athāto mahatīṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiprapañcatvānmahatyā
garbhāvakrānteranantaramabhidhānam||1-2||
yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṃśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā
cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau, yaścāsya vṛddhihetuḥ, yataścāsyājanma
bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti, yataśca kārtsnyenāvinaśyan
vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ||3||
yata iti yataḥ kāraṇāt| yadvikāra iti yanmaya ityarthaḥ| yayā''nupūrvyā
yenānukrameṇetyarthaḥ| kārtsnyenāvinaśyanniti maraṇamagacchan||3||
mātṛtaḥ pitṛta ātmataḥ sātmyato rasataḥ sattvata ityetebhyo bhāvebhyaḥ
samuditebhyo garbhaḥ sambhavati| tasya ye ye'vayavā yato yataḥ sambhavataḥ
sambhavanti tān vibhajya mātṛjādīnavayavān pṛthak pṛthaguktamagre||4||
ye ye bhāvā mātṛjapitṛjaprabhṛtayastvaglohitādayaḥ, yato yato mātrādeḥ
sambhavanti, tān mātṛjādīnavayavān pṛthagvibhajya, agre pūrvādhyāye; tenātra
mātṛjādayo noktā iti vākyārthaḥ phalati| ayaṃ cārtho yadyapi pūrvādhyāya
evokto “mātṛjaścāyaṃ” (śā. 3) ityādinā, tathā'pi praśnakramaviśuddhyanurodhāt
1
punariha kṛtaḥ; yena prathamaṃ kāraṇaṃ, tadanu kāryarūpo garbhaḥ, tadanu
garbhadharmo'bhidheya iti krameṇa praśnaḥ śobhate||4||
śukraśoṇitajīvasaṃyoge tu khalu kukṣigate garbhasañjñā bhavati||5||
yattu “śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ” ityādinā,
“garbho'bhinirvartate” (śā.a.3) ityantenoktaṃ, tatrāyamasau
garbhaśabdābhidheyo'rtha iti nābhihitam, apekṣate ca; teneha
garbhasañjñābhidheyārthavyākaraṇamapunaruktameva| kukṣigate iti
kukṣyekadeśagatagarbhāśayagate| saṃyoge iti samyagyoge; tena
jīvasyātivāhikaśarīreṇa yogaḥ saṅgṛhyate, na cātmano vyāpakatvena yo yogo
garbhajanakaḥ| evambhūtaśca saṃyogo yadyapi kukṣāveva bhavati, tathā'pi
siddhamevārthaṃ śiṣyaṃ pratipādayituṃ “kukṣigate” iti padaṃ kṛtam||5||
garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitoyabhūmivikāraścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ|
evamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako
garbhaścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭho dhāturuktaḥ||6||
garbhastvityādi| garbhārambhakāṇyapi bhūmyādīni parityajyāntarikṣamādau kṛtaṃ,
vakṣyamāṇabhūtagrahaṇānurodhāt| vakṣyati hi- ‘antarikṣaṃ pūrvamanyebhyo
guṇebhya upādatte’ ityādi| cetanādhiṣṭhānabhūta iti ātmano bhogāyatanasvarūpa
ityarthaḥ, cetanāśabdena hyātmocyate; kiṃvā, bhūtaśabdaḥ sādṛśye;
tenādhiṣṭhānamivātmanaḥ śarīraṃ, na tu paramārthato nirāśrayasyātmano
bhogāyatanatvavyatirekeṇa śarīramāśrayo bhavati| anayā yuktyeti anayā
bhūtavikārarūpayā
2
yojanayā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako bhavati, anyayā
3
yuktyā katidhāpuruṣīyoktaścaturviṃśatiko bhavati, tathā mātṛjādirūpacintayā
mātrādisamudāyātmako bhavatītyarthaḥ| na caiteṣāṃ pakṣāṇāṃ virodho'sti; yato
mātṛjādivyapadeśe'pi pañcamahābhūtavikāratvamaviruddhameva, yena
mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva; uktaṃ hi- “rasātmamātāpitṛsambhavāni
bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe” (śā. 2) iti; caturviṃśatikatve'pi ca
pañcamahābhūtātmakarūpataiva tatra prapañcitā| sa hītyādi| asyeti
garbhasya||6||
yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau tāṃ vyākhyāsyāmaḥ- gate purāṇe rajasi
nave cāvasthite śuddhasnātāṃ
striyamavyāpannayoniśoṇitagarbhāśayāmṛtumatīmācakṣmahe| tayā saha tathābhūtayā
yadā pumānavyāpannabījo miśrībhāvaṃ gacchati, tadā tasya harṣodīritaḥ paraḥ
śarīradhātvātmā śukrabhūto'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā
harṣabhūtenātmanodīritaścādhiṣṭhitaśca
4
bījarūpo dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyocitena pathā
garbhāśayamanupraviśyārtavenābhisaṃsargameti||7||
gata iti nivṛtte
5| purāṇa iti ṛtukālātikramasañcite| nave cāvasthita itivacanena
nave'pyanavasthite garbhakāraṇatvaṃ nāstīti darśayati| śuddhasnātāmityanena
śuddhasnātaiva strī gamyā nāsnātā, aśuddhatvāditi darśayati| styāyatyasyāṃ
garbha iti strī; anena vandhyāṃ nirasyati| ṛtumatīmityatra praśaṃsāyāṃ matup|
tayā saheti tayā striyā| tathābhūtayeti tādṛgṛtuyuktayā| harṣaḥ prītiviśeṣaḥ,
tenodīritaḥ preritaḥ| para iti sāraḥ; kiṃvā parakālotpannaḥ paraḥ, śukraṃ hi
sarvadhātubhyaḥ paramutpadyate
6| śarīradhātvātmeti śarīradhāturūpaḥ| śukrabhūta iti śukrarūpa evāṅgādaṅgāt
sambhavati vyajyate| tena nāṅgebhyaḥ śukramutpadyate, kintu śukrarūpatayaiva
sthitaṃ vyajyate| vacanaṃ hi- “sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ” (ci. a. 2pā. 4)
iti| harṣabhūteneti harṣamayatāṃ
7
gatena; udīritaścādhiṣṭhitaścetyanena udīraṇakāle tathā niḥsaraṇakāle
harṣamayātmādhiṣṭhānaṃ śukrasya garbhāśayaprāptikāraṇaṃ darśayati; yadi
śukrapravṛttikāle puruṣo harṣarahitaḥ syānna tadā samyak śukrapravṛttiḥ, tathā
vegavighātānna garbhāśayaprāptirbhavati| bījarūpo dhātuḥ śukram| abhisaṃsargāṃ
samyaṅmūrcchanam||7||
tatra pūrvaṃ cetanādhātuḥ sattvakaraṇo
8
guṇagrahaṇāya pravartate; sa hi hetuḥ kāraṇaṃ nimittamakṣaraṃ kartā mantā
veditā
9
boddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavo'vyayo nityo
guṇī grahaṇaṃ pradhānamavyaktaṃ jīvo jñaḥ pudgalaścetanāvān vibhurbhūtātmā
cendriyātmā cāntarātmā ceti| sa guṇopādānakāle'ntarikṣaṃ pūrvataramanyebhyo
guṇebhya upādatte, yathā- pralayātyaye sisṛkṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā
sattvopādānaḥ pūrvataramākāśaṃ sṛjati, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn
vāyvādikāṃścaturaḥ; tathā dehagrahaṇe'pi pravartamānaḥ
pūrvataramākāśamevopādatte, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn
vāyvādikāṃścaturaḥ| sarvamapi tu khalvetadguṇopādānamaṇunā kālena bhavati||8||
sattvaṃ manaḥ karaṇaṃ yasya sa sattvakaraṇaḥ; ātmā niṣkriyatvena kriyāvatā
10
manasā yat kāryaṃ karoti, tacca kāryaṃ manasā kriyamāṇamapyacetanena
cetanāvata ātmana evocyate| vacanaṃ hi- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā
nirucyate” (śā. 1) iti| guṇagrahaṇāyetyatra guṇaśabdena
guṇaguṇinorabhedopacārādguṇavanti bhūtānyucyante| kiṃvā, guṇo'pradhānaṃ,
pradhānaṃ cātmā, tadvyatiriktāni ca bhūtāni guṇāḥ| kasmādātmā bhūtāni
gṛhṇātyapradhānarūpāṇītyāśaṅkāyāmātmanaḥ prādhānyakhyāpakān paryāyānāha- sa
hītyādi| na kṣaratītyakṣaram| guṇī bhūtarūpaguṇavānityarthaḥ| gṛhṇāti
bhūtānīti grahaṇam| etaiḥ
paryāyairātmano'bhidheyasyetarapadārthopakāryatvenāśrayatvaṃ
11
prasiddhaṃ darśyate| pūrvataraṃ prathamameva| anyebhyo guṇebhya iti
vāyvādibhyaḥ| atra garbhe bhūtagrahaṇakrame dṛṣṭāntamāha- yathetyādi|
pralayasya mahāpralayasya, atyaye iti ādisarga ityarthaḥ| sisṛkṣuriti
sraṣṭumicchuḥ| bhūtāni ākāśādīni| sattvopādāna iti manaḥkaraṇaḥ| mahāpralaye
hi vikārasya prakṛtau layāt prakṛtipuruṣāveva paramavyaktarūpau tiṣṭhataḥ,
tataśca sargārambhe prakṛtermahadādiprapañca utpadyate krameṇa; tatra
prathamamākāśamutpadyate, tato vāyvādīni vyaktānīti sāṅkhyasiddhāntaḥ|
ākāśasya ca janyatvaṃ sāṅkhyamatenaiva jñeyam| dehagrahaṇe'pīti
garbhasvarūpagrahaṇe'pi| upādatta iti śukraśoṇitagatamākāśamākāśamayatayā
svīkaroti| vyaktataraguṇāniti ākāśamekaguṇamapekṣya śabdasparśaguṇo
vāyurvyaktataraḥ
12, tamapekṣya śabdasparśarūpaguṇa tejo vyaktataramityādi
13| ayaṃ ca bhūtagrahaṇakrama āgamasiddha eva, nātra yuktistathāvidhā
hṛdayaṅgamā'sti| etacca bhūtagrahaṇaṃ laghunaiva kālena bhavatīti
darśayannāha- sarvamityādi||8||
sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathame māsi sammūrcchitaḥ
sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ
14
kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ||9||
dvitīye māsi ghanaḥ sampadyate piṇḍaḥ
15
peśyarbudaṃ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, peśī strī, arbudaṃ napuṃsakam||10||
sarvadhātukaluṣīkṛta iti avyaktasarvadhātutayā kaluṣīkṛtaḥ| dhātuśabdena ca
bhūtānyucyante, kiṃvā rasādidhātubījāni| kheṭaḥ śleṣmā; tena kheṭabhūta iti
śleṣmasadṛśa ityarthaḥ| avyaktavigraha ityasya vivaraṇaṃ-
sadasadbhūtāṅgāvayava iti; vidyamānāvidyamānāṅgapratyaṅga ityarthaḥ; aṅgānāṃ
ca bījarūpatayā sthitatvena sattvam, avyaktabhāvāccāsattvam
16| kiṃvā, sadasadbhūtāṅgāvayavo ghanaḥ sampadyate iti yojanā| ghanaḥ kaṭhinaḥ|
piṇḍo granthyākāraḥ| peśī dīrghā māṃsapeśyākārā| arbudaṃ vartulonnatam||9-10||
tṛtīye māsi sarvendriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante||11||
aṅgāni śiraḥprabhṛtīni, tadavayavāścetyaṅgāvayavāḥ| yaugapadyeneti vacanena
“kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartate” (śā. 6) ityādivakṣyamāṇānyekīyamatāni
niṣedhayati| yaugapadyena hi sarvāṅganirvṛttiriti siddhāntaḥ||11||
tatrāsya kecidaṅgāvayavā mātṛjādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat|
mahābhūtavikārapravibhāgena tvidānīmasya
17
tāṃścaivāṅgāvayavān kāṃścit paryāyāntareṇāparāṃścānuvyākhyāsyāmaḥ|
mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva| tatrāsyākāśātmakaṃ śabdaḥ śrotraṃ
lāghavaṃ saukṣmyaṃ vivekaśca, vāyvātmakaṃ sparśaḥ sparśanaṃ raukṣyaṃ preraṇaṃ
dhātuvyūhanaṃ ceṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṃ rūpaṃ darśanaṃ prakāśaḥ
paktirauṣṇyaṃ ca, abātmakaṃ raso rasanaṃ śaityaṃ mārdavaṃ snehaḥ kledaśca,
pṛthivyātmakaṃ gandho ghrāṇaṃ gauravaṃ sthairyaṃ mūrtiśceti||12||
keciditi na sarve| tatra mātṛjādyaṅgakathanena śabdādayo ya iha
bhūtavikāratvena vakṣyante te na sarve proktāḥ, kiṃ tu kecideva tvagādayaḥ|
paryāyāntareṇetivacanādye mātṛjādayaḥ ‘tvak ca lohitaṃ ca’ (śā.a.3)
ityādinoktāsta iha na sākṣādvaktavyāḥ, kintu ye tvaggatā
mūrtisnehamārdavādayaste bhūtajanyatvenocyamānāstvaco'bhidhāyakā bhavanti|
evaṃ śoṇitādigatabhūtavikārakathanena śoṇitādikathanaṃ jñeyam| tvagādayo
vakṣyamāṇā iti bhūtavikārasamudāyarūpā eva| tvagādīnāṃ mātṛjādirūpeṇa
yadabhidhānaṃ, tanmātrādyadhīnatvapratipattyartham| punaśceha
bhūtajanyatvenābhidhānamaṅgānāṃ kṣaye vā vṛddhau vā satyāṃ
tatkāraṇabhūtabhūtopayogapratiṣedhābhyāṃ vṛddhikṣayajananajñānārtham| yadaṅgaṃ
yadbhūtaprabhavaṃ tadaṅgaṃ tadbhūtapradhānena dravyeṇa vardhate, kṣīyate ca
tadviparītena| lāghavaṃ yadyapi vāyau paṭhanti- “rūkṣaḥ śīto laghuścaiva”
(sū.a.1) ityādinā, tathā'pi ākāśe'tiśayitaṃ jñeyaṃ, tenehākāśavikāre paṭhanti;
ākāśaṃ hi atyarthasūkṣmatvādvātādapi laghu| viveko vicchedaḥ| dhātuvyūhanaṃ
dhāturacanā dhātuvahanaṃ ca| dṛśyate'neneti darśanaṃ cakṣurindriyam| mūrtiḥ
kāṭhinyam||12||
evamayaṃ lokasammitaḥ puruṣaḥ| yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ
puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke iti; budhāstvevaṃ draṣṭumicchanti||13||
etadbhūtavikāramayatvaṃ śarīrasya lokasāmyena jñātaṃ sanmokṣasyāpi
paramābhīṣṭasya kāraṇaṃ bhavatīti lokasāmyaṃ darśayannāha- evamayamityādi|
evamiti pañcabhūtavikāramayatvena| lokasammiti iti lokatulyaḥ| iha ca
bhūtavikāramayatvaṃ yaccharīrasyoktaṃ tena bhūtavikāramayatvamadhikṛtya
sādṛśyamuktaṃ lokapuruṣayoḥ; yattvādhyātmikaṃ lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ
puruṣavicaye vaktavyaṃ, tadapīhānuktamapi ‘yāvanto hi’ ityādiviśeṣābhidhānena
sūcitaṃ jñeyam| tena, yāvanto bhāvaviśeṣā ādhyātmikā
antarātmasattvāhaṅkārādayo, bhautikā vā mūrtikledādayaḥ, te puruṣagatā
lokenāpi samānā iti jñeyam| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vyaktaṃ
bhaviṣyati| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyakathanaṃ mumukṣūṇāmevopayuktamiti
darśayannāha- budhāstvevamityādi| budhāḥ samyagjñānavantaḥ, mokṣayuktā iti
yāvat| lokapuruṣasāmyakathanaṃ ca mokṣārthameveti puruṣavicaye svayameva
vakṣyati||13||
evamasyendriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo
bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante; tadyathā- dantā vyañjanāni
vyaktībhāvastathāyuktāni
18
cāparāṇi| eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| santi khalvasmin garbhe
kecinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kecit| tasya ya evāṅgāvayavāḥ santiṣṭhante,
ta eva strīliṅgaṃ puruṣaliṅgaṃ napuṃsakaliṅgaṃ vā bibhrati| tatra
strīpuruṣayorye vaiśeṣikā bhāvāḥ pradhānasaṃśrayā guṇasaṃśrayāśca, teṣāṃ yato
bhūyastvaṃ tato'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ
moho'navasthānamadhogurutvamasahanaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ
garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, ato viparītāni
puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā
19
napuṃsakakarāṇi bhavanti||14||
prakṛtāṃ tṛtīyamāsabhavāmindriyādyaṅgābhinirvṛttimupasaṃharati- evamasyetyādi|
yugapadeva yaugapadyaṃ; yaugapadyamityabhidhānamindriyāṇāmapi
sarvāṅgābhinirvṛtteḥ samakālatopadarśanārtham| kiṃ dantādayo'pi tṛtīyamāse
bhavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyañjanāni śmaśrustanādīni| vyaktībhāvaḥ
śukrarajasorāvirbhāvaḥ| tathāyuktānīti jātottarakālajatvena dantādisadṛśāni
cāṅgāni buddhyādīni
20| eṣā prakṛtiriti indriyāṇyaṅgāvayavāśca yugapadbhavanti, dantādayaśca
jātasyāpi cireṇa bhavantītyevaṃrūpo manuṣyasvabhāva ityarthaḥ| anyatheti
kadācit sadanta eva jāyata ityādikā vikṛtirmanuṣyasya| atha kasmāddantādayo
garbhādijāyamānā vikṛtitvenocyanta
21
ityāha- santītyādi| khaluśabdo hetau| nityā iti yāvaccharīrabhāvinaḥ
karacaraṇādayaḥ, anityāśca na yāvaccharīrabhāvino dantādayaḥ| etena,
anityasvabhāvānāṃ dantādīnāṃ garbhādyajāyamānatvānnityatvaṃ vikṛtiriti
yuktamityarthaḥ| atha nityānityeṣu madhye ke stryādiliṅgaṃ bibhratītyāha-
tasyetyādi| santiṣṭhanta iti yāvaccharīraṃ
22
tiṣṭhanti| etena, ya eva nityā upasthādayasta eva strīliṅgatāṃ puṃliṅgatāṃ vā
bibhrati| tatropastharūpo nityo bhāvaḥ strīliṅgaṃ, śephaśca puṃliṅgam,
upasthaliṅgākāravirahitaṃ ca randhramātraṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati| kiṃvā,
striyā yalliṅgaṃ stanādi, puruṣasya vā śmaśruprabhṛti, napuṃsakasya vā
strīpuṃsamānākārarūpaṃ
23
jātottarakālabhāvi, tadapi ya eva nityā bhāvā uraḥkapolaprabhṛtayasta eva
kālavaśādbibhratīti vākyārthaḥ| ura eva hi stanārambhakabījayuktaṃ striyā
uttarakālaṃ stanavadbhavati, evaṃ kapola eva śmaśrubījayuktaḥ śmaśruvān
bhavati| na cāvaśyaṃ yat stanaśmaśruprabhṛtīnāṃ bījaṃ cedasti śarīre, tat
kimiti garbhāt prabhṛti stanādi na jāyata iti; yato bījamahimā'yaṃ- yat
svakāla eva kāryaṃ karoti| yathā- avanipatitamapi
śālyādibījamṛtuprāptāvevāṅkuraṃ janayati; na ca svabhāva upālambhamarhati|
‘yadaivāṅgāvayayavāḥ santiṣṭhante, tadaiva stryādiliṅgaṃ bibhrati’
ityādipāṭhapakṣe tu vyakta
24
evārthaḥ| atha kutaḥ samāne śukrādau kāraṇe stryādiviśeṣo bhavatītyāha-
vaiśeṣikā iti| vaiśeṣikā viśiṣṭāḥ parasparavyāvṛttā iti yāvat|
pradhānasaṃśrayā iti ātmasaṃśrayāḥ| guṇasaṃśrayā iti
śukraśoṇitagatabhūtasaṃśrayāḥ; guṇaśabdeneha bhūtānyucyante| yata iti
saptamyāṃ tasiḥ; tena yasmin vaiśeṣike bhāve bhūyastvaṃ daivavaśādbhavati,
tato bhāvādanyatarasya strīrūpasya puṃrūpasya vā garbhasyotpattirbhavati; yadi
strīkarā bhāvā klaibyādayo bhūyāṃso bhavanti tadā strī jāyate, viparyaye
pumānityarthaḥ| tatra strīkarān bhāvānāha- tadyathetyādi| avaiśāradyaṃ mohaḥ|
śaithilyam anibiḍasaṃyogatā, yathā- dṛḍhaśaṇatantuviralavāpitapaṭasya
śaithilyaṃ; mārdavaṃ tu nibiḍasaṃyogasyāpi sahajāvayavamārdavaṃ, yathā-
paṭṭasūtre nirantaravāpitapaṭasya
25
mṛdutvam| klaibyādyanavasthānaparyantaṃ pradhānasaṃśrayaṃ, śeṣaṃ
guṇasaṃśrayam| tathāyuktānītyanena yonibījabhāgādīni grāhayati| ete
cādhogurutvādayo rajodhika eva bīje bhavantīti jñeyam| tena, “raktena
kanyāmadhikena” (śā. 2) iti yaduktaṃ tadanena samaṃ na viruddhaṃ bhavati|
viparītāni aklaibyādīnītyarthaḥ| ubhayabhāgāvayavā iti strīpuruṣakārakā
avayavāḥ| napuṃsakakarāṇīti napuṃsakanirdeśo'vyaktaguṇābhiprāyeṇa| tena
prathamaṃ napuṃsakakarāṇīti avyaktaguṇasandohābhiprāyeṇa prayuktaṃ, tataḥ kāni
tānītyapekṣāyāṃ viśeṣaparigrahādubhayabhāgāvayavā iti puṃliṅgena nirdeśo
jñeyaḥ|||14||
tasya yatkālamevendriyāṇi santiṣṭhante, tatkālameva cetasi vedanā nirbandhaṃ
prāpnoti; tasmāttadā prabhṛti garbhaḥ spandate, prārthayate ca
janmāntarānubhūtaṃ yat kiñcit, taddvaihṛdayyamācakṣate vṛddhāḥ| mātṛjaṃ cāsya
hṛdayaṃ mātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ
26
saṃvāhinībhiḥ; tasmāttayostābhirbhaktiḥ saṃspandate
27| taccaiva kāraṇamavekṣamāṇā na
28
dvaihṛdayyasya vimānitaṃ garbhamicchanti kartum| vimānane hyasya dṛśyate
vināśo vikṛtirvā| samānayogakṣemā hi tadā bhavati garbheṇa keṣucidartheṣu
mātā| tasmāt priyahitābhyāṃ garbhiṇīṃ viśeṣeṇopacaranti kuśalāḥ||15||
santiṣṭhanta iti abhinirvartante| vedanā sukhaduḥkhopalabdhiḥ| nirbandhaṃ
prāpnotīti sambandhaṃ prāpnoti, indriyotpādasamakālameva sukhaduḥkhajño
29
bhavatīti vākyārthaḥ| tasmāditi sukhaduḥkhasambandhāt; sukhotpādanārthaṃ
duḥkhaparihārārthaṃ ca spandate calati, tathā prārthayate ca sukhahetūn
30
janmāntarānubhūtānityarthaḥ| tadgarbhaprārthanāyuktaṃ mātṛhṛdayaṃ
dvaihṛdayyamiti vṛddhā jñānavṛddhā ācakṣate| dvihṛdayasya bhāvad dvaihṛdayyaṃ
mātṛhṛdayaṃ garbhahṛdayena samaṃ hṛdayadvayaṃ bhavati| nanu garbhahṛdayaṃ
kathaṃ mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavatītyāha- mātṛjamiti; mātṛkāraṇakārtavajam|
rasavāhinībhiriti garbhapoṣaṇārthābhirmātṛhṛdayagarbhanābhipratibaddhābhī
rasavāhinībhiḥ| etena, yad garbhaḥ prārthayate, tayā prārthanayā
rasavāhinībhirhṛdayamāgatayā mātā'pi tatprārthanāvatī bhavati evaṃ
mātṛprārthanayā'pi garbhaḥ prārthanāvān bhavati| tayoriti mātṛgarbhayoḥ|
bhaktiḥ icchā| tābhiriti rasavāhinībhiḥ| saṃspandata iti
mātṛhṛdayādgarbhahṛdayaṃ yāti, garbhahṛdayācca mātṛhṛdayamityarthaḥ| garbhasya
vināśo vikṛtirveti mahatā icchāvighātena vināśaḥ, svalpena tu vikṛtiḥ; kiṃvā
garbhecchāpūrvikā māturicchā, tadvighātena vināśo garbhasya, sā hīcchā vihatā
sākṣādgarbhasambandhitayā sukumārataraṃ garbhaṃ vātaprakopādvināśayati; yā tu
māturicchā vihatā, sā mātari vātakṣobhaṃ janayatī samānayogakṣeme garbhe'pi
manāgvikṛtijananādvikṛtiṃ janayati| etadeva darśayati- samānayogakṣemā
hītyādi|- yogaḥ sukhahetuyogaḥ, kṣemaḥ pratyavāyaparihāraḥ, etau yogakṣemau
māturgarbheṇa samānau bhavataḥ| keṣucidartheṣvitivacanādatulyayogakṣematā ca
kvacidbhavatīti darśayati| tena, nāvaśyaṃ māturvikārāḥ kṣudādayo garbhe
vikṛtimāvahanti, garbhasya vā mātarīti darśayati| garbhiṇī
viśeṣeṇetivacanādagarbhiṇyapi strī ṛtukāle priyahitopacaraṇīyā| yaduktaṃ-
“sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyuḥ” (śā. 8) ityādi||15||
tasyā garbhāpatterdvaihṛdayyasya ca vijñānārthaṃ liṅgāni samāsenopadekṣyāmaḥ|
upacārasādhanaṃ
31
hyasya jñāne, jñānaṃ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭo liṅgopadeśaḥ| tadyathā-
ārtavādarśanamāsyasaṃsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarocako'mlakāmatā ca
viśeṣeṇa śraddhāpraṇayanamuccāvaceṣu bhāveṣu gurugātratvaṃ cakṣuṣorglāniḥ
stanayoḥ stanyamoṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyamatyarthaṃ śvayathuḥ
pādayorīṣallomarājyudgamo yonyāścāṭālatvamiti garbhe paryāgate rūpāṇi
bhavanti||16||
upacārasādhanaṃ yathocitopacārakaraṇam| asyeti gṛhītasya garbhasya tathā
dvaihṛdayyasya ca| tatra gṛhītagarbhopacāro yathā- “śaṅkitā cedgarbhamāpannā
kṣīramanupaskṛtaṃ kāle kāle pibet” (śā.a.8) ityādi dvihṛdayopacāraṃ cātraiva
vakṣyati| jñānamiti garbhasya dvihṛdayasya ca jñānam| amlakāmatā viśeṣeṇeti
cchedaḥ| śraddhā icchā| uccāvaceṣviti uccanīceṣu, bhakṣaṇīyatvena kṛteṣu
cākṛteṣu cetyarthaḥ| īṣat pādayoḥ śvayathuḥ| cāṭālatvaṃ vivṛtatvam| etāni ca
lakṣaṇāni svarūpeṇa garbhasya bhavanti, tṛtīyamāsayuktāni tu dvaihṛdayyasya ca
liṅgāni bhavantīti jñeyam||16||
sā yadyadicchettattadasyai dadyādanyatra garbhopaghātakarebhyo bhāvebhyaḥ||17||
garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṃ
dāruṇāśca ceṣṭāḥ; imāṃścānyānupadiśanti vṛddhāḥ-
devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāṃsi bibhṛyānna madakarāṇi
madyānyabhyavaharenna yānamadhirohenna māṃsamaśnīyāt sarvendriyapratikūlāṃśca
bhāvān dūrataḥ parivarjayet, yaccānyadapi kiñcit striyo vidyuḥ||18||
dāruṇāśceṣṭā vyavāyādikāḥ
32| devatārakṣo'nucarebhyaḥ parirakṣaṇaṃ devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇam|
yadityādi| yaccānyat striyo garbhakālāsevyatvena vidyustadapi varjayet|
vadanti hi striyaḥ- “na garbhiṇī kūpamavalokayet, na nadīpāraṃ yāyāt” ityādi|
vṛddhastrīvacanamapyāgamamūlameva, iha tu granthavistarabhayānna darśitamiti
bhāvaḥ||17-18||
tīvrāyāṃ tu khalu prārthanāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitenopahitaṃ dadyāt
prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ
prakupito'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā
kuryāt||19||
prārthanā īpsitārthayāñcā, tasyāstu tīvratvaṃ balavadicchājanyatvameva|
hitopahitamiti hitena yuktaṃ, kiṃvā kalpanayā hitam| prārthanāyā vinayanaṃ
visphoṭanaṃ, tadartham| prārthanā ca prārthitalābhenaivāpayāti|
prārthanāvimānane doṣamāha- prārthanetyādi| prārthanāyāḥ samyagdhāraṇaṃ
prārthanāsandhāraṇam| etacca stokakrameṇāpi prārthitādāne sati bhavati,
yathoktavidhinā vā hitādāne sati icchā manāk samagrā vā khaṇḍitā bhavati|
icchāvighātaśca manaḥkṣobhakarabhayādivadvātaprakopako bhavati|
āpadyamānasyetyanena garbhasyātitaruṇatvena manāgapi vātakṣobhāsahatvaṃ
darśayati| vairūpyavināśavikalpastu vātaprakopaprakarṣāpakarṣakṛto jñeyaḥ||19||
caturthe māsi sthiratvamāpadyate garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī
gurugātratvamadhikamāpadyate viśeṣeṇa||20||
tṛtīyamāsānupūrvīkathanaprastāvāgataṃ garbhasya viśeṣamabhidhāya kramāgatāṃ
caturthamāsānupūrvīmāha- caturtha ityādi| sthiratvamiti nibiḍatvam| ata eva
nibiḍena gurutareṇa garbheṇākrāntā garbhiṇī gurugātrā bhavatīti yuktam||20||
pañcame māsi garbhasya māṃsaśoṇitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ,
tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyate viśeṣeṇa||21||
adhikamanyebhya ityanena māsāntareṣvapi stokakrameṇa māṃsādivṛddhiṃ darśayati|
yena śārīreṇa bhāvena garbha upacīyate, tena garbhiṇī hīyata iti yuktameva|
yato garbhamāṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhāraraso
33
na māturmāṃsādi samyak poṣayati||21||
ṣaṣṭhe māsi garbhasya balavarṇopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ,
tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyate viśeṣeṇa||22||
balavarṇayorupacayo balavarṇopacayaḥ; kiṃvā, upacayo dhātupuṣṭiḥ||22||
saptame māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyate, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ
klāntatamā bhavati||23||
sarvabhāvairiti māṃsaśoṇitādibhiḥ| yugapadeva sarvaiḥ saptame garbha
āpyāyyate, pūrveṣu tu māseṣu na sarvairyugapaditi viśeṣaḥ| sarvākārairiti
sarvamāṃsaśoṇitādijanyarūpaiḥ| klāntatameti hīnatamā||23||
aṣṭame māsi garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ
34
saṃvāhinībhirmuhurmuhurojaḥ parasparata ādadāte garbhasyāsampūrṇatvāt
35| tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā
garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyojaso'navasthitatvāt
36| taṃ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṃ māsamagaṇyamityācakṣate kuśalāḥ||24||
aṣṭama ityādi| rasavāhinībhiriti mātṛhṛdaye garbhanāḍyāṃ ca sambaddhābhī
rasavāhinībhiḥ| parasparata oja ādadāte iti māturojo garbha ādatte, garbhasya
caujo mātā ādatte| ojo'navasthāne hetumāha- garbhasyāsampūrṇatvāditi|
yasmādgarbho'sampūrṇaḥ, tasmādaniṣpannāśrayaṃ garbhaujo'navasthitaṃ bhavati|
māturojo garbhaṃ gacchatīti yaducyate, tadgarbhauja eva mātṛsambaddhaṃ
sanmātroja iti vyapadiśyate; yadi tu mātureva yadojastadgarbhaṃ
gacchatītyarthaḥ syāt, tadā garbhasyāsampūrṇatvāditi hetuḥ
sampūrṇamātṛdehasthitasyaujaso gamane'saṅgataḥ syāt; tathā, yathā garbhaujaso
mātaryavasthānasamaye janma garbhamaraṇakaraṃ bhavati, tathā māturojaso
garbhovasthāne sati yadgarbhajanma, tatra māturapi maraṇaṃ syāt; na
caitadiṣṭaṃ, yenobhayathā'pi garbhasyaivātra maraṇamucyate na mātuḥ, ‘tadā
garbhasya janma vyāpattimadbhavati’ itivacanena| jatūkarṇe'pyaṣṭame janma
garbhavināśāyaiva darśitam| yaduktaṃ- “strīgarbhāvanyonyasya oja
ādadāte'ṣṭame, tasmāttadā prasūtirgarbhavināśāyaiva” iti| anye tu varṇayanti-
yata- “satyapi māturojaso garbhagamane janmādṛṣṭavaśādeva garbhasyaiva
maraṇāya bhavati, na mātuḥ” iti| suśrutavyākhyātārastu- “aṣṭamamāse
naiṛutabhāgatvācca garbhasya satyapyojo'navasthāne tulye garbhasyaiva nāśo na
mātuḥ” iti varṇayanti| garbhiṇī muhurmuhurmudā yuktā bhavatīti
garbhaujoyogāddharṣayuktā bhavati, ojovigamanāttu muhurmuhurglānā bhavatīti
yojyam| tathā garbha iti garbhiṇīvadgarbho'pi muhurmuhurmudāyuyukto bhavati,
muhurmuhurglāno bhavati| tasmāditi pūrvoktaṃ garbhavyāpattihetuṃ sākṣādbrūte|
ojaso'navasthitatvāditi etacca vyākṛtameva| aṣṭamamāsasya viśeṣāntaramāha- taṃ
caivetyādi| taṃ caivārthamiti garbhavyāpattirūpamartham| agaṇyamiti na
gaṇanayā garbhiṇyāṃ pratipādanīyam| yadi hi garbhiṇī gaṇyamānamaṣṭamaṃ māsaṃ
garbhajanmavyāpattikaraṃ śṛṇuyāt tato bhītā syāt, tadbhayācca garbhasya
vātakṣobhād vyāpat syāditi bhāvaḥ||24||
tasminnekadivasātikrānte'pi navamaṃ māsamupādāya
prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| etāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ
37
paraṃ kukṣāvavasthānaṃ garbhasya||25||
tasminniti aṣṭame māsi| ādaśamāditi vacanaṃ praśastataraprasavakālābhiprāyeṇa|
suśrute dvādaśamāsaparyantaṃ samyakprasavakālābhidhānaṃ
stokadoṣayorekādaśadvādaśamāsayoralpadoṣatvenādoṣapakṣa eva nikṣepād
boddhavyam||25||
evamanayā''nupūrvyā'bhinirvartate kukṣau||26||
dattamuttaramupasaṃharati- evamityādi||26||
mātrādīnāṃ khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadastathā vṛttasya
sauṣṭhavānmātṛtaścaivopasnehopasvedābhyāṃ kālapariṇāmāt svabhāvasaṃsiddheśca
kukṣau vṛddhiṃ prāpnoti||27||
‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ iti praśnasyottaraṃ- mātrādīnāmityādi| ādigrahaṇāt
pitrātmasātmyarasasattvāni “mātṛjaścayaṃ” (śā.a.4) ityādigranthoktāni
gṛhyante| vṛttasya māturācārarūpasya sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ vṛttasauṣṭhavam|
mātṛta iti padaṃ vṛttasauṣṭhavena tathā upasnehopasvedābhyāṃ ca sambadhyate|
rasasātmyasauṣṭhavaṃ tu mātrādisampadā labdhameva| upasneho
dhātuniṣyandasambandhaḥ, upasvedaḥ śarīrasyoṣmaṇā paraṃ garbhasya svedanam;
upasvedaśca garbhavṛddhikaro bhavatyeva, yathā- aṇḍajānāṃ pakṣaterupasvedanaṃ
vṛddhikaraṃ dṛṣṭam| kālapariṇāmāditi yathā yathā kālaprakarṣastathā tathā
vardhate garbhaḥ| vṛddhihetvantaramāha- svabhāvasaṃsiddheśceti| svabhāvenaiva
karmajanyena garbho bhavati vardhiṣṇurityarthaḥ| karmaṇā hi
bhogalakṣaṇaśarīranirvartakenārabhyamāṇaṃ
38
garbhaśarīraṃ vardhiṣṇusvabhāvamevārabdhaṃ, tena vardhata eva||27||
mātrādīnāmeva tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ vyāpattinimittamasyājanma
bhavati||28||
‘kutaścāsyājanma bhavati’ ityasyottaraṃ- mātretyādi| vyāpattinimittamiti
vyāpattikāraṇakaṃ; tatra māturvyāpacchoṇitagarbhāśayādiduṣṭiḥ,
piturvyāpacchukraduṣṭirityādyanusaraṇīyam||28||
ye hyasya kukṣau vṛddhihetusamākhyātā bhāvāsteṣāṃ viparyayādudare
vināśamāpadyate, athavā'pyacirajātaḥ syāt||29||
‘yataśca jāyamānaḥ’ ityādipraśnasyottaraṃ- ye hyasyetyādi|
vṛddhihetusamākhyātā bhāvāḥ “mātrādīnāṃ tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ
sampadaḥ” ityādigranthoktāḥ| athavā'pyacirajāta iti yadā mātrādīnāṃ sarvathā
doṣavattvena viparyayo bhavati, tadā vināśamāpadyate garbhaḥ; yadā
tvalpadoṣavattayā manāgviparyayo bhavati, tadā acirajāto vipadyata iti jñeyam
39||29||
yatastu kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā
doṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ
śoṇitagarbhāśayāvupapadyante
40, na ca kārtsnyena śoṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadeyaṃ
41
garbhaṃ labhate strī; tadā tasya garbhasya mātṛjānāmavayavānāmanyatamo'vayavo
vikṛtimāpadyata eko'thavā'neke, yasya yasya hyavayavasya bīje bījabhāge vā
doṣāḥ prakopamāpadyante, taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati| yadā hyasyāḥ śoṇite
garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyāṃ janayati; yadā punarasyāḥ
śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajāṃ janayati;
yadā tvasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṃ ca
śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā stryākṛtibhūyiṣṭhāmastriyaṃ
vārtāṃ
42
nāma janayati, tāṃ strīvyāpadamācakṣate||30||
avaśiṣṭapraśnasyottaraṃ darśayitumāha- yatastvityādi| atrāvinaśyannityatra
vināśena vikṛtirabhipretā, vikṛtāvapi vināśaśabdo dṛṣṭaḥ; yathā-
asacchīlatvena vikṛte puruṣe ‘vinaṣṭo'yam’ iti vyapadeśaḥ; evaṃ ca
satyekadeśenāpi vikṛtau vināśaśabdadarśane kārtsnyeneti viśeṣaṇaṃ yuktaṃ
43
bhavati| doṣaprakopaṇenaiva doṣaprakopaṇasevāyāṃ labdhāyāṃ
punardoṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā iti padaṃ doṣāṇāṃ svahetusevayā balavantaṃ
prakopaṃ darśayituṃ, parahetusevayā'pi hi stokamātrayā
anubandharūpadoṣaprakopo bhavati; yathā- amlena pittaṃ janyamānaṃ
śleṣmānugataṃ janyate| ‘natu kārtsnyena dūṣayanti’ iti vacanena kārtsnyena
duṣṭau garbhajanmaiva na bhavatīti darśayati| mātṛjānāmiti tvaglohitādīnām|
anyatama iti jātāvekavacanam| tatraiko'pyavayavo'nyatamaḥ, tathā aneke'vayavā
anyatamaśabdena proktāḥ
44| ata eva ‘eko'thavā'neke’ ityanyatamavivaraṇamupapannaṃ bhavati| anyathā
tvanyatamapadenaikasyaivāvayavasya gṛhītatvāt ‘aneke’ iti vivaraṇamasaṅgataṃ
syāt| kutaḥ punarekasyānekasya vā vikṛtirbhavatītyāha- yasyetyādi| bīja iti
kṛtsna evārambhake bīje| bījabhāge vetyavayavabījasyaikadeśe| etāṃ vikṛtimeva
śṛṅgagrāhikatayā vaktumāha- yadetyādi| śoṇita iti ārtave| garbhāśayajanako
bījabhāgo garbhāśayabījabhāgaḥ; kiṃvā garbhāśayasya tathā bījasya
cārtavarūpasya janako bhāgaḥ| garbhāśayārtave ca mātṛjāvayavamadhye patite
śoṇitajanye eva; tena, ārtavetarabījabhāgasya duṣṭirupapannā| ārtavaṃ ca
yadyapi dvādaśavarṣādūrdhvaṃ vyajyate, tathā'pi ārtavotpattirgarbhakāla
45
eva bhavati| yena satāmevārtavadantaśmaśruprabhṛtīnāṃ kāle vyaktirbhavati;
tena, ārtavārambhakasyāpi bījasya garbhakāle pradoṣa upapannaḥ
46| pradoṣa ityatra praśabdena duṣṭiprakarṣaṃ prakṛṣṭavandhyatārūpakāryajanakaṃ
darśayati| garbhāśayasya tathā''rtavasya copaghātena striyā vandhyatvaṃ
vyaktameva| garbhāśayabījabhāgāvayava ityatrāpi pūrvavadvyākhyeyam|
avayavaśabdena garbhāśayasyārtavasya caikadeśa ihocyate| pūtiprajāmiti
mriyamāṇāpatyām; anye tu klinnāṅgapratyaṅgāṃ pūtimāhuḥ| strīkarāṇāṃ
śarīrabījabhāgānāmiti strītvavyañjakastanopasthalomarājyādijanakabījabhāgānām|
astriyamiti asampūrṇastrīlakṣaṇām| vārtāṃ nāmeti vārtāsañjñā śāstrasamayakṛtā|
strīvyāpaditi strīnimittā''rtavadoṣakṛtā vyāpat| evaṃ tāṃ
puruṣavyāpadamācakṣate ityatrāpi puruṣavyāpadvyākhyeyā||30||
evameva
47
puruṣasya yadā bīje bījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyaṃ janayati; yadā
punarasya bīje bījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajaṃ janayati;
yadā tvasya bīje bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ
pradoṣamāpadyate, tadā puruṣākṛtibhūyiṣṭhamapuruṣaṃ tṛṇaputrikaṃ
48
nāma janayati; tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate||31||
bīje iti śukre| śukrarūpabījajanako bhāgo bījabhāgaḥ| tadā vandhyamityanena
puruṣavandhyaṃ brūte, ihāpi pradoṣavyākhyā pūtiprajāvyākhyā ca pūrvavat|
apuruṣamiti asamastapuruṣalakṣaṇayuktam| tṛṇaputrikasañjñā'pi
49
śāstrasamayasiddhaiva| vārtātṛṇaputrikayorvyavāyecchā paraṃ bhavati, natu
vyavāyasāmarthyamiti bruvate||31||
etena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtivyākhyānena sātmyajānāṃ rasajānāṃ
sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati||32||
evaṃ mātāpitṛjāvayavaikadeśavikṛtivat
sātmyarasasattvajāvayavavikṛtyatideśārthamāha- etenetyādi| sātmyavibhramāttu
sātmyajānāmārogyānālasyādīnāmanyatamena hīyate| evaṃ
rasasattvayorapyunneyam||32||
nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṃ nirviśeṣaḥ; sattvaśarīrayostu
viśeṣādviśeṣopalabdhiḥ||33||
ātmajo'pyayaṃ garbha uktaḥ, tat kathamiha tadvikṛtyā vikṛtirgarbhasya nocyata
ityāha- nirvikāra ityādi| para ityanena manaḥśarīrādisamudāyādātmānaṃ
vyavacchinatti| sarvabhūtānāṃ nirviśeṣa iti sarveṣu bhūteṣu vartamāno'pyayaṃ
paramātmā tulya eva| yastu tatra sukhaduḥkhādiviśeṣa
50
upalabhyate, sa śarīraviśeṣasya tathā manoviśeṣasya ca
sukhaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya
51
viśeṣādupalabhyate; etadeva ‘śarīrasattvayostu’ ityādinoktam| sukhādayastu na
paramātmavikārāḥ, kintu buddhidharmā eveti darśitameva| yāni cātmajatvena
garbhe “tāsu tāsu yoniṣūtpattiḥ” (śā. 3) ityādinā granthena darśitāni, tānyapi
paramātmavikārā na bhavanti, kintu
sattvarajastamaḥprabalatārūpavikārajamanovikārajanyadharmādharmajanyānyeva|
tena, sūkṣmacintāyāmātmajāni yānyuktāni, tānyapi sattvajānyeva|
tataścehātmajāvayavavikāro'pi sattvajāvayavavikāra eva boddhavya iti
bhāvaḥ||33||
tatra trayaḥ śarīradoṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ, te śarīraṃ dūṣayanti; dvau punaḥ
sattvadoṣau rajastamaśca, tau sattvaṃ dūṣayataḥ| tābhyāṃ ca sattvaśarīrābhyāṃ
duṣṭābhyāṃ vikṛtirupajāyate, nopajāyate cāpraduṣṭābhyām||34||
‘śarīrasattvayostu’ ityādinā śarīramanasī duḥkharūpavikāre'pi kāraṇamukte;
tatraiva ca yairdoṣaiḥ śarīraṃ, manaśca yābhyāṃ doṣābhyāṃ yuktaṃ duḥkhakāraṇaṃ
bhavati, tānāha- tatra traya ityādi| vikṛtirupajāyata iti śārīramānasarogarūpā
vikṛtirupajāyate||34||
tatra śarīraṃ yoniviśeṣāccaturvidhamuktamagre||35||
samprati, śarīrasattvayostu viśeṣādityanena darśitāñ śarīrasattvaviśeṣānevāha-
tatretyādi| caturvidhamiti jarāyujāṇḍajodbhijjasaṃsvedajam| agre iti
khuḍḍikāyām||35||
trividhaṃ khalu sattvaṃ- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| tatra
śuddhamadoṣamākhyātaṃ kalyāṇāṃśatvāt, rājasaṃ sadoṣamākhyātaṃ roṣāṃśatvāt,
tāmasamapi sadoṣamākhyātaṃ mohāṃśatvāt| teṣāṃ tu trayāṇāmapi
sattvānāmekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ
taratamayogāccharīrayoniviśeṣebhyaścānyonyānuvidhānatvācca| śarīraṃ hyapi
sattvamanuvidhīyate, sattvaṃ ca śarīram| tasmāt
katicitsattvabhedānanūkābhinirdeśena nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ||36||
kalyāṇāṃśatvāditi śubharūpāṃśatvāt
52| mano hi kalyāṇabhāga-roṣabhāga-mohabhāgaistribhāgaṃ; tatra roṣāṃśamohāṃśau
sadoṣau, adharmahetutayā| bhedāgramiti bhedapramāṇam| taratamayogāditi
śucitara-śucitamamanobhedayogāt| śarīraviśeṣā bāla-yuva-sthavirādiviśeṣāḥ,
yoniviśeṣāstu manuṣyapaśvādijātiviśeṣāḥ; kiṃvā, śarīrasya narapaśvādijātikṛtā
viśeṣāḥ śarīrayoniviśeṣāḥ, tebhyaḥ| atha śarīrabhedāt kathaṃ manobhedo
bhavatītyāha- anyonyānuvidhānācca| etadeva vibhajate- śarīraṃ hyapītyādi|
sattvānurūpaṃ śarīraṃ bhavati, yadi śuddhasattvaṃ bhavati tadā devādiśarīraṃ
bhavatītyādi; tathā śarīrānurūpaṃ ca sattvaṃ bhavati; yathā- paśuśarīre
tāmasaṃ, manuṣyaśarīre rājasaṃ, devaśarīre sāttvikamityādi jñeyam| kiṃvā,
anyonyānuvidhānāditi sattvarajastamasāṃ parasparānuvidhānādityarthaḥ| asmin
pakṣe ‘śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate’ ityādinā granthena vyavahitamapi
śarīrānuvidhānaṃ manaso durbodhatvād vyākriyata iti vyākhyeyam|
sattvabhedāniti manobhedān| anūkābhinirdeśena sādṛśyanirdeśena||36||
tadyathā- śuciṃ satyābhisandhaṃ jitātmānaṃ saṃvibhāginaṃ
jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṃ smṛtimantaṃ
kāmakrodhalobhamānamoherṣyāharṣāmarṣāpetaṃ samaṃ sarvabhūteṣu brāhmaṃ vidyāt
(1)|
ijyādhyayanavratahomabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadveṣamohalobharoṣaṃ
pratibhāvacanavijñānopadhāraṇaśaktisampannamārṣaṃ vidyāt (2)|
aiśvaryavantamādeyavākyaṃ yajvānaṃ śūramojasvinaṃ tejasopetamakliṣṭakarmāṇaṃ
dīrghadarśinaṃ dharmārthakāmābhiratamaindraṃ vidyāt (3)| lekhāsthavṛttaṃ
prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṃ smṛtimantamaiśvaryalambhinaṃ
53
vyapagatarāgerṣyādveṣamohaṃ yāmyaṃ vidyāt (4)| śūraṃ dhīraṃ śucimaśucidveṣiṇaṃ
yajvānamambhovihāraratimakliṣṭakarmāṇaṃ sthānakopaprasādaṃ vāruṇaṃ vidyāt (5)|
sthānamānopabhogaparivārasampannaṃ dharmārthakāmanityaṃ śuciṃ sukhavihāraṃ
vyaktakopaprasādaṃ kauberaṃ vidyāt (6)|
priyanṛtyagītavāditrollāpakaślokākhyāyiketihāsapurāṇeṣu kuśalaṃ
gandhamālyānulepanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṃ gāndharvaṃ vidyāt (7)|
ityevaṃ śuddhasya sattvasya saptavidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt kalyāṇāṃśatvāt;
tatsaṃyogāttu brāhmamatyantaśuddhaṃ vyavasyet||37||
saṃvibhāginamiti samyakphalavibhajanaśīlam| atithau yathocitamarghyādiyuktaṃ
54
vratamācaratīti atithivrataḥ| lekhā kartavyākartavyamaryādā, tatra sthitaṃ
vṛttaṃ yasya sa lekhāsthavṛttaḥ, tam; alaṅghitakartavyākartavyamityarthaḥ|
asamprahāryamiti aśakyavāraṇam| aiśvaryaṃ labhata iti aiśvaryalambhī| sthāne
ucite kopaḥ prasādaśca yasya sa sthānakopaprasādaḥ| sukhavihāramiti
sukhakrīḍanam| ullāpaḥ stotram| vihāraḥ krīḍā, kiṃvā strībhiḥ samaṃ viharaṇaṃ
strīvihāraḥ| gāndharvamiti gāndharvasattvam| evaṃ brāhmamityādāvapi jñeyam|
evaṃ ca brāhmādibhiḥ sattvavācakaiḥ padairevaṃśabdapratyavamṛṣṭaiḥ sattvasya
saptavidhabhedakathanaṃ samānakāraṇādupapannaṃ
55
bhavati| śuddhasyeti sattvaguṇabahulasya| atha kathamete brāhmādayaḥ
śuddhasattvasyaiva bhedā ityāha- kalyāṇāṃśatvāditi| tatsaṃyogāditi
kalyāṇāṃśasattvasya samyagyogāt||37||
śūraṃ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṃ
56
raudramananukrośamātmapūjakamāsuraṃ vidyāt (1)| amarṣiṇamanubandhakopaṃ
chidraprahāriṇaṃ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṃ
svapnāyāsabahulamīrṣyuṃ rākṣasaṃ vidyāt (2)| mahāśanaṃ
57
straiṇaṃ strīrahaskāmamaśuciṃ śucidveṣiṇaṃ bhīruṃ bhīṣayitāraṃ
vikṛtavihārāhāraśīlaṃ paiśācaṃ vidyāt (3)| kruddhaśūramakruddhabhīruṃ
tīkṣṇamāyāsabahulaṃ santrastagocaramāhāravihāraparaṃ
58
sārpaṃ vidyāt (4)|
āhārakāmamatiduḥkhaśīlācāropacāramasūyakamasaṃvibhāginamatilolupamakarmaśīlaṃ
praitaṃ vidyāt (5)|
anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṃ śākunaṃ
vidyāt (6)| ityevaṃ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt,
roṣāṃśatvāt||38||
aupadhikamiti chadmapracāriṇam| ananukrośamiti nirdayam| striyā samaṃ rahasi
sthātumicchatīti strīrahaskāmaḥ| kruddhaśūramakruddhabhīrumiti krodhe sati
śūraṃ, krodhe'sati bhīrum| gocaraśabdena gocare viṣaye pracāro lakṣyate, tena
santrastagocaramiti santrastaviṣayapracāram| piśācādbhinna eva yathoktācāraḥ
pretaḥ, tena praitamapi sattvaṃ pṛthaguktam||38||
nirākariṣṇumamedhasaṃ
59
jugupsitācārāharaṃ maithunaparaṃ svapnaśīlaṃ pāśavaṃ vidyāt (1)|
bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrodhaṃ saraṇaśīlaṃ toyakāmaṃ
mātsyaṃ vidyāt (2)| alasaṃ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṃ
vānaspatyaṃ vidyāt (3)| ityevaṃ tāmasasya sattvasya trividhaṃ bhedāṃśaṃ
vidyānmohāṃśatvāt||39||
saraṇaśīlamiti gamanaśīlam| buddhyaṅgāni ūhāpohavicārasmṛtyādīni uktāni||39||
ityaparisaṅkhyeyabhedānāṃ trayāṇāmapi sattvānāṃ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ;
śuddhasya sattvasya saptavidho
brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa, rājasasya ṣaḍvidho
daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa, tāmasasya trividhaḥ
paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa, kathaṃ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi||40||
sukhasmaraṇārthaṃ śuddhādibhedena bandhīkṛtya
60
sattvabhedānāha- śuddhasyetyādi| vanaspatisattvānukāreṇetyanto grantho
bhedaikadeśo vyākhyāta ityanena saṃyojanīyaḥ, kriyāntarābhāvāt| ete ca
sattvabhedāḥ prāyeṇa bhavanti manuṣyeṣviti kṛtvā eta evodāharaṇārthamuktāḥ;
evamanuktā api viṣṇu-śaṅkara-vyāghrādisattvānukāreṇa sattvabhedā boddhavyā
eveti darśayati| kathamityādi kathaṃ nāma yathāsattvaṃ
sarvaprāṇimanobhirmanuṣyāṇāmupacāraḥ syādityetadarthamudāharaṇarūpā amī
sattvabhedā vyākhyātā iti vākyārthaḥ||40||
kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ
61; tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṃ garbhakarāṇāṃ ca bhāvānāmanusamādhiḥ,
vidhātaśca vighātakarāṇāṃ bhāvānāmiti||41||
yathāpratijñaṃ vyākhyātārthamupasaṃharati- kevala ityādi| kevalaḥ kṛtsnaḥ|
uddeśa iti ‘yataścāyaṃ garbhaḥ’ ityādigranthakṛtaḥ| yathoddeśamiti
uddeśakramānatikrameṇa| sāmarthyamiti prayojanam| anusamādhiḥ anuṣṭhānam|
vighātaḥ varjanam| vighātakarāṇāmiti garbhavighātakarāṇām||41||
tatra ślokāḥ- nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca| vṛddhihetuśca
garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ||42||
ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi| imāṃstrīnaśubhān
bhāvānāhurgarbhavighātakān||43||
śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā veda yaḥ sarvān sa
rājñaḥ kartumarhati||44|| avāptyupāyān
garbhasya sa evaṃ jñātumarhati| ye ca garbhavighātoktā
bhāvāstāṃścāpyudāradhīḥ||45||
athaiteṣu madhye ke te garbhasya śubhā ye garbhe'nuṣṭheyāḥ, ke vā aśubhā ye
varjanīyā ityāha- nimittamityādi| nimittamiti ‘yataśca garbhaḥ sambhavati’ iti
granthoddiṣṭo'rthaḥ| ātmeti garbharūpa ātmā ‘yasmiṃśca garbhasañjñā’ iti
granthoddiṣṭo'rthaḥ| prakriyate'smādgarbha iti prakṛtiḥ ‘yadvikāraśca garbhaḥ’
iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiḥ kukṣau krameṇa ceti ‘yayā'nupūrvyā
kukṣāvabhinirvartate garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiheturiti
‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ ityādinoddiṣṭo'rthaḥ| ajanmani ca yo heturityanena
‘yataścāsyājanma bhavati’ ityuddiṣṭo'rtho gṛhyate| vināśe ca yo heturityanena
‘yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti’ ityukto'rtho gṛhyate| vikṛtāvapāye
heturityanena ‘yataśca kārtsnyena’ ityādinoktārthasaṅgrahaḥ|
garbhavighātatvenoktā garbhavighātoktāḥ||42-45||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne
mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘praśnakramānurodhāt’ iti pā. ↩
- 2 ‘anekamahābhūtavikārarūpayā’ iti pā. ↩
- 3 ‘anyathā tu yuktyā’ iti pā. ↩
- 4 ‘adhiṣṭhitabījadhātuḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘pravṛtte’ iti pā. ↩
- 6 ‘pareṇotpadyate’ iti pā. ↩
- 7 ‘harṣarūpeṇātmanā’ iti pā. ↩
- 8 ‘sattvopakaraṇaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘bodhayitā’ iti pā. ↩
- 10 ‘kriyāvanmana ādāya kāryaṃ karoti’ iti pā. ↩
- 11 ‘śreṣṭhatvaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vyaktaguṇaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘vyaktaguṇaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘sarvadhātukalanīkṛtaḥ’ iti, ‘sarvadhātukalalīkṛtaḥ’ iti ca pā. ↩
- 15 ‘piṇḍaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘avyaktarūpatābhāvāccāsattvaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘tvidānīmaparāṃścaivāṅgāvayavān paryāyāntareṇānuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘śukrarajovyaktībhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘ubhayabhāgabhāvāni’ iti ‘ubhayabhāvā’ iti ca pā. ↩
- 20 ‘sthūlamāṃsādīni’ iti pā. ↩
- 21 ‘nityatvena nocyanta ityāha’ iti pā. ↩
- 22 ‘nityatvenāvatiṣṭhante’ iti pā. ↩
- 23 ‘strīnarākārarūpaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘bījokta evārthaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘nirantaravāpitacarmapaṭasya’ iti pā. ↩
- 26 ‘rasahāriṇībhiḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘sampadyate’ iti pā. ↩
- 28 ‘dvaihṛdayyāvimānitaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘sukhaduḥkhajñānavān’ iti pā. ↩
- 30 ‘sukhaduḥkhahetūn’ iti pā. ↩
- 31 ‘upacārasambodhanaṃ’ iti pā. ↩
- 32 ‘dhāvanādikāḥ’ iti pā. ↩
- 33 ‘garbhe māṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhārarase’ iti pā. ↩
- 34 ‘rasavāhinībhiḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘garbhasya sampūrṇatvāt’ iti pā. ↩
- 36 ‘bhavatyadhikaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘ata ūrdhvamavasthānaṃ’ iti pā. ↩
- 38 ‘bhogakṣamaśarīranirvartakena’ iti pā. ↩
- 39 ‘athavā sa garbho'cirakālājjāyate’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 40 ‘śoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante’ iti pā. ↩
- 41 ‘tadā yaṃ’ ita pā. ↩
- 42 ‘rāntāṃ’ ita pā. ↩
- 43 ‘svasthaṃ’ ita pā. ↩
- 44 ‘grāhyāḥ’ ita pā. ↩
- 45 ‘kanyotpattisamakālameva bhavati’ ita pā. ↩
- 46 ‘utpannaḥ’ ita pā. ↩
- 47 ‘evameva puruṣasya bījadoṣe pitṛjāvayavavikṛtiṃ vidyāt| yadā hyasya bīje bījabhāgāvayavaḥ’ ita pā. ↩
- 48 ‘tṛṇapūlikaṃ’ ita pā. ↩
- 49 ‘tṛṇapūlīkasañjñā’ ita pā. ↩
- 50 ‘yastu tathābhūte jñānādiviśeṣa’ ita pā. ↩
- 51 ‘jñānaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya’ ita pā. ↩
- 52 ‘śubharūpabhāgatvāt’ ita pā. ↩
- 53 ‘aiśvaryālambinaṃ’ ita pā. ↩
- 54 ‘yathocitasaparyādiyuktam’ ita pā. ↩
- 55 ‘sāmānādhikaraṇyādupapannaṃ’ ita pā. ↩
- 56 ‘audarikaṃ’ ita pā. ↩
- 57 ‘mahālasaṃ’ ita pā. ↩
- 58 ‘mantrasugocaraṃ’ ita pā. ↩
- 59 ‘niralaṅkariṣṇuṃ’ ita pā. ↩
- 60 ‘bahvīkṛtya’ ita pā. ↩
- 61 ‘garbhāvakrāntisamprayuktasyārthasya vijñāne’ ita pā. ↩