ mana
indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṃ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe
icchādveṣau cetanā dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti (ātmajāni)||10||
evamātmajatvaṃ garbhasya vyutpādyātmajān viśeṣānāha- yānītyādi| preraṇaṃ
dhāraṇaṃ cendriyāṇāmeva| atra ca tattaddevādipaśvādiyonigamanādau
dharmādharmajanye dharmādharmasyāpi janakatvenātmaiva mūlakāraṇamucyate;
ātmajñānaprāṇāpānapreraṇādau tu manaḥkaraṇa ātmaivāvyavadhānena kāraṇam||10||
sātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| nahyasātmyasevitvamantareṇa
strīpuruṣayorvandhyatvamasti, garbheṣu vā'pyaniṣṭo bhāvaḥ| yāvat
khalvasātmyasevināṃ strīpuruṣāṇāṃ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na
śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante, tāvat samarthā garbhajananāya
bhavanti| sātmyasevināṃ punaḥ
strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtakāle sannipatitānāṃ
jīvasyānavakramaṇādgarbhā na prādurbhavanti| nahi kevalaṃ sātmyaja evāyaṃ
garbhaḥ, samudayo'tra kāraṇamucyate| yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni, yāni
cāsya sātmyataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-
ārogyamanālasyamalolupatvamindriyaprasādaḥ svaravarṇabījasampat
praharṣabhūyastvaṃ ceti (sātmyajāni)||11||
sātmyajaścetyādinā sātmyajatvaṃ vyutpādayati, asātmyasevāṃ ca garbhopaghātinīṃ
darśayan sātmyasevāyā garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ draḍhayati| asātmyasevināmapi
prajābhavanopapattiṃ darśayan ‘asātmyasevinaśca nikhilenāpatyāḥ syuḥ’ iti
pūrvapakṣaṃ pariharati| sātmyasevināṃ punarityādinā tu granthena
‘sātmyasevināmekāntena prajā syāt’ iti yaduktaṃ tat pariharati|
sannipatitānāmiti vyavāyamāpannānām| atra svaravarṇau sātmyajatvena tathā
ātmajatvena coktau, tena dvāvapyatra kāraṇamiti jñeyam||11||
rasajaścāyaṃ garbhaḥ| na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrā'pi syāt, kiṃ
punargarbhajanma| na
15
caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti, na ca kevalaṃ
samyagupayogādeva rasānāṃ garbhābhinirvṛttirbhavati, samudāyo'pyatra
16
kāraṇamucyate| yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni, yāni cāsya rasataḥ
sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-
śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti
(rasajāni)||12||
prāṇayātrā'pi syāditi garbhadhāraṇakāraṇabhūtāyā māturapi
prāṇasthitirityarthaḥ| na caivāsamyagupayujyamānā ityādinā
asātmyarasopayogasya garbhopaghātitvaṃ darśayati| asātmyarasopayogināṃ
prajābhavanaṃ yat, tadasātmyaseviprajābhavananyāyatulyamiti neha
punardarśitam| samudāyo'pyatra kāraṇamityanena tu asamyagrasasevināṃ
cāpatyabhavane kāraṇaṃ dharmādi darśayati| abhinirvṛttiḥ
aṅgapratyaṅgavyaktatā| prāṇānubandha iti balānubandhaḥ puṣṭiḥ upacayaḥ|
vṛddhistu dairghyeṇa vṛddhiḥ| utsāhaḥ balam| iti śabdaḥ prakāre;
tenaivamprakārāṇyanyānyapi varṇādīni rasajānīti darśayati| evaṃ pūrvatrāpi
itiśabdo
17
vyākhyeyaḥ| yadā tvitiśabdaḥ parisamāptyarthastadā'pyāviṣkṛtānāṃ rasajānāṃ
parisamāptirjñeyā; tena anāviṣkṛtā varṇādayo'pi rajasā labhyante||12||
asti khalu sattvamaupapādukaṃ; yajjīvaṃ
18
spṛkśarīreṇābhisambadhnāti, yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate,
bhaktirviparyasyate, sarvendriyāṇyupatapyante, balaṃ hīyate, vyādhaya
āpyāyyante, yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti, yadindriyāṇāmabhigrāhakaṃ ca ‘mana’
ityabhidhīyate; tattrividhamākhyāyate- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| yenāsya
khalu mano bhūyiṣṭhaṃ, tena dvitīyāyāmājātau
19
samprayogo bhavati; yadā tu tenaiva śuddhena saṃyujyate, tadā jāteratikrāntāyā
api smarati| smārtaṃ hi jñānamātmanastasyaiva manaso'nubandhādanuvartate,
yasyānuvṛttiṃ puraskṛtya puruṣo ‘jātismara’ ityucyate| yāni khalvasya
garbhasya sattvajāni, yānyasya sattvataḥ sambhavataḥ sambhavanti,
tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo
mātsaryaṃ śauryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ
gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye, te sattvavikārā yānuttarakālaṃ
sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ| nānāvidhāni khalu sattvāni, tāni
sarvāṇyekapuruṣe bhavanti, na ca bhavantyekakālam, ekaṃ tu prāyovṛttyā''ha
20||13||
astītyādinā manasa aupapādukatvamākṣiptaṃ samādadhāti| apiśabdo'vadhāraṇe|
atra ca ‘yajjīvaṃ spṛkśarīreṇābhisambadhnāti’ ityādinā
manaso'sādhāraṇadharmakathanamevaupapādukasādhanaṃ
21
bhavati, manovyatirekeṇaitaducyamānadharmāṇāmasiddheḥ| nityamātmānaṃ spṛśatīti
spṛk, śarīramātivāhikaśarīraṃ; tena spṛkśarīreṇa kāraṇabhūtena
jīvamātmarūpamabhisambadhnāti bhogāyatanaśarīreṇetyarthaḥ|
ātivāhikaśarīrasadbhāvaśca “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo
dehamupaiti dehāt” (śā. 2) ityanena pratipāditaḥ|kiṃvā, jīvam ātmānaṃ,
spṛkśarīreṇeti sparśavatā śarīreṇa, yanmano'bhisambadhnāti tadupapādukamastīti
yojanā| evaṃ manyate- yadi mano'trātmanaḥ śarīrasambandhena svīkriyate tadā
vyāpakatvādātmanaḥ sarvatraivopalabdhyā bhavitavyaṃ, na ca bhavati;
tasmādyatraiva sparśavati śarīre manaḥ
22
pratibaddhaṃ bhavati tatraivāyaṃ sukhādyupalabhate| spṛgitiviśeṣaṇena
śarīrasya mūtranakhakeśādau manogamanābhāvādātmano'nupalabdhiṃ darśayati|
apagamanapuraskṛte iti dehāntaragamanābhimukhe| bhaktiḥ icchā| yasmāddhīna iti
manasā tyaktaḥ| yeneti yathābhūtena sāttvikena rājasena tāmasena vā manasā
bhūyiṣṭhamityabhiprāyaḥ| dvitīyāyāmājātāviti dvitīyajanmani; pūrvajanmani
yādṛśaṃ manastādṛśameva janmāntare prāyo bhavatītyarthaḥ| kecittu, ‘tena na
dvitīyāyāṃ’ ityādi paṭhanti| tatrāpi prāyo dvitīye janmani tulyena manasā yogo
na bhavati, kadācittu bhavatītyarthaḥ| yaduktaṃ ‘nāsya kiñcit
paurvadehikamaviditaṃ syāt’ iti, tat paurvadehikaṃ jñānaṃ kvacidbhavatīti
darśayannāha- yadā tvityādi| śuddheneti viśuddhasattvaguṇena| tasyaiveti
vakṣyamāṇena yasyetyanena sambadhyate| yoniyantrapīḍāyāṃ hi udbhūtena tamasā
viplutaṃ mano nātikrāntajanmagataṃ
23
smarati; yastūdbhūtasattvastamasā nābhibhūyate, sa
smaratyevātikrāntajanmānubhūtamiti bhāvaḥ| puraskṛtyeti kāraṇatvenāvadhārya|
ayaṃ ca manodharmasamūha indriyopakramaṇīyokto'pi punariha
prakaraṇavaśāducyamāno na punaruktadoṣamāvahati| yadyapi sattvasya
garbhajanakatvaṃ
24
sākṣānnoktaṃ, tathā'pi sattvasya yadupapādukatvaṃ garbhaṃ prati tenaiva
sattvasya garbhajanakatvaṃ pratijñātaṃ mantavyam| tena ‘yāni khalvasya
garbhasya sattvajāni’ ityādinā garbhe sattvajabhāvakathanamupapannameva|
garbhakāraṇasyāpi ca sattvasyopapādukabhāṣayā kāraṇatvaṃ yaduktaṃ
taddehāddehāntaragamanarūpamanodharmasya garbhakāraṇatvātiriktasya
pratipādanārtham| nānāvidhānīti nānāvidhasāttvikarājasatāmaṃsavṛttibhinnāni|
tānyekapuruṣe bhavantītyanenaika eva puruṣaḥ kadāciddharmakriyāyāṃ sāttviko
bhavati, kadācit kāmacintāyāṃ rājasaḥ, kadācinmohe
25
tamomaya iti darśayati| na bhavantyekakālamiti ekadaiva sāttvikādayo dharmā na
bhavanti, kintu paryāyeṇa bhavanti| nanu yadyekapuruṣa eva sarve sāttvikādayo
bhavanti, tat katham ‘ayaṃ sāttvikaḥ’ ityādivyapadeśo bhavatītyāha- ekaṃ
tvityādi| prāyovṛttyeti
26
bhūyiṣṭhā yasya sāttvikavṛttayo bhavanti
27
sa sāttvikaḥ, yasya bhūyiṣṭhaṃ rājasyo vṛttayo bhavanti sa rājasa ucyate
ityādi| etadeva pūrvamuktaṃ- “yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ,
tatsattvamevopadiśanti bāhulyānuśayāt” (sū. 8) iti||13||
evamayaṃ nānāvidhānāmeṣāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate
garbhaḥ; yathā- kūṭāgāraṃ nānādravyasamudāyāt, yathā vā- ratho
nānārathāṅgasamudāyāt; tasmādetadavocāma- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, pitṛjaśca,
ātmajaśca, sātmyajaśca, rasajaśca, asti ca sattvamaupapādukamiti (hovāca
bhagavānātreyaḥ)||14||
evaṃ mātrādikāraṇavyutpādanena garbhasya samudāyaprabhavatāṃ vyutpāditāṃ
dṛṣṭāntena draḍhayannāha- evamayamityādi| kūṭāgāraṃ vartulākāraṃ gṛhaṃ
jentākasvedapratipāditam; anye tu vastrādikṛtaṃ sañcārigṛhaṃ kūṭāgāramāhuḥ|
atra ca prakaraṇe yadyapi mātrādīnāṃ sarveṣāṃ samuditānāmeva garbhaṃ prati
kāraṇatvaṃ, tathā'pi mātāpitrātmasattvāni vihāya sātmyarasayoreva
kāraṇatvavyutpādane yat ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ tatraivaṃ manyate-
atra yathā mātrādayaścatvāro'vaśyaṃ garbhaṃ prati kāraṇabhūtā na tathā sātmyaṃ
raso vā; yena śukraśoṇitasattvātmasaṃsargādeva garbho bhavati, nāvaśyaṃ
garbhamelake sātmyarasayorapekṣā; garbhamelakottarakālaṃ sātmyarasābhyāṃ
garbhasya hi puṣṭyādayo janyante, tena sātmye rase cāvaśyaṃ samudāyāpekṣāṃ
darśayatā tatraiva ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ, mātrādayastu
parasparasamudāyamapekṣamāṇā api nāvaśyaṃ
sātmyarasasamudāyamādigarbhamelake'pekṣanta iti kṛtvā punastatra
samudāyāpekṣitvaṃ
28
noktam| samudāyādeṣāṃ bhāvānāmityanena granthena yat
parasparasamudāyāpekṣitvaṃ mātrādīnāṃ caturṇāṃ, taduktameva| yadapi
29
garbhaṃ pratyaviśeṣeṇa sātmyarasayorapi kāraṇatvaṃ, ‘sātmyajaścāyaṃ,
rasajaścāyaṃ’ ityanenoktaṃ, tadgarbhamelakottarakālaṃ kāraṇatvena, tathā
mātāpitrorapi viśuddhaśukraśoṇitotpādahetutayā pāramparyeṇa kāraṇatvāditi
jñeyam||14||
bharadvāja uvāca- yadyayameṣāṃ nānāvidhānāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ
samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṃ sandhīyate, yadi cāpi sandhīyate
kasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyaśca
manuṣyaprabhava ucyate; tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo
manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate, yathā- gaurgoprabhavaḥ,
yathā- cāśvo'śvaprabhava iti; evaṃ sati yaduktamagre samudayātmaka iti
tadayuktam| yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ,
kasmājjaḍāndhakubjamūkavāmanamimminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ
pitṛsadṛśarūpā
30
na bhavanti| athātrāpi buddhirevaṃ syāt- svenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti,
śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, rasanena rasān, sparśanena sparśān, buddhyā
boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā
31
bhavanti| atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt, evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ
syādasatsvajñaḥ; yatra caitadubhayaṃ sambhavati jñatvamajñatvaṃ ca,
savikāraścātmā
32| yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti, nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ
syāt, ajñatvādakāraṇam, akāraṇatvācca nātmeti
vāgvastumātrametadvacanamanarthaṃ syāditi (hovāca bharadvājaḥ)||15||
punarbharadvājaḥ pṛcchati- yadyayamityādi| kathaṃ sandhīyata iti kayā
paripāṭhyā milatītyarthaḥ| manuṣyavigraheṇa jāyata iti manuṣyajātau
kasmānmanuṣyavigraheṇaiva jāyata ityarthaḥ| samudāyātmaka iti yaduktaṃ
tadayuktamiti atra mātrādyatiriktajāteḥ kāraṇatvakathanena tathā jātereva
manuṣyādirūpāyā balavatkāraṇatvena yathoktamātrādisamudāyaprabhavatvaṃ na
yuktamiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| jaḍo jaḍabuddhiḥ, minminaḥ
sānunāsikāvyaktasvaraḥ| pitṛsadṛśarūpā ityatra pitṛśabdena mātāpitarau
grāhyau| kāraṇasadṛśarūpatvena cenmanuṣyā bhavanti tadā jaḍādirūpakāraṇajātā
api kāraṇasadṛśatvena jaḍādirūpāḥ syuriti bhāvaḥ| atra
jaḍādibahūdāharaṇakaraṇaṃ pakṣasya bahūdāharaṇasiddhatvena
dṛḍhatvapratipādanārtham| kṛtapūrvapakṣe samādhānamāśaṅkate- athātretyādi|
svenaiveti ātmakarmopārjitenaiva| tena, indriyāṇi yasmādātmajānyuktāni na tu
mātāpitṛrūpamanuṣyajanyāni, tataśca pitrorindriyaṃ pratyakāraṇatvena na
tadindriyasadṛśānīndriyāṇyasya bhavantīti bhāvaḥ| svenaiveti
śrotrādibhirabhisambadhyate| jaḍādibhirjātā ityatra ādiśabdaḥ prakāravācī,
tena kubjakuṣṭyādīnāṃ grahaṇam| kubjatvakuṣṭhādyādhārabhūtaṃ hi śarīraṃ
nātmajaṃ, kintu mātāpitṛjameva; tataśca kubjādijātasya
kubjatvādiprasaṅgenaivāpakṛtatvaṃ tadavasthameva| āśaṅkitaṃ samādhānaṃ
dūṣayati- atrāpītyādi| pratijñādoṣaḥ syāditi “atmā jñaḥ” (śā. 1) ityādinā
ātmano jñatvapratijñāyāḥ, tathā “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū. 1) ityādinā
kṛtāyā nirvikāratvapratijñāyā doṣaḥ syāditi bhāvaḥ| asatsvajña ityanena
kadācidajñatvāt pratijñātaṃ jñatvaṃ vyāhatam, indriyādhīnatvena jñatvamātmanaḥ
parādhīnaṃ sanna vāstavaṃ syāditi bhāvaḥ| yatretyādinā savikāratvaṃ sādhayati|
jñatvaparityāgenājñatve prakṛteranyathābhūtatvena
33
vikāro bhavatīti bhāvaḥ| savikāra iti ‘vikāravān’ ityartho matublopājjñeyaḥ|
ātmana indriyādhīnatvena jñatve dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi|
ajñatvādakāraṇamiti ajñatvāt jñānapūrvakaśarīrapreraṇādau na kāraṇaṃ
syādityarthaḥ| akāraṇatvācca nātmeti śarīrapreraṇādau
buddhiniṣpādye'kāraṇatvādacetanapañcabhūtātiriktaścetanābhidha ātmaśabdavācya
ityarthaḥ| vāgvastumātramiti artharahitaśabdamātrametad- yaducyate- ātmā svena
cakṣuṣā rūpaṃ paśyatītyādi||15||
ātreya uvāca- purastādetat pratijñātaṃ- sattvaṃ jīvaṃ
34
spṛkśarīreṇābhisambadhnātīti| yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho
manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate, tadvakṣyāmaḥ-
bhūtānāṃ caturvidhā yonirbhavati- jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ| tāsāṃ khalu
catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṅkhyeyabhedā bhavati,
bhūtānāmākṛtiviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt| tatra jarāyujānāmaṇḍajānāṃ ca
prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṃ yāṃ yonimāpadyante, tasyāṃ tasyāṃ yonau
tathātathārūpā bhavanti; yathā- kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni
teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu, tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante tadā
manuṣyavigraheṇa jāyante, tasmāt samudāyaprabhāvaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa
jāyate; manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate, tadyonitvāt||16||
ātreyaḥ samādadhāti- purastādityādi|- etacca ‘kathamayaṃ sandhīyate’
ityasyottaram| sattvaṃ śukrārtavasandhānakāraṇamityarthaḥ| bhūtānāmiti
prāṇinām| yoniḥ jātiḥ, yadā'pi yoniśabdaḥ kāraṇavacanastadā'pi
jarāyujādirūpayonijātā api jarāyujādaya evocyante, kārye kāraṇopacārāt| ākṛtiḥ
saṃsthānaṃ, tasyā viśeṣāḥ parasparavisadṛśākṛtaya eva
nara-kari-turagādi-rūpāḥ| sambhave yonibhedaṃ darśayitvā yathā yonyanukāro
bhavati tadāha- tatretyādi| garbhakārā bhāvāḥ śukrādayaḥ|
madhūcchiṣṭavigraheṣviti sikthakena mṛttikāyāṃ nirmitasañcakarūpavigraheṣu|
manuṣyabimbamiti manuṣyākāraṃ sikthakakṛtaṃ sañcakam|
kanakādibahudravyodāharaṇaṃ yathā kanakādīnāṃ bahūnāmapi
manuṣyasañcakasikthakasthānāṃ manuṣyākṛtijanakatvaṃ, tathā śukrādīnāmapi
bahūnāṃ manuṣyayonipatitānāṃ manuṣyavigrahakartṛtvamiti
sādharmyodāharaṇārtham| samudāyātmakaḥ sanniti yadyapi samudāyajanyastathā'pi
yonirūpakāraṇamahimnā svayonisadṛśa eva bhavati nānyayonisadṛśaḥ; na ca
kāraṇadharmaḥ paryanuyogamarhati| tena, śukrādisamudāyo'pi kāraṇaṃ bhavati,
mātāpitarau viśeṣeṇa garbhasya sajātīyatve kāraṇaṃ bhavata iti na kācit
kṣatiḥ| tadyonitvāditi viśeṣeṇa manuṣyasya kāraṇatvāt||16||
yaccoktaṃ- yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ
pitṛsadṛśarūpā bhavantīti; tatrocyate- yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bīja
bhāga upatapto bhavati, tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate, nopajāyate
cānupatāpāt; tasmādubhayopapattirapyatra| sarvasya cātmajānīndriyāṇi, teṣāṃ
bhāvābhāvaheturdaivaṃ; tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā
bhavanti||17||
bīja iti śukraśoṇite| bījasyāṅgapratyaṅganirvartako bhāgo bījabhāgaḥ|
ubhayopapattirapyatreti pitṛsadṛśarūpā bhavanti na bhavanti cetyarthaḥ|
ātmajānīti ātmapratibaddhakarmajāni| bhāvābhāvaheturdaivamiti indriyabhāve
indriyajanakaṃ śubham, indriyābhāve cāśubhaṃ daivaṃ heturityarthaḥ|
upasaṃharati- tasmādityādi| evaṃ manyate- manuṣyabījaṃ hi
pratyaṅgabījabhāgasamudāyātmakaṃ svasadṛśapratyaṅgasamudāyarūpapuruṣajanakam,
indriyāṇi ca bhogasādhanāni ātmapratibaddhakarmādhīnāni; tena pitā yadi
kuṣṭhyapi bhavati, bījaṃ cāduṣṭaṃ bhavati kuṣṭhādhāratvagādijanakaṃ, tato
niṣkuṣṭhānyeva tvagādīnyanupataptatvagādibījāt sadṛśāni jāyante; yadā
tvativṛddhakuṣṭhatayā pitrorbījamapi kuṣṭhajanakadoṣeṇa duṣṭaṃ bhavati, tadā
duṣṭatvagādibījabhāgāt kuṣṭhaduṣṭaiva tvag jāyate| yaduktaṃ- “dampatyoḥ
kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ| yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi
kuṣṭhitam” (su. ni. 5) iti| evaṃ kuṣṭhino'pi yadi hetubalād bīje kuṣṭhajanako
doṣo bhavati, tadā kuṣṭhino'pi kuṣṭhavadapatyaṃ bhavati|
andhatvādāvindriyopaghātarūpe durdaivameva kāraṇaṃ;
taccāndhāpatye'pyavaśyamasti; tena yadā'ndhe'patye dṛṣṭyupaghātakamaśubhaṃ
bhavati, tadā kākatālīyanyāyādandhajāto'pyandho dṛśyate| evaṃ kubjādau jaḍādau
ca vyākhyeyam||17||
na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ, asatsu vā bhavatyajñaḥ; na hyasattvaḥ
kadācidātmā, sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti||18||
yā cājñatvaprasaktirātmanyuktā, tatrāha- na cetyādi| indriyabhāve
tathendriyābhāve'pi nityaṃ jñānavānevātmā iti pratijñārthaḥ
35| na hyasattvaḥ kadācidityatra hiśabdo hetau; tena yasmāt sarvadā samanaska
evātmā, tena bāhyendriyābhāve'pyantaḥkaraṇamanoyogānnityamātmā manaḥkaraṇako
36
jñānavānevāyamityarthaḥ| yattvetadbāhyaviṣayagataṃ jñānaṃ, tat
sattvasyendriyādhiṣṭhānaviśeṣādbhavati; tena, indriyabhāve
37
indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ bhavati; yattu kevalamanojanyamātmajñānaṃ, tad
bhavatyeva sarvadā; tasmādyannityabhāvi manosannidhimātrajanyamātmajñānaṃ, tat
sadaivāsti||18||
bhavanti cātra- na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṃ pravartate| yā kriyā
vartate bhāvaiḥ
38
sā vinā tairna vartate||19|| jānannapi
mṛdo'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate|20|
na cāsya jñānajananaśaktiḥ parāhatā bhavatītyāśayenāha- netyādi|
yatvaitadaindriyakaṃ viṣayopabhogavattadbhavati kadācit,
kadāciccendriyābhāvānna bhavatītyadhyātmavido manyante; kiñca bāhyajñāne'pi
jñānajananaśakta evāyamātmā, paraṃ karaṇābhāvāt kadācinna pravartate|
kāryajñānamiti kāryapravṛttijanakabāhyaviṣayajñānaṃ; tena nirviṣayaṃ
jñānamātmana indriyābhāve bhavatīti sūcayati
39| bhāvairityatra ‘yaiḥ’ iti śeṣaḥ| vartate utpadyate| atraiva dṛṣṭāntamāha-
jānannapītyādi| jānannapīti ghaṭaṃ kartuṃ jānannapītyarthaḥ| mṛdo mṛttikāyā
abhāvāt||19||-
śrūyatāṃ cedamadhyātmamātmajñānabalaṃ
40
mahat||20|| indriyāṇi ca saṅkṣipya
41
manaḥ saṅkṣipya cañcalam| praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne
paryavasthitaḥ||21|| sarvatrāvahitajñānaḥ
sarvabhāvān parīkṣate|22|
ātmano jñatve sādhanāntaramāha- śrūyatāmityādi| ātmānamadhi adhyātmam| ātmano
jñānasya balamātmajñānabalam| saṅkṣipyeti viṣayebhyo vyāvartya| manaḥ
saṅkṣipyeti mano'pyātmavyatiriktaviṣayānnigṛhya| cañcalamiti svabhāvataḥ| sve
jñāne iti ātmajñāne| sarvabhāvān parīkṣata iti vinā'pīndriyaiḥ samādhibalādeva
yasmāt sarvajño bhavati, tasmājjñasvabhāva eva nirindriyo'pyātmā||20-21||-
gṛhṇīṣva ce(ve)damaparaṃ bharadvāja vinirṇayam||22||
nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato
42
yadā| viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño'pyataḥ smṛtaḥ||23||
nātmajñānādṛte caikaṃ jñānaṃ kiñcit pravartate| na hyeko vartate bhāvo vartate
nāpyahetukaḥ||24||
aparamapi laukikaṃ nirindriyasya jñānasadbhāvodāharaṇamāha- gṛhṇīṣvetyādi|
svapnagata iti svapnadarśanāvasthāṃ prāptaḥ|
ātmajñānaviṣayajñānayorviśeṣamāha- nātmetyādi| ātmajñānānnityādvinā,
kiñcijjñānaṃ viṣayajam, ekam sahāyaṃ, na pravartate indriyādikaraṇarūpasahāyaṃ
vinā notpadyate| ātmajñānaṃ ca nityameva sāṅkhye'pyuktaṃ
43
- “cicchaktirapariṇāminī” ityādinā “ātmanaḥ” ityantena| atropapattimāha- na
hyeko vartate bhāva iti| bhāvaḥ utpattidharmā, ekaḥ san kāraṇarahitaḥ san, na
vartate notpadyate| tathā bhāvaḥ kāraṇajanyatve satyapi ahetuka iti akartṛko
na vartate notpadyate, kintu kartṛkumbhakārādhiṣṭhitānyeva mṛccakrādīni
pravartante; tasmādviṣayajñānānyapi indriyamanorthaistathā kartrā cātmanā
janyanta iti bhāvaḥ||22-24||
tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca| sarvametadbharadvāja nirṇītaṃ
jahi saṃśayam||25||
upasaṃharati- tasmādityādi| atra cātmano jñatvājñatvaprasaktyā''pāditaṃ
savikāratvamātmano nityajñānasādhanenaiva
44
parihṛtamiti kṛtvā na pṛthak parihṛtam| bharadvājaśabdeneha
nātreyagururucyate, kintu anya eva bharadvājagotraḥ kaścit; tena, tasya
saṃśayacchedanamātreyeṇopapannameva||25||
tatra ślokau- heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ|
punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā||26||
pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ| garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṃ
tatprakāśitam||27||
saṅgrahe hetuśabdo garbhādiṣu janmānteṣu sambadhyate| pratijñāpratiṣedho
bharadvājakṛto jñeyaḥ| tatsādhanaṃ ca yadātreyasya tat ‘viśadaścātmanirṇayaḥ’
ityanenoktam| taditi sāmānyena mātrādipratyavamarśānnapuṃsakam||26-27||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne
khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tayostathaiva yukte saṃsarge’ iti, ‘cānayostathāvidhayostathaiva yukte saṃsarge’ iti ca pā. ↩
- 2 ‘sattvamupapādukaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘bījamuptaṃ janayatīti’ iti pā. ↩
- 4 ‘syuḥ| na cāpatyakāmāḥ pavideveran’ iti pā. ↩
- 5 ‘yojyam’ iti pā. ↩
- 6 yogīndranāthasenasyāsammato'yaṃ pāṭhaḥ| evamagre'pyasminnadhyāye koṣṭhasthaḥ pāṭho jñeyaḥ ↩
- 7 ‘khyātam’ iti pā. ↩
- 8 ‘tasmādajāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, jāto'pyajātaṃ ca garbhaṃ janayati’ iti pā. ↩
- 9 ‘sata evāvasthāntaragamanamiti darśayati’ iti pā. ↩
- 10 ‘…pūrvapakṣaparihāraḥ kṛto bhavati’ iti pā. ↩
- 11 ‘balaśabdeneha dṛṣṭamucyate’ iti pā. ↩
- 12 ‘putrecchāyāmiṣṭayoniṣu gamanādikaraṇaśaktirbhavati’ iti mudritapustakapāṭhaḥ ↩
- 13 ‘ṛtukāle’ iti pā. ↩
- 14 ‘ata ātmaiva’ iti pā. ↩
- 15 ‘na caivāsyā asamyapayujyamānā’ iti pā. ↩
- 16 ‘samudāyo'tra’ iti pā. ↩
- 17 ‘itiśabdārthaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā.| “jīvaṃ spṛśatīti jīvaspak| jīvaspṛkśarīraṃ śukraśoṇitātmakagarbhaśarīram| tatraiva jīvātmanaḥ prathamasambandho bhavatīti tat ‘jīvaspṛk’ ityucyate” iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 19 ‘dvitīyāyāṃ jātau’ iti pā. ↩
- 20 ‘prāyo'nuvṛttyā’ iti pā. ↩
- 21 ‘upapādakatvasādhanaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘karmapratibaddhaṃ mano'sti’ iti pā. ↩
- 23 ‘nātikrāntajanmāntaragataṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘garbhasya sattvajanyatvaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘mohacintāyām’ iti pā. ↩
- 26 ‘prāyo'nuvṛttyā (tteḥ)’ iti pā. ↩
- 27 ‘bhavanti bhūyiṣṭhaṃ yasya sattvamanuvartate’ iti pā. ↩
- 28 ‘samudāyārthakatvaṃ noktam’ iti pā. ↩
- 29 ‘yattu’ iti pā. ↩
- 30 ‘pitṛsadṛśāḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘pitṛsadṛśarūpāḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘sa vikāraprakṛtikaścātmā’ iti pā. ↩
- 33 ‘ayathābhūtatvena’ iti pā. ↩
- 34 ‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā. ↩
- 35 ‘pratijñātārthaḥ’ iti pā. ↩
- 36 ‘manaḥkaraṇajñānavān’ iti pā. ↩
- 37 ‘indriyābhāve indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ na bhavati’ iti pā. ↩
- 38 ‘yaiḥ kriyā vartate yā tu’ iti pā. ↩
- 39 ‘kāryajñānamiti bāhyakāryapravṛttijanakaṃ viṣayajñānamindriyābhāve'pi bhavatīti sūcayati’ iti pā. ↩
- 40 yogīndranāthasenastu ‘vedaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘vedaṃ vedamivātathajñānaṃ śrūyatām’ iti ↩
- 41 ‘saṃyamya’ iti pā. ↩
- 42 ‘svapnagatān’ iti pā. ↩
- 43 ‘sāṅkhye proktam’ iti pā. ↩
- 44 ‘nityajñānavattvasādhanena’ iti pā. ↩