athātaḥ puruṣavicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye'bhihitaṃ “yāvanto hi loke bhāvāstāvantaḥ puruṣe” (śā.a.4) iti,
tacca na prapañcitaṃ bahuvācyatvāt; ataḥ prapañcābhidhānārthaṃ puruṣavicayaṃ
brūte| puruṣasya vicayanaṃ lokasāmānyena
1
gaṇanaṃ puruṣavicayaḥ, tamadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ puruṣavicayaḥ||1-2||
‘puruṣo'yaṃ lokasammitaḥ’ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ| yāvanto hi loke
(mūrtimanto
2
) bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke; ityevaṃvādinaṃ
bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāvatā vākyenoktaṃ vākyārthamavagāhāmahe,
bhagavatā buddhyā bhūyastaramato'nuvyākhyāyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||3||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- aparisaṅkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ, puruṣāvayavaviśeṣā
apyaparisaṅkhyeyāḥ; teṣāṃ yathāsthūlaṃ katicidbhāvān
sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ, tānekamanā nibodha
samyagupavarṇyamānānagniveśa!| ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ
labhante; tadyathā- pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṃ brahma cāvyaktamiti, eta eva
ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante||4||
sammitaḥ tulyaḥ| lokasammitatvameva vibhajate- yāvanto hītyādi| bhagavatā
buddhyā'nuvyākhyāyamānamiti yojanā| lokasya tarutṛṇapaśvādirūpā avayavāḥ,
tathā puruṣasya ca snāyukaṇḍarādhamanyādirūpā avayavā aparisaṅkhyeyāḥ; tena,
kārtsnyābhidhānamaśakyam; ato ye ye lokapuruṣayoḥ sthūlā avayavāḥ, te te
sāmānyapratipādanārthamucyanta iti vākyārthaḥ| brahmaṇo vivaraṇam-
avyaktamiti||3-4||
tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ, āpaḥ kledaḥ, tejo'bhisantāpaḥ, vāyuḥ prāṇaḥ,
viyat suṣirāṇi, brahma antarātmā| yathā khalu brāhmī vibhūtirloke tathā
puruṣe'pyāntarātmikī vibhūtiḥ, brahmaṇo vibhūtirloke prajāpatirantarātmano
vibhūtiḥ puruṣe sattvaṃ, yastvindro loke sa puruṣe'haṅkāraḥ, ādityastvādānaṃ,
rudro roṣaḥ, somaḥ prasādaḥ, vasavaḥ sukham, aśvinau kāntiḥ, marudutsāhaḥ,
viśvedevāḥ sarvendriyāṇi sarvendriyārthāśca, tamo mohaḥ, jyotirjñānaṃ, yathā
lokasya sargādistathā puruṣasya garbhādhānaṃ, yathā kṛtayugamevaṃ bālyaṃ,
yathā tretā tathā yauvanaṃ, yathā dvāparastathā sthāviryaṃ, yathā
kalirevamāturyaṃ, yathā yugāntastathā maraṇamiti| evametenānumānenānuktānāmapi
lokapuruṣayoravayavaviśeṣāṇāmagniveśa! sāmānyaṃ vidyāditi||5||
tasyetyādinā puruṣe ṣaḍdhātūn darśayati| mūrtiḥ kāṭhinyam| loke ṣaḍdhātavo
vyaktā eveti na punarvivecitāḥ| brāhmīti ātmaviśeṣasya jagatsraṣṭurvibhūtiḥ|
prajāpatiḥ dakṣanāmā| ādānaṃ grahaṇam; ādityo'pyādadātītyādānasāmyamādityasya|
iha ca manaḥprabhṛtiṣu prājāpatyādirūpatā āgamasiddhaiva jñeyā| sarvendiyārthā
viśvedevā eva| sargādiriti pralayānantaraḥ kālaḥ| anuktānāmityanena matiḥ
bṛhaspatiḥ, kāmaḥ gandharvaḥ, ityādi sāmānyamūhyam||5||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- evametat sarvamanapavādaṃ
yathoktaṃ bhagavatā lokapuruṣayoḥ sāmānyam| kinnvasya sāmānyopadeśasya
prayojanamiti||6|| bhagavānuvāca-
śṛṇvagniveśa! sarvalokamātmanyātmānaṃ ca sarvaloke samamanupaśyataḥ satyā
3
buddhiḥ samutpadyate| sarvalokaṃ hyātmani paśyato bhavatyātmaiva
sukhaduḥkhayoḥ kartā nānya iti| karmātmakatvācca hetvādibhiryuktaḥ
sarvaloko'hamiti viditvā jñānaṃ pūrvamutthāpyate'pavargāyeti| tatra
saṃyogāpekṣīlokaśabdaḥ| ṣaḍdhātusamudāyo hi sāmānyataḥ sarvalokaḥ||7||
anapavādamiti abādhyamānam| kinnvasya prayojanamiti āyurvede kimapyetat
sāmyakathane prayojanamityarthaḥ| satyā buddhirutpadyate iti asya yojanāyāṃ
‘kiñcāsyāḥ prayojanam’ iti śeṣo jñeyaḥ| yathā ca lokapuruṣasāmyaṃ
satyabuddhijanakaṃ bhavati tadāha- sarvalokaṃ hītyādi| ātmani paśyata iti
ātmano'bhedena paśyataḥ| ātmaśabdena ṣaḍdhātusamudāyātmakaḥ puruṣa ihocyate;
tena, yatkiñcillokagataṃ sukhaduḥkhajanakaṃ, tadātmarūpameva; tena
bāhyalokakṛtamapi ātmakṛtameva vaiṣayikaṃ nityaduḥkhānusaktaṃ heyaṃ sukhaṃ,
tathā nisargaheyaṃ duḥkhaṃ ca paśyan rāgadveṣanirmuktaḥ san satyajñānavān
bhavatīti bhāvaḥ| atha satyajñānasyāpi kiṃ prayojanamityāha- karmetyādi|
lokapuruṣasāmyajñāne'pi satyajñānasyāpavargānuṣṭhānaṃ prayojanamiti
vākyārthaḥ| atra karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| hetvādayo'gre vakṣyamāṇāḥ
4| karmaparavaśaḥ san hetvādibhiryukto'yamātmā pravartate, tat karma
tattvajñānāt pravṛttyuparame sati kāraṇābhāvānnopapadyate; utpannaṃ ca karma
araktasya tattvajñānena, adṛṣṭasya copabhogāt,
ātyantikakarmakṣayādātyantikakarmaphalābhāvarūpo mokṣo bhavatīti bhāvaḥ|
saṃyogāpekṣīti ṣaḍdhātumelake puruṣarūpe vartate ityarthaḥ| lokaśabdeneha
prakaraṇe lokata iti kṛtvā puruṣa evocyate, na jagadrūpo lokaḥ| yataḥ,
hetvādayo ye'tra karmaparavaśatvena loke vaktavyāḥ, te puruṣa eva sambhavanti|
sarvaśabdena sarvaprāṇino grāhayati||6-7||
tasya hetuḥ, utpattiḥ, vṛddhiḥ, upaplavaḥ, viyogaśca| tatra
heturutpattikāraṇaṃ, utpattirjanma, vṛddhirāpyāyanam, upaplavo duḥkhāgamaḥ,
ṣaḍdhātuvibhāgo viyogaḥ sajīvāpagamaḥ sa prāṇanirodhaḥ sa bhaṅgaḥ sa
lokasvabhāvaḥ| tasya mūlaṃ sarvopaplavānāṃ ca pravṛttiḥ, nivṛttiruparamaḥ|
pravṛttirduḥkhaṃ, nivṛttiḥ sukhamiti yajjñānamutpadyate tat satyam| tasya
hetuḥ sarvalokasāmānyajñānam| etatprayojanaṃ sāmānyopadeśasyeti||8||
hetvādipañcakaṃ nirdiśya vibhajate- tasya heturityādi| tasya mūlamiti tasya
jīvāpagamasya kāraṇam| sarvopaplavānāṃ ceti sarvaduḥkhānām| pravṛttiḥ
rāgadveṣamūlā pravṛttiḥ| nivṛttiriti apravṛttiḥ| uparamaśabdastu tasyetyanena
tathā sarvopaplavānāṃ cetyanena ca sambadhyate| tena duḥkhānāṃ maraṇasya
coparamo nivṛttikṛta eva; nivṛttijanyatvena ca
kāryakāraṇayorabhedopacārāduparamo'pi nivṛttiśabdasya sāmānādhikaraṇyenocyate|
pravṛttirduḥkhamiti ca tathā nivṛttiḥ sukhamiti ca
kāryakāraṇayorabhedopacārādboddhavyam| satyajñānasvarūpamāha
5
- iti yajjñānamityādi| itīti pūrvapratyavamarśakam| etasmin satyajñāne
lokapuruṣasāmānyajñānasya hetutvaṃ darśayannāha- tasyetyādi||8||
athāgniveśa uvāca- kimmūlā bhagavan! pravṛttiḥ, nivṛttau ca ka upāya iti||9||
bhagavānuvāca- mohecchādveṣakarmamūlā pravṛttiḥ| tajjā
hyahaṅkārasaṅgasaṃśayābhisamplavābhyavapātavipratyayāviśeṣānupāyāstaruṇamiva
drumamativipulaśākhāstaravo'bhibhūya puruṣamavatatyaivottiṣṭhante;
yairabhibhūto na sattāmativartate|
tatraivañjātirūpavittavṛttabuddhiśīlavidyābhijanavayovīryaprabhāvasampanno'hamityahaṅkāraḥ,
yanmanovākkāyakarma nāpavargāya sa saṅgaḥ,
karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvādayaḥ santi vā neti saṃśayaḥ,
sarvāvasthāsvananyo'hamahaṃ sraṣṭā svabhāvasaṃsiddho'hamahaṃ
śarīrendriyabuddhismṛtiviśeṣarāśiriti grahaṇamabhisamplavaḥ, mama
mātṛpitṛbhrātṛdārāpatyabandhumitrabhṛtyagaṇo gaṇasya cāhamityabhyavapātaḥ,
kāryākāryahitāhitaśubhāśubheṣu viparītābhiniveśo vipratyayaḥ, jñājñayoḥ
prakṛtivikārayoḥ pravṛttinivṛttyośca sāmānyadarśanamaviśeṣaḥ,
prokṣaṇānaśanāgnihotratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapraveśādayaḥ
samārambhāḥ procyante hyanupāyāḥ| evamayamadhīdhṛtismṛtirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ
saktaḥ sasaṃśayo'bhisamplutabuddhirabhyavapatito'nyathādṛṣṭiraviśeṣagrāhī
vimārgagatirnivāsavṛkṣaḥ sattvaśarīradoṣamūlānāṃ sarvaduḥkhānāṃ bhavati|
evamahaṅkārādibhirdoṣairbhrāmyamāṇo nātivartate pravṛttiṃ, sā ca
mūlamaghasya||10||
pravṛtteḥ saṃsārarūpāyāḥ, tathā nivṛttermokṣarūpāyāḥ kāraṇamupāyaṃ ca
pṛcchati- kimmūletyādi| mohetyādyuttaram| mohecchādveṣakarmamūleti
mohānmithyājñānarūpādicchādveṣau, tayośca dharmādharmarūpaṃ karma, tacca mūlaṃ
saṃsārasyetyarthaḥ| kathamete mohādayaḥ saṃsārakāraṇamityāha- tajjā hītyādi|
atra cāhaṅkārādau yathāyogyatayā mohādīnāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam|
ahaṅkārādayaścāṣṭāvagre vakṣyamāṇā jñeyāḥ| avatatyeti vyāpya| na
sattāmativartate iti na
6
saṃsāre sthitimativartate| atrādyuktamahaṅkāraṃ vivṛṇoti- tatraivamityādi|
jātyādibhiḥ prabhāvāntaiḥ sampanna utkṛṣṭo'hamiti jñānamahaṅkāraḥ| yadityādi
saṅgavivaraṇam| karmaphalādayaḥ santi na veti yajjñānaṃ, tat saṃśayaḥ|
abhisamplavamāha- sarvetyādi| ātmano'bhimata
anātmanyabhisamplavo'bhisamplavaḥ; ātmano'nātmagocaratayā
ātmabuddhirityarthaḥ| sarvāvasthāsviti sarvāsu śarīrāvasthāsu
ṣaḍdhātusamudāyarūpa evānanya
7
iti yajjñānaṃ tadiha jñeyaṃ; paramātmanastu sarvāvasthāsvananyatvamiti
yajjñānaṃ, tat samyagjñānameva| evamahaṃ sraṣṭā'haṃ svabhāvasaṃsiddha
ityatrāpi śarīra evāhaṅkāraviṣayo jñeyaḥ| ahaṃ
śarīrendriyabuddhiviśeṣarāśirityatra śarīrādiṣvacetaneṣvahaṅkārāspadatvena
cetanatvābhimāno viruddha iti jñeyam| mametyādinā abhyavapātamāha;
abhyavapātaḥ paramārthato'nātmīye mamatā| kāryetyādinā vipratyayaṃ brūte|
viparītābhiniveśo viparyayeṇa jñānaṃ; yathā- kārye akāryam, akārye
kāryamityādi| jñājñayorityādinā'viśeṣamāha| aviśeṣo viśeṣāpratītiḥ,
vipratyayastu viśeṣāṇāṃ viparyayeṇa grahaṇamiti bhedaḥ| prokṣaṇetyādinā
anupāyamāha| anupāyā iti anyopāyāḥ santo'pi paramapuruṣārthe mokṣe anupāyāḥ|
triṣavaṇaṃ trisandhyasnānam| sampratyahaṅkārādīnāṃ
dhīdhṛtismṛtivibhraṃśamūlatvenādhīdhṛtismṛtyabhidhānapūrvakaṃ
saṃsārarūpapravṛttinityānubandhaśārīramānasaduḥkhakāraṇatvaṃ
vyutpāditānāmahaṅkārādīnāṃ saṅkṣipyāha- evamityādinā| nivāsavṛkṣa iva
nivāsavṛkṣaḥ; tena yathā nivāsavṛkṣaḥ pakṣiṇāṃ nityamāśrayo bhavati,
evamahaṅkārādiyukto'pi rogasya nivāso bhavatīti darśayati| bhrāmyamāṇa iti
punaḥ punarapi śarīrāntarāṇi nīyamānaḥ| nātivartate pravṛttimiti saṃsāraṃ na
parityajati| evaṃ mohecchājanyakarmamūlatāṃ pravṛtterdarśayitvā, pravṛtterapi
karmakāraṇatāmāha- sā ca mūlamaghasyeti| pravṛttirapi
dharmādharmarūpasyāghasya mūlam; iha ca dharmādharmāvaviśeṣeṇa
saṃsāraduḥkhakāraṇatayā aghaśabdenoktau||9-10||
nivṛttirapavargaḥ; tat paraṃ praśāntaṃ tattadakṣaraṃ tadbrahma sa mokṣaḥ||11||
tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ| tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita
evācāryābhigamanaṃ, tasyopadeśānuṣṭhānam, agnerevopacaryā,
dharmaśāstrānugamanaṃ, tadārthāvabodhaḥ, tenāvaṣṭambhaḥ, tatra yathoktāḥ
kriyāḥ, satāmupāsanam, asatāṃ parivarjanam, asaṅgatirdurjanena, satyaṃ
sarvabhūtahitamaparuṣamanatikāle parīkṣya vacanaṃ, sarvaprāṇiṣu
cātmanīvāvekṣā, sarvāsāmasmaraṇamasaṅkalpanamaprārthanamanabhibhāṣaṇaṃ ca
strīṇāṃ, sarvaparigrahatyāgaḥ, kaupīnaṃ pracchādanārthaṃ, dhāturāganivasanaṃ,
kanthāsīvanahetoḥ sūcīpippalakaṃ, śaucādhānatorjalakuṇḍikā, daṇḍadhāraṇaṃ,
bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ, prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo
yathopapanno'bhyavahāraḥ, śramāpanayanārthaṃ
śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṃ, dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṃ,
vaneṣvaniketavāsaḥ, tandrānindrālasyādikarmavarjanaṃ,
indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ, suptasthitagataprekṣitā
hāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ,
satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṃ,
kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṃsparśasahatvaṃ,
śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhirasañcalanam,
ahaṅkārādiṣūpasargasañjñā, lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṃ,
kāryakālātyayabhayaṃ, yogārambhe satatamanirvedaḥ, sattvotsāhaḥ, apavargāya
dhīdhṛtismṛtibalādhānaṃ; niyamanamindriyāṇāṃ cetasi, cetasa ātmani, ātmanaśca;
dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamabhīkṣṇaṃ, sarvaṃ
kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ, sarvapravṛttiṣvaghasañjñā
8, sarvasannyāse sukhamityabhiniveśaḥ; eṣa mārgo'pavargāya, ato'nyathā
badhyate; ityudayanāni vyākhyātāni||12||
samprati nivṛttāvupāyaṃ vaktuṃ nivṛttimeva
tāvadupādeyatāpratipādakaparyāyairāha- nivṛttirityādi| ‘ut’ ityavyayaṃ mokṣa
ityarthe; udayanāni
9
hi mokṣopāyā ityarthaḥ| lokadoṣadarśina iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ; tena nityaṃ
duḥkhākrāntalokadarśanādviraktasya sata iti darśayati| ācārya iha
mokṣaśāstropadeṣṭā| tenāvaṣṭambha iti śātrāvabodhena dhairyaṃ karaṇīyaṃ,
manāgapi tatra kathantā na kartavyetyarthaḥ| yathoktāḥ kriyāḥ ‘kartavyāḥ’ iti
śeṣaḥ| ātmanīvāvekṣeti yathā ātmanyanapakāryatābuddhistathā sarvaprāṇiṣu
kartavyā| asaṅkalpanamiti abhāvanam| kaupīnaṃ pracchādanārthamiti
kaṭiveṣṭanārthaṃ; kiṃvā kaupīnārthaṃ pracchādanārthaṃ ca| sūcīpippalakaṃ
sūcīsthāpanapātram| bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ bhikṣāpātramityarthaḥ|
prāṇayātrārthamityanena yāvanmātreṇāhāreṇa prāṇayātrā bhavati tāvanmātra
āhāraḥ kartavyaḥ, na tu rāgāditi darśayati| evaṃ śramāpanayanārthamityādāvapi
tāvanmātraprayojanatā vyākhyeyā| kāyanibandhanaṃ yogapaṭṭam| aniketavāsa iti
agṛhavāsaḥ, etena vane'pi na gṛhaṃ kṛtvā sthātavyamiti darśayati|
indriyārtheṣu śabdādiṣu anurāgasya tathopatāpasya ca dveṣarūpasya nigrahaḥ
kartavyaḥ| smṛtipūrvikā pravṛttiriti ko'haṃ, kimarthaṃ
10
rāgatyāgādikamārabhyate, ityādi sarvadā smartavyamityarthaḥ| satkāraḥ pūjā,
satkāre stutau ca satyāmahṛṣṭatvaṃ, tathā garhāyāmavamāne ca nirdveṣatvaṃ
satkārādikṣamitvaṃ jñeyam| kṣudhādiṣu cānudvegaḥ kṣudhādisahatvam| asaṃvasanam
asaṃvāsaḥ| ahaṅkārādayo'ṣṭāvihaivoktāḥ| upasargasañjñeti
anarthahetutvabhāvanā| lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇāmiti yathā ihaiva
lokapuruṣayorādisargataḥ prabhṛti sāmānyamuktaṃ, tathā'vekṣaṇamityarthaḥ|
kāryakālātyayabhayamiti mokṣānuguṇakartavyasya kālātipātabhayaṃ karaṇīyam|
niyamanamindriyāṇāṃ cetasīti indriyāṇi bāhmaviṣayanivṛttāni
11
manasyeva niyatāni kartavyāni; cetasaścintyādiviṣayebhyo vyāvṛttasya
paramātmanyātmajñānārthaṃ
12
niyamanaṃ kartavyam; ātmanaścātmani niyamanamiti yojanā| tena,
ātmā'pīndriyādiviṣayebhyo vyāvartyātmani niyantavyaḥ| dhātubhedena
śarīrāvayavasaṅkhyānamiti śarīrasya rasamalasnāyvādirūpatayā jñānam| śarīraṃ
hi rasamalasnāyvādirūpatayā bhāvyamānaṃ vairāgyaheturbhavati; yathā-
“majjā'sthnā rajasā plīhnā yakṛtā śakṛtā'pi ca| pūrṇāḥ snāyusirābhiśca
striyaścarmaprasevikāḥ” ityādikā vairāgyabhāvanā| kāraṇavadityanena
nityātmavyatiriktaṃ sarvamanityaṃ darśayati| duḥkhamiti duḥkhahetuḥ| asvamiti
ātmavyatiriktamanātmīyaṃ ca| sarvasannyāse sarvapravṛttyuparame||11-12||
bhavanti cātra- etairavimalaṃ sattvaṃ śuddhyupāyairviśudhyati| mṛjyamāna
ivādarśastailacelakacādibhiḥ||13||
grahāmbudarajodhūmanīhārairasamāvṛtam| yathā'rkamaṇḍalaṃ bhāti bhāti sattvaṃ
tathā'malam||14|| jvalatyātmani saṃruddhaṃ
tat sattvaṃ saṃvṛtāyane| śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā||15||
avimalamiti kriyāviśeṣaṇam| grahaḥ rāhuḥ| sattvasya pañcaivendriyāṇi
jñānāvarakāṇi bhavantīti kṛtvā
13
sūryasyāpi pañcaiva grahādayaścāvarakā uktāḥ| jvalatīti
kevalātmajñānajanakatvena prakāśate| ātmani saṃruddhamiti indriyebhyo
14
vyāvṛtyātmaniyatam| saṃvṛtāyana iti ātmapakṣe'pi saṃvṛtendriyarūpacchidre
ātmanīti jñeyam| dīpāśayaḥ dīpadhārikā, gṛhaṃ vā||13-15||
śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ
mahāmohamayaṃ tamaḥ||16||
sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ| yogaṃ yayā sādhayate sāṅkhyaḥ
sampadyate yayā||17|| yayā nopaityahaṅkāraṃ
nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālambate kiñcit sarvaṃ sannyasyate yayā||18||
yāti brahma yayā nityamajaraṃ śāntamavyayam
15| vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṃ ca sā matā||19||
śuddhasattvamabhidhāya tajjanyāṃ mokṣasādhanatvenātyarthopādeyāṃ satyāṃ
buddhiṃ vividhairupayuktaiḥ svarūpairāha- śuddhetyādi| mahāmohaḥ
anādimithyājñānam| niḥspṛha iti upāditsājihāsāśūnyaḥ| yogamiti
viṣayavyāvṛttasya manasa ātmanyeva paraṃ yogam| saṅkhyā tattvajñānaṃ, tayā
vartata iti sāṅkhyaḥ| nopāste kāraṇamiti na sukhaduḥkhakāraṇaṃ sevate|
nālambate kiñciditi kvacidapyāsthānaṃ
16
na karoti| sannyasyata iti sarvatrodāsīno bhavati| brahmeti mokṣam|
vidyāsiddhyādayaśca yadyapi jñānaviśeṣe'pi prasiddhāḥ, tathā'pīha prakaraṇāt
tattvajñānaparā eva jñeyāḥ||16-19||
loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyataḥ| parāvaradṛśaḥ śāntirjñānamūlā na
naśyati||20||
loke vitatamātmānamiti lokarūpamātmānaṃ, tathā lokaṃ cātmani
śarirātmamelakarūpe paśyataḥ, ‘vyavasthitaṃ’ iti śeṣaḥ| parāvaradṛśa iti param
ātmānam, avarāṇi ātmavyatiriktāni pravṛtyādīni, yaḥ paśyati tasya
parāvaradṛśaḥ| jñānamūletyanena mohamūlāmasthirāṃ śāntiṃ nirasyati||20||
paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtasya saṃyogo na
śuddhasyopapadyate||21||
atha jīvanmuktasya kimiti sukhaduḥkhahetudharmādharmasaṃyogo na bhavatītyāha-
paśyata ityādi| paśyati iti paśyata eva paraṃ, na tu
17
rajyato nāpi dviṣata ityarthaḥ| brahmabhūtasyeti brahmasadṛśasya
jīvanmuktasyeti vyākhyeyaṃ; sarvathā mukte hi jñānamapi nāsti, tena paśyata
iti na syāt| saṃyoga iti dharmādharmasambandhaḥ||21||
nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyate| sa sarvakaraṇāyogānmukta
ityabhidhīyate||22||
atha muktātmanaḥ kiṃ lakṣaṇamityāha- netyādi| ātmana iti muktātmanaḥ|
karaṇābhāvāditi manaḥprabhṛtikaraṇābhāvāt| uktaṃ hi- “karaṇāni
manobuddhirbuddhikarmendriyāṇi ca” (śā.a.1) iti, manaḥprabhṛtyabhāvācca
śarīrābhāvo'pyarthalabdha eva; sarvābhāvāccātmani kimapi lakṣaṇaṃ nāsti,
svarūpeṇa cātmā'tīndriya eva; tena ātmā upalabdhiyogyatābhāvānnopalabhyate,
talliṅgānyapyabhāvādeva nopalabhyanta iti bhāvaḥ||22||
vipāpaṃ virajaḥ śāntaṃ paramakṣaramavyayam| amṛtaṃ brahma nirvāṇaṃ paryāyaiḥ
śāntirucyate||23|| etattat saumya! vijñānaṃ
yajjñātvā muktasaṃśayāḥ| munayaḥ praśamaṃ jagmurvītamoharajaḥspṛhāḥ||24||
vipāpamityādinā mokṣasvarūpaprakāśakān paryāyānāha| yajjñātveti jñānaṃ
prāpyetyarthaḥ; kiṃvā, svaprakāśakatvājjñānasya jñānamapi jñeyaṃ bhavatīti
boddhavyam||23-24||
tatra ślokau- saprayojanamuddiṣṭaṃ lokasya puruṣasya ca| sāmānyaṃ
mūlamutpattau nivṛttau mārga eva ca||25||
śuddhasattvasamādhānaṃ satyā buddhiśca naiṣṭhikī| vicaye puruṣasyoktā niṣṭhā
ca paramarṣiṇā||26||
saṅgrahe śuddhasattvasamādhānamityanena ‘etairavimalaṃ’ ityādinā ‘dīpāśaye
yathā’ ityantena granthenoktārthaḥ saṅgṛhītaḥ| ‘śuddhasattvasya’ ityādinā
satyā buddhiruktā| naiṣṭhikīti satyābuddhereva viśeṣaṇaṃ; naiṣṭhikī
mokṣasādhikā; niṣṭhā mokṣaḥ||25-26||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ
nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘lokasāmyena’ ita pā. ↩
- 2 ‘mūrtimantaḥ’ ita gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘tasyātmabuddhiḥ’ ita pā. ↩
- 4 ‘vyākriyamāṇāḥ’ ita pā. ↩
- 5 ‘tattvajñānarūpamāha’ ita pā. ↩
- 6 ‘pravṛttihetuṃ nātikrāmati’ ita pā. ↩
- 7 ‘evāhamasmīti’ ita pā. ↩
- 8 ‘duḥkhasañjñā’ ita pā. ↩
- 9 ‘udayanam ūrdhvagamanamārgaḥ mokṣopāya ityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 10 ‘kimartha āgatādiprārambhaḥ’ ita pā. ↩
- 11 ‘bāhyaviṣayaparāvṛttyā’ ita pā. ↩
- 12 ‘paramātmajñānārthaṃ’ ita pā. ↩
- 13 ‘kṛtvā dṛṣṭāntaḥ| sūryasyāpi pañcaivodayāvarakā uktāḥ’ ita pā. ↩
- 14 ‘indriyavyāvṛttyā''tmaniyatam’ ita pā. ↩
- 15 ‘śāntamakṣaram’ ita pā. ↩
- 16 ‘kvacidapyāsthāṃ’ ita pā. ↩
- 17 ‘na tatra’ iti pā. ↩