6. śarīravicayaśārīram

puruṣavicayaṃ mokṣopayuktatvena puruṣopakārakamabhidhāya, vyākriyamāṇacikitsopayuktaṃ ¹ śarīropakārakaṃ śarīravicayaṃ brūte| śarīrasya vicayanaṃ vicayaḥ śarīrasya pravibhāgena jñānamityarthaḥ| śarīropakārārthamiti śarīrārogyārtham| atha kathaṃ śarīrajñānaṃ śarīropakārakamityāha- jñātvā hītyādi| śarīrasya raktādirūpasya svabhāvarūpaṃ tattvaṃ jñātvaiva idamasya vṛddhasya dhātorasamānaguṇatayā hrāsakatvenopakārakamiti, tathoktaviparyayāccāpakārakamiti jñānaṃ jāyate, nopakāryaśarīratattvajñāne'satīti vākyārthaḥ||1-3||

samuditasyaiva tāvaccharīrasya svarūpamāha- tatretyādi| cetanāśabdena jñānakāraṇamātmocyate, bhūtaśabda upamāne; tena, cetanāyā ātmasambandhinyāḥ śarīre evopalambhādātmanaḥ śarīramadhiṣṭhānamiti bhavati; paramārthastu cetanā ātmāśrayā, ātmā ca nirāśraya eva; kiṃvā cetanasyātmano'dhiṣṭhānabhūtamiti cetanādhiṣṭhānabhūtam| pañcānāṃ mahābhūtānāṃ vikārā rasādayaḥ śarīrārambhakāḥ, teṣāṃ samudāyo melakaḥ, sa ātmā svarūpaṃ yasya tattathā| samudāyaśabdena ca samudāyārambhakā dhātava evocyante; tena, na saṃyogamātrasya śarīratvaprasaktiḥ| kiṃvā, samudāyaḥ saṃyoga evocyatāṃ, tathā'pi samudāya ātmā kāraṇaṃ yasya śarīrasya dravyarūpasya tat pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ śarīrameva| samena ucitapramāṇena dhātūnāṃ melakena samyaṅnīrogatayā vahatīti samayogavāhi| yadā tu dhātūnāṃ nyūnātiriktatvena viṣamo melako bhavati, tadā asamayogavāhīti darśayannāha- yadā hītyādi| laghunā vaiṣamyeṇa rogamātrajanakena kleśaṃ, mahatā tvasādhyarogajanakena vaiṣamyeṇa vināśaṃ maraṇaṃ prāpnoti śarīram| atha kiṃ tadvaiṣamyamityāha- vaiṣamyagamanamityādi| vaiṣamyagamanaṃ vaiṣamyāvasthāprāptiḥ, vaiṣamyameva kādācitkamityarthaḥ; yadi hi vaiṣamyamityeva brūyāt, tadā sahajasiddhamapi dhātūnāṃ yannyūnātiriktatvena vaiṣamyaṃ tadapi śiṣyeṇa gṛhyeta; tena, gamanapadaprakṣepāt sahajaṃ vaiṣamyaṃ parityajya svapramāṇāpekṣayaiva kadācidutpadyamānaṃ vaiṣamyaṃ darśayati| vṛddhihrāsagamanaṃ ceha vyastaṃ samastaṃ ca vaiṣamyaṃ jñeyam| vṛddhihrāsasyaiva viśeṣānāha- akārtsnyena prakṛtyā ceti; akārtsnyeti ekadeśena, prakṛtyeti sakalena svabhāvena| etena ca rasādīnāṃ cāṃśena vṛddhihrāsau, tathā kārtsnyena vṛddhihrāsāvupagṛhītau bhavataḥ| anye tu, ‘akārtsnyena’ itipadaṃ kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnotītyanena samaṃ yojayanti| tena, yadā'pi dhātavo vaiṣamyamāpadyante, tadā'pi nāvaśyaṃ kleśavināśau bhavataḥ, akārtsnyenetipadena kleśavināśavyabhicārasyābhihitatvāt; dṛṣṭaṃ caitat, yathā- vṛṣyaprayogācchukravṛddhau satyāmapi na kleśavināśau bhavataḥ, tathā bālasya vardhamānadhātorapi guṇa eva paraṃ dṛśyate| tacca nātisundaraṃ, yato bālasya vardhamānadhātorapi vayo'nurūpāḥ prākṛtamānasthitā eva dhātavo bhavanti, tena na te prākṛtamānā vṛddhā ucyante; yā tu vṛṣyaprayogajā śukravṛddhiḥ, sā yadi vikārakārikā na bhavati tadā tu prākṛtamānāntargataiva| etadeva dhātūnāṃ prākṛtamānaṃ- yadavikārakāritvam| añjalyādimānaṃ tu adūrāntareṇābhihitamapi nityaparokṣatayā punaḥ svābhāvikadhātulakṣaṇaireva jñātavyaṃ; tasmācchukrasya yāvatī vṛddhiradoṣā, tāvatī prākṛtamānāvasthārūpaiva| prākṛtamānātiriktau ceha vṛddhihrāsau vaiṣamyagamanaśabdenocyete, tasmādādyaiva vyākhyā| tathā na kevalaṃ vṛddhihrāsagamanameva vaiṣamyagamanaṃ, kintu prakṛtyā ca vaiṣamyagamanaṃ dhātūnāṃ bhavatīti vyākhyānayanti; tathāhi- “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye” (sū.a.17) ityādau prakṛtisthasyāpi doṣasya vikārakartṛtvamucyate, vikārakārakasya ca doṣasya prakṛtisthatā'pi vaiṣamyārthakriyākāritvena vaiṣamyaśabdenocyate| tadapi nātisundaram| yena, pradeśāntareṣvapi trividhāṃ gatiṃ pratipādya prakṛtisthatā dhātūnāṃ nirvikārā evoktā; yathā- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ, samāḥ svaṃ karma kurvate| doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam” (sū.a.17); tathā “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva ca” (sū.a.9) evamādiṣu| yattu “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ” ityādau svamānāvasthitasyāpi pittādervikārakartṛtvaṃ, taccharīrapradeśāntaranītasya pittādestatra tatra pradeśe vṛddhasyaiva vikārakartṛtvaṃ; svamānasthito'pi doṣaḥ pradeśāntaraṃ nītaḥ san tatpradeśasthadoṣāpekṣayā vṛddha eva bhavati, tena tatrāpi vṛddhasyaiva vikārakartṛtvaṃ, prapañcitaścāyamarthastatraiva granthe| yatrāpi svamānasthitānāmeva raktādīnāṃ vātādiduṣṭyā vikārakartṛtvaṃ, tatrāpi vātādaya eva vṛddhāḥ prādhānyena vikārakarāḥ, raktādayo'pi tatra duṣṭadoṣasambandhādhīnasvaguṇā vṛddhasvaguṇā vā bhavanti, tato guṇahānivṛddhibhyāṃ vṛddhihrāsau dūṣye'pi tiṣṭhata eveti na prakṛtisthasya vikārakāritvamiti paśyāmaḥ||4||

upayuktabheṣajena yathā vṛddhihrāsau bhavatastadāha- yaugapadyenetyādi| virodhināmiti parasparaviruddhaguṇānām| etadevopapattyā sādhayannāha- yaddhītyādi| yaddhi bheṣajaṃ, yathā- kṣīraṃ kaphaśukrādivṛddhikaraṃ, tat kaphaśukrāderviparītaguṇasya vātādeḥ pratyavāyakaraṃ bhavati, hrāsakaraṃ bhavatītyarthaḥ| viparītasyeti kartavye yadviparītaguṇasyeti karoti, tena jātivaiparītyādguṇavaiparītyameva hrāsakāraṇaṃ prādhānyena darśayati| tena, gomūtraṃ dravatvena jātyā samānamapi kaṭūṣṇarūkṣādiviparītaguṇayogāt kaphasyāpahārakameva||5||

upapāditaṃ yaugapadyena dhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanamupasaṃharannāha- tadevetyādi| samyagupacaryamāṇamityanena ucitamātrādiprayogaṃ, tathā dhātusāmyāvadhibheṣajaprayogaṃ ca darśayati; mātrādiviguṇaṃ ³ hi bheṣajaṃ na svocitāṃ kriyāṃ karoti; yathā- vṛddhasya kaphasya kṣīṇasya ca pittasya kṣayavṛddhibhyāṃ sāmyārthaṃ yadupayujyate kaṭvādi tat sāmyāpattyuttarakālamapyupayujyamānaṃ pittavṛddhyā kaphakṣayeṇa ca punarvaiṣamyamāvahati; tasmādetaddoṣavyāvṛttyarthaṃ samyagupacaryamāṇamiti kṛtam| nanu, pūrvamuktaṃ bheṣajena virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ, upasaṃhāre tu dhātūnāṃ sāmyakara bheṣajaṃ bhavatītyucyate, tatkathaṃ nārthabheda ityāśaṅkya vṛddhihrāsakarameva dhātusāmyakaraṃ bhavatīti darśayannāha- adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayatīti| evambhūtaṃ ca dhātusāmyakaraṇaṃ yatraiva virodhināṃ vṛddhihrāsau vidyete tatraiva jñeyaṃ, na sarvatra| tena yatra vṛddhireva paraṃ doṣāṇāṃ na kṣayaḥ kasyacit, tatra yathā vṛddhasya doṣasya kṣayādhānamuktaṃ ⁴ na tathā kṣīṇasya vardhanamiti jñeyam||6||

uktadhātusāmyasyopādeyatāṃ darśayituṃ bheṣajaprayogasya tathā svasthavṛttānuṣṭhānasya dhātusāmyātiriktaṃ phalaṃ niṣedhayannāha- etāvadevetyādi| etāvadevetyanena vakṣyamāṇadhātusāmyaṃ pratyavamṛśati| dhātusāmyātmako rogapraśamo hi bheṣajasādhyo na dhātusāmyādatiricyate, tathā svasthasyojaskararasāyanenāpi dhātusāmyameva viśiṣṭamādhīyate; tena dhātusāmyādatiriktamāyurvedasādhyaṃ nāstīti bhāvaḥ| uktaṃ ca- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1) iti| nanu svasthe dhātusāmyaṃ siddhameva, na ca siddhaṃ sādhyate, tat kathaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne'pi dhātusāmyameva phalamityāha- svasthā hyapītyādi| sāmyānugrahārthamiti sata eva sāmyasya parāparasāmyotpādena paripālanārtham| rasā madhurādayaḥ| guṇā gurvādayaḥ| āhāravikārāḥ ādyakhādyalehyapeyarūpā yavāgvādayaḥ| paryāyeṇeti ucitena krameṇa; sa ca kramo yathā- madhuramupayujya tajjanyakaphavṛddhyādipratibandhārthaṃ kaṭvādyupayojyamityādirasakramaḥ, tathā gurumupayujya tatkāryapratibandhārthaṃ laghūpayoga ityevamprakāro guṇānāmupayogakramaḥ, āhāravikāreṣvapi khādyādyupayujya tatpākāryaṃ peyopayoga ityādikaḥ kramaḥ| guṇaśabdena ca rasā api prāpyante, tathā'pi rasāḥ prādhānyāt pṛthaguktāḥ| sātmyasamājñātāniti rasaguṇānityasya tathā āhāravikārāṃścetyasya viśeṣaṇam| sātmyāśca te abhyāsena tathā samatvena ca svābhāvikapathyatvenājñātā iti sātmyasamājñātāḥ, samaśabdena hyatra pathyamucyate; kiṃvā sarvadā ⁶ sātmyatvena samājñātāḥ sātmyasamājñātāḥ; tena, asātmyānāṃ rasādīnāmupayogameva pratikṣipati| atha yatra tāvadrasādayaḥ paryāyeṇopayujyante tatra sādhu, yatra tvekaprakārā eva rasādayaḥ kutaściddhetorabhyasyante tatra ko vidhirityāha- ekaprakāretyādi| tata upayuktaikaprakārarasādibhūyiṣṭhād rasāderviparītamarthaṃ karotīti tadviparītakarī samājñātā ceṣṭā, tayā ceṣṭayā samaṃ kartumicchantīti| ekaprakārabhūyiṣṭhādyupayogenādhīyamānavaiṣamyaṃ śarīraṃ samaṃ samadhātuṃ kartumicchanti| etadudāharaṇaṃ yathā- madhuraprakārabhūyiṣṭhaṃ ya āhāraprakāramupayuṅkte tasya madhurasamānakaphādivṛddhimāśaṅkya kaphādikarmakṣayakarī yā vyāyāmādiceṣṭā tayā sāmyamādhīyate| kiṃvā, tadviparītakarī tathā samatvena ca ājñātā yā ceṣṭā sā tadviparītakarasamājñātā, tena kriyamāṇamatiyogādi niṣedhayati||7||

samprati prastāvāgataṃ ⁸ svasthavṛttaṃ samāsenāha- deśetyādi| deśādibhirguṇaśabdaḥ sambadhyate| ātmaśabdeneha śarīramucyate| deśaviparītaṃ karma yathā- marau svapnaḥ, kālaviparītaṃ karma yathā- vasante vyāyāmaḥ, ātmaviparītaṃ karma yathā- sthūlaśarīre vyāyāmajāgaraṇādi| evamāhāraprabhedāśca deśakālādiviparītā unneyāḥ| karmaṇāṃ kriyā, āhāravikārāṇāṃ copayoga iti yathāsaṅkhyaṃ yojanīyam| samyagiti kriyayā upayogena ca samaṃ jñeyam| atikrānto yogamityatiyogo mithyātiyogāyogarūpo jñeyaḥ; tena, sarveṣāṃ kālabuddhīndriyārthamithyāyogādīnāṃ varjanaṃ sarvātiyogasandhāraṇam| kālamithyāyogādestu duṣpariharasya pratikriyaiva varjanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṃ bahirgamanaśīlānām| sāhasānām ayathābalamārambhādīnām||8||

atha rasādidhātūnāṃ vṛddhihrāsāvuktau yādṛśābhyāmāhārābhyāṃ kriyete taddarśayitumāha- dhātava ityādi| śārīrā iti padenādhyātmikān buddhyādīn vyavacchinatti, yato na buddhyādayaḥ samānaguṇādvardhante, asamānaguṇādvā hrasanti| samānā eva paraṃ guṇā yasya tatsamānaguṇaṃ, yathā- māṃsaṃ māṃsasya; samānaguṇabhūyiṣṭhaṃ yadalpasamānaguṇaṃ, yathā- śukrasya kṣīraṃ; kṣīrasyātidravatvācchuke'lpasamānaguṇam| abhyasyamānairityanena sakṛdupayogād vṛddhiṃ hrāsaṃ ca niṣedhayati| viparītā eva paraṃ guṇā yasya tadviparītaguṇam| alpasamānaguṇaṃ tu viparītaguṇabhūyiṣṭham||9||

atha ke te śarīradhātuguṇā ye bheṣajaguṇaiḥ samānā asamānā vā ucyanta ityāha- tatretyādi| śarīradhātuguṇā iti viśeṣaṇenāprastutatvenānabhidheyānātmaguṇān buddhyādīn nirasyati| parādayastu yadyapi śarīradhātuguṇā bhavanti, tathā'pi te vṛddhiṃ hrāsaṃ ca pratyanatiprayojanatvādihānuktāḥ| rasastu pradhānatvena prakaraṇāntarokta eveti nehoktaḥ| sparśastu śītoṣṇasaṅgṛhīta eva| śabdarūpagandhāstu parādivad vṛddhau hrāse ca nātiprayojanā iti noktāḥ| saṅkhyā jñānaṃ gaṇanā vā, tatra sāmarthyaṃ kurvantīti saṅkhyāsāmarthyakarāḥ ⁹| ete hi gurvādayo jñātā viṃśatirgurvādayo bhavantīti yajjñānaṃ, saṅkhyāsāmarthyarūpaṃ tat kurvanti| parasparaviparyayātmakān dvandvān daśaguṇān darśayitvā teṣāṃ ca dravyasambaddhānāṃ śṛṅgagrāhikayā karmāha- teṣvityādi| laghavaśca hrasantīti cchedaḥ| śeṣaśītādiguṇānāṃ vṛddhimatideśenāha- evamityādi| sāmānyayogāditi samānaikarūpārthayogāt ¹⁰| tacca sāmānyaṃ sarvathā samānaguṇajātirūpaṃ bhavati; yathā- poṣyapoṣakayormāṃsayoḥ| kvacicca vijātīye'pi guṇā eva poṣyapoṣakavṛttayo bhavanti; yathā- kṣīraśukrayoḥ| tatrātyarthavṛddhikartṛtvena prathamaṃ jātirūpameva sāmānyaṃ sarvaguṇasāmānyayuktamudāharati ¹¹ - tasmādityādi| bhūyastaramanyebhya ityanena māṃsena samānaguṇabhūyiṣṭhatayā raktādivṛddhirati kriyate, bhūyasī tu sarvathā sāmānyayogānmāṃsasya vṛddhiḥ kriyata iti darśayati| lohitaṃ lohitenetyevamādau ‘bhūyastaramanyebhyaḥ’ ityanuvartanīyam| garbhastvāmagarbheṇetyatra āmagarbheṇāṇḍādirūpeṇa samuditānāṃ māṃsādīnāṃ samyaganiṣpannānāṃ ca vṛddhirucyate||10||

samprati samānaguṇabhūyiṣṭhena vijātīyena vṛddhimāha- yatretyādi| evaṃ lakṣaṇeneti tulyajātirūpeṇa| uktārthaṃ ¹² vivṛṇoti- ghṛṇitvādityādi| anyasmādvā kāraṇādityabhakṣyāmagarbhaśukrādibhakṣaṇajanyādharmotpatteḥ| tatretyanena asannihitān ghṛṇayā kāraṇāntareṇa ca sannihitānapyasevyān pratyavamṛśati| anyaprakṛtīnāmiti vijātīyānām| atrodāharaṇamāha- tadyathetyādi| śukre kṣīṇe yadi śukrāntaraṃ na prāpyate, prāptaṃ vā ghṛṇādivaśādanupayojyaṃ syāt, tadā samānaguṇabhūyiṣṭhānāṃ kṣīrādīnāmupayogaḥ kartavya ityarthaḥ| mūtrādāvapi ghṛṇādinā sajātīyaprayogāviṣaye samānaguṇabhūyiṣṭhaprayogamāha- mūtretyādi| kuṣkuṇḍaṃ palalādicchatrikā| ajamadhyaṃ chāgāntarādhiḥ| dravyāṇāmupayoga iti yojanā| āhāraṃ vṛddhikaramabhidhāya vihāramapi vṛddhikaramāha- karmetyādi| karmaśabdenehāsyācintādayo'pi gṛhyante| karma tu prāyaḥ prabhāvādeva vṛddhikaraṃ ¹³ bhavatīti kṛtvā'tra samānaguṇatāparigraho na kṛtaḥ| sākṣādanuktānāmapi dhātūnāmuktanyāyānusāreṇa vṛddhihrāsamabhidarśayati- evamityādi| yathākālamiti kriyākālānatipātena| uktaṃ prakaraṇamupasaṃharati- iti sarvetyādi| ekaikaśa ityanena māṃsamāpyāyyate māṃsenetyādinoktaṃ gṛhṇāti| atideśataścetyanena evamanyeṣāmapi dhātūnāmityādinoktaṃ gṛhṇāti||11||

vṛddhiprastāvāt sarvaśarīravṛddhikarānāha- kārtsnyenetyādi| kālayoga iti vṛddhikārakayauvanādikālayogaḥ| yauvanādau hi saptadaśavatsarādikālalakṣaṇe kālamahimraiva vṛddhirbhavati| svabhāvaśabdenādṛṣṭamucyate| tena svabhāvasaṃsiddhaśarīravṛddhiheturadṛṣṭam| āhārasauṣṭhavamiti āhārasampat| avighātaśceti śarīravṛddhivighātakarātivyavāyamanobhighātādivirahaḥ||12||

vṛddhiprastāvācca balavṛddhikarān bhāvānāha- baletyādi| deśamahimnā balavantaḥ puruṣā yasmin deśe saindhavādau sa balavatpuruṣo deśaḥ, tatra jāto deśamahimnaiva balavān bhavati; yathā saindhavā balavantaḥ puruṣāḥ| pariṇāmasyāpi praśastasya hetutāmāha- balavatpuruṣe kāle ceti| kālo hemantaśiśirādirūpaḥ| hemante śiśire vā kāle jāyamānasya sa kālo balaṃ janayati| sukhaśca kālayoga iti sādhāraṇakālayogaḥ| bījasya śukrarūpasya, tathā kṣetrasyārtavagarbhāśayarūpasya, guṇānāṃ praśastadharmāṇāṃ sampat bījakṣetraguṇasampat| atra bījakṣetrayornirdoṣatā'pi sampat syāt, tena nirdoṣatātiriktasāratvādibījakṣetraguṇaprāptyarthaṃ guṇagrahaṇaṃ jñeyam| sattvasampacceti sattvasampadā'pi śarīre balaṃ bhavatīti jñeyam| vacanaṃ hi- “śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate” (śā.a.4) iti| svabhāvasaṃsiddhiḥ balajanakakarmasaṃsiddhiḥ| karma vyāyāmādi karmetyarthaḥ; vyāyāmādikarmābhyāsāddhi balaṃ bhavati||13||

praśastaguṇābhidhānaprastāvādāhārapariṇāmasyāpi praśastasya hetutāmāha- āhāretyādi| kāla iti pākakālo niśāvasānādirūpaḥ| samayoga iti āhārasya prakṛtyādyaṣṭāhāravidhiviśeṣāyatanasamyagyogaḥ||14||

atra cāhārapariṇāmakareṣu ūṣmaiva sākṣāt pāke vyāpriyate, vāyvādayastu tasya pacato vyāpāraviśeṣeṇa sahāyatāṃ ¹⁶ yāntīti darśayannāha- tatretyādi| vāyurapakarṣatīti ūṣmasthānād vidūrasthitamannamūṣmasamīpaṃ nayati| yaduktam- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati” (ci. 15) iti| vāyurapakarṣatītyupalakṣaṇaṃ, tena agnyuttejanamapi samānākhyasya vāyorboddhavyam| uktaṃ hi- “samānenāvadhūto'griḥ ... pacati” (ci. 15) iti| paryāptimiti pākaniṣpattiṃ; satyapyūṣmādivyāpāre kālavaśādeva pāko ¹⁷ bhavati, noṣmādivyāpāramātrāditi ¹⁸ bhāvaḥ| samayogastveṣāmiti eṣāmāhāradravyāṇāṃ prakṛtyādīnāṃ yaḥ samayogaḥ, sa pariṇāmakaro dhātusāmyakaraśca bhavati; yadā hi prakṛtyādiviruddha āhāro bhavati, tadā prakṛtyādidoṣādeva na samyakpariṇāmo bhavati| etadūṣmādivyāpārapratipādakaṃ granthāntaraṃ yathā- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam| samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ pavanena tu| kāle pakvaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye” (ci.a.15) iti||15||

atha kayā paripāṭhyā pariṇāmamāpadyamāna āhāro dhātusāmyakaro bhavatītyāha- pariṇamata ityādi| pariṇamata iti vartamānanirdeśena yo yathā yathā āhārāṃśaḥ pariṇamate sa tathā tathā śarīraguṇarūpatāṃ yāti, na kṛtsnāhārapariṇāmamapekṣata iti darśayati| yathāsvamaviruddhā iti ye āhāraguṇā yasmin śarīraguṇe'viruddhāsta eva tadrūpatāṃ yānti| yathā- āhārasya kaṭhino bhāgo māṃsāsthyādikaṭhinabhāgapoṣako bhavati, dravāṃśastu śoṇitādirūpo bhavatītyādi| viruddhāśca vihanyuriti śarīraguṇaviruddhāstu āhāraguṇā vihanyuḥ hrāsayeyurityarthaḥ| atha te śarīraguṇā āhāraguṇavihatāḥ santaḥ kiṃ kurvantītyāha- vihatā ityādi| vihatāstu virodhibhiḥ śarīraṃ vihanyuriti yojanā; virodhibhiriti viparītairāhāraguṇaiḥ, vihatā iti kṣayaṃ nītāḥ| kiṃvā virodhibhiriti yathā dugdhamatsyādiviruddhāharairvihatāḥ śarīraguṇāḥ śarīraṃ hanyuḥ; cakārād viruddhaguṇaiśca kṣayaṃ nītāḥ śarīraṃ hanyuriti darśayati||16||

atha katiprakārāste śarīraguṇā ityāha- śarīretyādi| saṅgraheṇa saṅkṣepeṇa; tena vistareṇa dhātūpadhātvādivibhāgena bahavaśca bhavanti| bhūtaśabdaḥ svarūpe| ābādhakarā iti pīḍākarā ityarthaḥ| pṛthagjanmāna iti picolikāsiṅghāṇakādibhedena nānārūpāḥ| bahirmukhā ityanena ya eva cchidramalāḥ prabhūtatayā ²³ bahirniḥsaraṇābhimukhaḥ, ta eva pīḍākartṛtvena malākhyāḥ; ye tu srota-upalepamātrakārakāste guṇakartṛtayā na malākhyāḥ| paripakvāśca dhātava iti pākāt pūyatāṃ gatāśca śoṇitādayo'pi malākhyāḥ; kiṃvā ‘aparipakvā’ iti pāṭhaḥ, tadā sāmā dhātavo malākhyā iti jñeyam| kupitāśceti padena vātādayaḥ sāmānyena kṣīṇā vṛddhā vā gṛhyante; vikṛtimātraṃ hi vātādīnāṃ kopaḥ| ye cānye'pītyādinā vimārgagatān pīḍākārakāñ ²⁴ śarīradhātūn tathā'jīrṇādīn grāhayanti| mala iti ekavacanaṃ jātau| itarāniti avikārakarān sva(sa)mānasthitapurīṣavātādīn; purīṣavātādayo'pi śarīrāvaṣṭambhakāḥ prasādā eva, guṇakartṛtvāt| malaprasādabhedena śarīragatabhāvānabhidhāya punardravyaguṇabhedānāha- gurvādīṃścetyādi| gurvādayo dravāntāḥ paścāduktā eva| atra ca ye malā upadhātavaśca noktāste gurvādiguṇādhāratvena grāhyāḥ; kiṃvā, itarāṃstu nirābādhān malādīn prasāde sañcakṣmahe, tathā gurvādīṃśca (tathā rasādīṃśca ²⁵ ) nirvikārān dravyaguṇarūpān prasāde sañcakṣmahe iti vyākhyeyam||17||

atha yadetat purīṣādīnāṃ malatvaṃ taddūṣaṇādbhavati, tena ²⁶ teṣāṃ dūṣakahetumāha- teṣāmityādi| teṣāmiti purīṣādīnāṃ rasādīnāṃ ca| duṣṭā iti svahetūpacitāḥ, kṣīṇāstu nānyaduṣṭiṃ doṣāḥ kurvantīti pratipāditameva| atha dhātvantarāśrayiṇāṃ vātādīnāṃ duṣṭānāṃ kiṃ lakṣaṇaṃ, yena te jñātavyā ityāha- vātādīnāmityādi| vijñānānīti lakṣaṇāni; rasādyāśrayaduṣṭavātādilakṣaṇaṃ tāvaddhividhāśitapītīye proktam| “keśamūtranakhādyāśrayaduṣṭadoṣalakṣaṇaṃ tu yada(tta)tra noktaṃ tat kathaṃ jñeyamityāha- etāvatyevetyādi| keśādau duṣṭānāmapi vātādīnāṃ gatirnāstīti vākyārthaḥ| yāvat saṃsparśanāditi sparśanendriyaṃ vyāpya, tena śarīradhātūnāṃ dūṣaṇe sparśanendriyaparyantameva duṣṭadoṣagatirbhavati; tena na keśādiṣu duṣṭadoṣagatiḥ| yattu palitādikeśe mṛtanakhe vā puṣpaṃ tat sparśavaccharīrasaṃsthitenaiva doṣeṇa kṛtaṃ, na punarbhṛtanakhe keśeṣvapi svamārgacārī doṣaḥ pracarati” iti bruvate| vayaṃ tu brūmaḥ- vividhāśitapītīyoktaduṣṭyā sarvaduṣṭyupasaṅgraho bhavatīti darśayannāha- etāvatyevetyādi| yāvat saṃsparśanāditi sparśasambandhāt; tena, śarīradhātūnāṃ yāvat sparśanādduṣṭadoṣagatirbhavati, sā ca sarvā vividhāśitapītīyoktaiva, na tato'dhikā duṣṭirdehasyāsti| tatra hi “malānāśritya duṣṭāstu bhedaśoṣapradūṣaṇam” (sū.a.28) iti granthena kṛtsnamalagrahaṇāt keśanakhau malau gṛhītāveva| etena tu nakhāgrakeśāgrasphuṭanādimṛtanakhāgrakeśāgragatena doṣeṇaiva kṛtaṃ bhavati| atha duṣṭā vātādayo duṣṭilakṣaṇāni kurvanti, prakṛtisthāstu kiṃ kurvantītyāha- prakṛtibhūtānāmityādi||18||

sampratyuktaprakaraṇajanyaśarīrajñānasya phalamāha- śarīramityādi||19||

śarīravicāyakaṃ ²⁸ prakaraṇaṃ samāpya garbhaśarīravicāyakaṃ prakaraṇamārabhate- evaṃvādinamityādi| kukṣāvityantenaikaḥ praśnaḥ, kutomukhaḥ kathaṃ cāntargatastiṣṭhatīti dvitīyaḥ, niṣkrāmatītyantena tṛtīyaḥ, kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyata iti caturthaḥ, kairavyādhirabhivardhata iti pañcamaḥ, āhosvinnetyantaḥ ṣaṣṭhaḥ| śeṣaṃ praśnatrayaṃ pūrvapraśnadvayasya ²⁹ vyavacchedakameva, evaṃ nava praśnāḥ| adhyavasyatīti niścinoti||20||

yathākramamuttarāṇyāha- pūrvamityādi|- pūrvamuktamiti yaccāsya yadā santiṣṭhate'ṅgajātaṃ tadapi garbhāvakrāntau “evamasya yugapadindriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante” (śā. 4) ityādinā granthenoktam| yadyapi ‘kathamabhinirvartate kukṣau’ iti neha pṛṣṭaṃ, tathā'pyabhinirvṛttikramopadarśanena ‘kinnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate’ iti praśnasya yathoktotpādakramopadarśanāduttaratvaṃ bhavatīti mattvoktaṃ ³¹ - uktametadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartate kukṣāviti| uktāmapi yugapadaṅgābhinirvṛttiṃ matāntaroddhāreṇa sthirīkartumāha- viprativādāstvatretyādi| pakvāśayaśca gudaṃ ceti pakvāśayagudaṃ; kiṃvā pakvāśayasamīpasthaṃ gudaṃ pakvāśayagudam ³², uttaragudamityarthaḥ| indriyāṇīti indriyādhiṣṭhānāni nayanagolakādīni| tadupapannamiti dhanvantarivacanamupapannam; atra hetumāha- sarvāṅgānāmityādinā hṛdayaprabhṛtīnāmityantena| atra ca pratijñāhetvorekatvaṃ nāśaṅkanīyaṃ; dhanvantarivacanamupapannamiti pratijñā, tadabhihitārthasya yugapadaṅgābhinirvṛttirūpasya siddhatvāditi hetvarthaḥ pratijñārthāddhinna eva| ye tu ‘tulyakālābhivṛddhatvāt ³³ ’ iti paṭhanti, teṣāṃ hetvartho vyakta eva| yena, uttarakālamapi sarvāṅgānāṃ yugapadvṛddhidarśanaṃ ³⁴; samānakālavardhamānānāṃ phalānāmiva samānakālameva janmānumīyate, asamānakālajātānāṃ hi na samānakālā samā vṛddhirbhavati| pūrvarṣīṇāṃ ³⁵ matāni hṛdayapūrvābhinirvṛttidūṣaṇenaiva samānanyāyāddūṣayannāha- sarvāṅgānāṃ hyasyetyādi| mūlamiva mūlaṃ, tadupaghātena sarvāṅgopaghātāt| adhiṣṭhānamiti āśrayaḥ| tatraujaḥprabhṛtīnāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ bhavati; na ca tasmāt pūrvābhinirvṛttiriti na ca tathāvidhamūlatvānnāpyadhiṣṭhānatvācca pūrvābhinirvṛttirbhavati| yadi hi mūlaṃ kāraṇamiti mataṃ syāt, tadā kāryebhyo'ṅgebhyaḥ prāk hṛdayaṃ syādapi; na cehāṅgānāṃ hṛdayaṃ kāraṇaṃ kintu pradhānaṃ, prādhānyaṃ ca tadupaghātena sarvopaghātāditi| yaścāpyāśrayāśrayibhāvaḥ, sa cāpi sahotpannatvādeva hṛdayamāśrayi tadāśritaujaḥprabhṛtīnāṃ bhavatīti bhāvaḥ| tadevaṃ ceddhṛdasya pradhānasyāpi pūrvotpādo nāsti, tadā śiraḥprabhṛtīnāmapi pūrvotpādo nāstyeveti kṛtvopasaṃharannāha- tasmādityādi| yugapadabhinirvṛttau hetvantaramāha- sarvabhāvā hītyādi| bhāvā iti śārīrā bhāvāḥ| anyonyapratibaddhā iti yasmāt sarvabhāvāḥ parasparapratibaddhā eva sirāsnāyvādibhirjāyante, tena samānanibandhanatvād yugapadeva bhavanti| yathābhūtadarśanamiti yathārthadarśanaṃ, tacca dhanvantarimatameva||21||

garbhastvityādi dvitīyapraśnasyottaram||22||

vyapagata ityādi ‘kimāhāraśca vartayati’ iti praśnasyottaram| paratantravṛttiriti mātrādhīnavṛttiḥ| etadeva vivṛṇoti- mātaramityādi| upasnehaḥ nisyandaḥ| sadasadbhūtāṅgāvayava iti cchedaḥ| tadanantaramiti aṅgapratyaṅgavyaktau satyām| nābhisaṃsaktā nāḍī nābhināḍī| ayanairiti mārgaiḥ| aparā garbhasya nābhināḍīpratibaddhā ‘amarā’ iti loke khyātā| abhisamplavate iti vyāpnoti| etaccāparādijanma garbhādṛṣṭavaśādbhavati||23||

kathambhūtaḥ sa niṣkrāmatītyasyottaraṃ- sa copasthitakāla ityādi|- upasthitakāla iti pratyāsannakāle| vikṛtiḥ punarato'nyathetyanena vikṛtyācaraṇenāpi nirgamo bhavatīti darśayati| svatantravṛttirbhavatīti svayaṅkṛtena stanyapānādinā vartate, na garbhastha iva māturevāhāreṇa paraṃ vartata ityarthaḥ||24||

kaiścāyamityādipraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| jātisūtrīyopadiṣṭāviti anāgatāvekṣaṇenānāgate bhūtavatprayogādboddhavyam| aciravyaparopitaḥ ⁴⁰ adīrghakālāropitaḥ||25-26||

kiñcāsyetyādipraśnasyottaram- āptopadeśādityādi| āptopadeśo'tra kumāratantropadeśo brahmādipraṇītaḥ| tatra hi kumārāṇāṃ devādinimittavikārāḥ pratipādyante; devādigrahaṇena ca tadanucarā api gṛhyante| skandagrahādayaḥ suśrutoktā devādayaścāṣṭau| yaduktaṃ- “devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ| tathaiva rakṣāṃsi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ” (sū.u.a.60) iti| anumānamapyatrāha- adbhutetyādi| na yadbhavati tadadbhutam, āścaryamiti yāvat; taccāmānuṣabalajñānaśobhādi jñeyaṃ; etaddhi doṣājanyatvād devādikāraṇaṃ gamayati| samutthānādiviśeṣa āgantūnāmāgantuvikāreṣu sphuṭa eva| adoṣaprakopānurūpā iti doṣaprakopajanyarogavidharmāṇaḥ||27||

kālākāletyādau idamadhyavasitamityanena prakaraṇavyavasthāpanīyo'yamarthaḥ ‘tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca’ iti granthavakṣyamāṇaṃ pratyavamṛśati| ekīyamatamāha- yaḥ kaścidityādi| na hi kālacchidramastīti kālarahitaḥ kaścidavakāśo'sti, yaṃ kālaśūnyamavakāśamāsādyākālamṛtyuḥ syāditi bhāvaḥ| etaddūṣayati- taccetyādinā| sāntaraṃ yadavayavi dravyaṃ tat sacchidramityucyate, yacca nirantaraṃ tadacchidram| tena kālasya niravayavasya sacchidratā'cchidratā vā na sambhavati; tena yaducyate- ‘kālasyācchidratvānna kālamṛtyurasti’ iti, tadayuktamiti bhāvaḥ| yattvakālamṛtyuvyāpakatvena ⁴¹ kālasyopacaritacchidratvaṃ taduttaravakṣyamāṇaikīyamatadūṣaṇenaiva dūṣitam ⁴²| kālasvalakṣaṇasvabhāvāditi kālasvalakṣaṇe sacchidratāyā ⁴³ acchidratāyāścābhāvādityarthaḥ| ekīyamatāntaramāha- tatrāhurityādi| yo yadā mriyate sa eva tasya niyato mṛtyukāla iti kathaṃ jñāyate ityāha- sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ samakriyatvāditiḥ, yasmāt kālaḥ sarvabhūtānāmaviśeṣeṇa mārakatayā samakriyaḥ, na rāgāt kiñcidbhūtaṃ na mārayati, na dveṣādvā kiñciddhanti, kintu sarvāṇyeva nihanti, tena sarvabhūtānāmayaṃ satyo rāgadveṣaśūnya ⁴⁴ ityarthaḥ| tataśca rāgadveṣaśūnyatayā ucitakāle eva paraṃ mārayati, nānucita iti bhāvaḥ| dūṣayati- etadapītyādinā| na hi kaścinna mriyata iti kṛtvā samakriyaḥ kālo bhavatyeva| yattu ⁴⁵ śatavarṣādilakṣaṇamāyuḥpramāṇamadhikṛtya bhavatā samakriyaḥ kālo'bhidhīyate; yadi śatavarṣādyāyuḥpramāṇe'pi samakriyaḥ syāt, tadā na śatavarṣādarvāgūrdhvaṃ vā kaścinmriyeta, dṛśyate caitat; tasmādevambhūtasamakriyatve kālasya ucitaśatavarṣādyāyuḥprāpterarvāṅbharaṇamakālamṛtyuśabdābhidheyamihāyurvede tannirastaṃ bhavatīti bhāvaḥ| akālamṛtyupratiṣedhe dūṣaṇāntaramāha- yasyetyādi| sarvabhāvā iti mṛtyuvyatiriktā apyāhāravacanādayaḥ| pratyakṣamiti suvyaktapramāṇe netyarthaḥ| kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsviti tāstā avasthāḥ śarīrādestaṃ taṃ vyādhyāhārādikamarthaṃ buddhisthīkṛtya kālākālaśabdenocyanta ityarthaḥ| tatra tṛtīyadinajvarayuktāyāṃ tṛtīyajvariṇo'vasthāyāṃ tṛtīyajvaraṃ prati kālo'yamasyeti vyapadiśyate, viparyaye cākāla iti vyapadeśaḥ; tathā glānyādiyuktāyāṃ śarīrāvasthāyāmāhārarūpamarthamuddiśya kālo'yamāhārasyeti jñānaṃ bhavati, viparyaye cākālo'yamityudāharaṇamunneyam| visargasyeti vyādhimokṣasya| iha prakaraṇe kālaśabdenocitaḥ kālo'bhidhīyate, akālaśabdenānucitaḥ kālaḥ; na tu kālavirahaḥ| siddhāntamupasaṃharati- tasmādityādi| naikāntikamiti kālamṛtyureva paraṃ bhavati, kiṃvā akālamṛtyureva paraṃ bhavatītyaikāntikapakṣo nāsti| akālamṛtyorabhāvapakṣe dūṣaṇāntaramāha- yadi hītyādi| hitāhitajñānamakālamṛtyupratiṣedhāryaṃ vidhīyate, sa eva cedakālamṛtyurnāsti tadā hitāhitajñānaṃ niṣprayojanaṃ syādityarthaḥ| pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syuriti āyurvedasambaddhā pratyakṣādaya āyuṣyānāyuṣyopadarśakā ⁴⁶ āyuṣyānāyuṣyārthābhāvādapramāṇabhūtāḥ syuriti bhāvaḥ| dūṣitaṃ pakṣaṃ niḥsāratayā darśayannāha- vāgityādi||28||

‘kiñcāsya paramāyuḥ’ ityasya praśnasyottaramāha- varṣaśatamityādi| asmin kāle iti kalau||29||

śeṣapraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| prakṛtiguṇātmasampaditi prakṛtisampat, guṇasampat, ātmasampat| tatra prakṛtisampat samavātādiprakṛtitā, samaprakṛtirhi cirāyurbhavati; guṇasampattu sārasaṃhananādibhirāyuṣmallakṣaṇairyogaḥ, kiṃvā prakṛtermātṛpitrādyupakaraṇasya ⁴⁷ guṇasampat sā prakṛtiguṇasampat; ātmanastu cirāyuṣṭvakārakadharmayuktatā sampat||30||

saṅgrahe ye cāsya dhātava iti yādṛśāścāsya dhātava ityarthaḥ| etacca ‘vaiṣamyagamanaṃ punardhātūnāṃ’ ityādigranthena dhātudharmaprakāśakatvenoktaṃ jñeyam| anye tu ye cāsya dhātava ityanena ‘māṃsaṃ māṃsena vardhate’ ityādi dhāturūpāṇāṃ punarmāṃsādīnāṃ saṅgraho'yamiti vadanti| vṛddhihrāsau yathā teṣāmityanena ‘dhātavaḥ punaḥ’ ityādigranthārthaṃ gṛhṇāti| kṣīṇānāmauṣadhaṃ ca yaditi māṃsamāpyāyyate māṃsenetyādi saṅgṛhṇāti| yā ca teṣāṃ pṛthak kriyetyanena teṣāmāhārapariṇāmakarāṇāmūṣmaprabhṛtīnāṃ pṛthakkarma yaduktaṃ ‘ūṣmā pacati’ ityādinā granthena tadgṛhyate||31-34||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śarīravicayaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||