8. jātisūtrīyaśārīram

athāto jātisūtrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

samprati pāriśeṣyājjātisūtrīya ucyate| jātiśabdena janmakāraṇamucyate, tasya sūtraṃ janmopāyakathanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jātisūtrīyaḥ||1-2||

strīpuṃsayoravyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṃ prajāmicchatostadarthābhinirvṛttikaraṃ ¹ karmopadekṣyāmaḥ||3||

strīpuṃsayoriti kramanirdeśaṃ kṛtvā ‘avyāpannaśoṇitagarbhāśayaśukrayoḥ’ iti nirdeśo yathākramānurodhādyadyapi yujyate, tathā'pyalpākṣaraṃ pūrvaṃ nipatatīti nyāyamāśritya kramabhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ| śreyasīṃ prajāmicchatorityatra śreyasī prajā guṇavān putro guṇavatī ca kanyā'bhipretā, yato'tra kanyotpādavidhānamapi leśataḥ kariṣyati; tena nirguṇayoḥ kanyāputrayostathā napuṃsakasya cāśreyastvena vyudāsaḥ; anye tu putrameva śreyasīṃ prajāmāhuḥ; yato'tra sarvaṃ putramevoddiśya vidhānaṃ prāyaḥ kariṣyati| tadarthābhinirvṛttikaramiti śreyaḥprajārūpaprayojananiṣpādakam||3||

athāpyetau strīpuṃsau snehasvedābhyāmupapādya, vamanavirecanābhyāṃ saṃśodhya, krameṇa prakṛtimāpādayet| saṃśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret; upācarecca madhurauṣadhasaṃskṛtābhyāṃ ghṛtakṣīrābhyāṃ puruṣaṃ, striyaṃ tu tailamāṣābhyām||4||

athāpītyādau athaśabdo'dhikāre, apiśabdo viśeṣārthaḥ| tenāvyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayorapi strīpuṃsayoḥ śreyaḥprajājanakaguṇādhānārthaṃ snehādikarmakaraṇamiti darśayati| yadyapyetāviti padenaivādhikṛtau strīpuṃsau labdhau, tathā'pi punaryataḥ strīpuṃsāviti karoti tena yugapadeva strīpuṃsau snehanādivakṣyamāṇakarmaṇā yojyāviti darśayati| krameṇeti peyādikrameṇa| sa ca kramo vamane virecane ca pṛthak pṛthak pradeśāntaroktakramanyāyena boddhavyaḥ| punaḥ ‘saṃśuddhau ca’ iti vacanāt samyakśuddhayorevāsthāpanānuvāsane kartavye, nāsamyakśuddhayoriti darśayati| madhurauṣadhaśabdena sarvamadhurauṣadhagrahaṇaṃ, madhurasya viśeṣeṇa śukravṛddhikaratvāt; anye tu madhurauṣadhaśabdena jīvanīyagaṇamicchanti||4||

tataḥ puṣpāt prabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā ², na ca kāñcinmṛjāmāpadyeta| tataścaturthe'hanyenāmutsādya saśiraskaṃ snāpayitvā śuklāni vāsāṃsyācchādayet puruṣaṃ ca| tataḥ śuklavāsasau sragviṇau sumanasāvanyonyamabhikāmau saṃvaseyātāṃ snānāt prabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau, ayugmeṣu duhitṛkāmau||5|| na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā saṃseveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati, pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṃ, vāme pārśve pittaṃ tadasyāḥ pīḍitaṃ vidahati raktaṃ śukraṃ ca, tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt; tathāhi yathāsthānamavatiṣṭhante doṣāḥ| paryāpte caināṃ śītodakena pariṣiñcet| tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhā'nyaṃ ca pumāṃsamicchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṃ dhatte, viguṇāṃ vā prajāṃ janayati| atibālāmativṛddhāṃ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṃ varjayet| puruṣe'pyeta eva doṣāḥ| ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṃsṛjyeyātām||6|| sañjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṃ svāstīrṇaṃ sukhaṃ śayanamupakalpya manojñaṃ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādena pumānārohet vāmapādena strī||7|| tatra mantraṃ prayuñjīta- “ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhā'si dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava” iti| “brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥsomaḥsūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ ³ dadatu me sutam” ityuktvā saṃvaseyātām||8||

puṣpāditi ārtavadarśanāt| brahmacāriṇīti adhaḥśāyinīti ca trirātramityanena sambadhyate| adhaḥśāyinīti noccaśayyāśāyinī| pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjāneti pāṇyoruparyasphuṭitaṃ pātraṃ dattvā tatrasthamannaṃ bhuñjānā| na ca kāñcinmṛjāmiti śarīrāvayaveṣu kṛtsnaśarīre vā mārjanam| puruṣaṃ ca caturthe'hani utsādyetyādigranthoktakriyayā yojayediti yojanā| snānāt prabhṛtīti saṃvaseyātāmityanena sambadhyate| tena snānāt prabhṛti maithunaṃ vidhīyate na tu snānadināt prabhṛti, putrakāmayoryugmadinavidhānāt| yugmadinaṃ tu prathamartudināt prabhṛtyeva gaṇanīyam| yaduktaṃ hārīte- “caturthīṣaṣṭhyaṣṭamīdvādaśīṣu guṇavantamāyuṣmantaṃ putraṃ janayati, pañcamīnavamyekādaśīṣu kanyāṃ guṇavatīṃ, saptamyāṃ durbhagāṃ kanyām” iti| nyubjāmiti adhomukhīm| paryāpte iti samāpte maithune| maithune cātikāmeti nivṛttecche'pi puruṣe maithunamicchantī| anyena vā vikāreṇeti kuṣṭhādinā jugupsitena rogeṇa| ārohet śayanamiti sambandhaḥ| ‘ahirasi’ ityādi ‘dadatu me sutam’ ityanto mantraḥ||5-8||

sā cedevamāśāsīta- bṛhantamavadātaṃ haryakṣamojasvinaṃ śuciṃ sattvasampannaṃ putramiccheyamiti, śuddhasnānāt prabhṛtyasyai manthamavadātayavānāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasā''loḍya rājate kāṃsye vā pātre kāle kāle saptāhaṃ satataṃ prayacchet pānāya| prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṃsṛjya bhuñjīta, tathā sāyamavadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt| sāyaṃ prātaśca śaśvacchvetaṃ mahāntaṃ vṛṣabhamājāneyaṃ vā haricandanāṅgadaṃ paśyet| saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta| saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṃśca strīpuruṣānitarānapi cendriyārthānavadātān paśyet| sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyustathā bhartā| na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti| anena vidhinā saptarātraṃ sthitvā'ṣṭame'hanyāplutyādbhiḥ saśiraskaṃ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayedavadātāni, avadātāśca srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt||9||

haryakṣaṃ siṃhavikramaṃ; haryakṣatā sāmudrakaiḥ stutā, tenopādeyā| iccheyamityanekārthatvāddhātūnāṃ labheyamityarthaḥ; tena ‘āśāsīta’ ityasya ‘iccheyaṃ’ ityanena na paunaruktyamiti vyākhyānayanti| kāle kāle iti sāyamprātaḥ| atra ca ⁴ manthapānasya tathā śāliyavānnabhojanasya ⁵ ca vihitatvādubhāvapi kāle kāle mātrayā karaṇīyau| śaraṇaṃ gṛham| ājāneyam uttamakulajātamaśvam| haricandanaśabdena śvetacandanaṃ vivakṣitaṃ, hariśabdasyānekārthatvāt; hariśabdena ⁶ śvetasyaiva grahaṇaṃ, praśastatvāt; aṅgadaḥ aṅgarāgaḥ; kiṃvā aṅgadaḥ bāhubhūṣaṇam| paśyediti upalabheta; tena śrotramanobhyāmapi avadātatvagrahaṇaṃ labhyate||9||

tata ṛtvik prāguttarasyāṃ diśyagārasya prāgpravaṇamudakpravaṇaṃ vā pradeśamabhisamīkṣya, gomayodakābhyāṃ sthaṇḍilamupalipya, prokṣya codakena, vedīmasmin sthāpayet| tāṃ paścimenāhatavastrasañcaye śvetārṣabhe vā'pyajina upaviśed brāhmaṇaprayuktaḥ, rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe vā, vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā| tatropaviṣṭaḥ pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya, kuśaiḥ paristīrya, paridhibhiśca paridhāya, lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret| tatra praṇīyodapātraṃ pavitrapūtamupasaṃskṛtya sarpirājyārthaṃ yathoktavarṇānājāneyādīn samantataḥ sthāpayet||10|| tataḥ putrakāmā paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamupaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṃ putramāśāsānā| tatastasyā āśāsānāyā ṛtvik prajāpatimabhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṃ kāmyāmiṣṭiṃ nirvartayed ‘viṣṇuryoniṃ kalpayatu’ ityanayarcā| tataścaivājyena sthālīpākamabhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam| mantropamantritamudapātraṃ tasyai dadyāt sarvodakārthān kuruṣveti| tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet saha bhartrā| tato ⁷ brāhmaṇān svasti vācayitvā''jyaśeṣaṃ ⁸ prāśnīyāt pūrvaṃ pumān, paścāt strī; na cocchiṣṭamavaśeṣayet| tatastau saha saṃvaseyātāmaṣṭarātraṃ, tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṃ ⁹, tatheṣṭaputraṃ janayetām||11|| yā tu strī śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ ca putramāśāsīta, yā vā kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṃ śuklākṣaṃ śukladantaṃ tejasvinamātmavantam; eṣa evānayorapi homavidhiḥ| kintu paribarho varṇavarjaṃ syāt| putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt||12|| śūdrā tu namaskārameva kuryāt (devāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ ¹⁰ )||13|| yā yā ca yathāvidhaṃ putramāśāsīta tasyāstasyāstāṃ tāṃ putrāśiṣamanuniśamya tāṃstāñjanapadānmanasā'nuparikrāmayet| tato ¹¹ yā yā yeṣāṃ yeṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmanurūpaṃ putramāśāsīta sā sā teṣāṃ teṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmāhāravihāropacāraparicchadānanuvidhatsveti vācyā syāt| ityetat sarvaṃ putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātaṃ bhavati||14||

sthaṇḍilaṃ pūjanasthānam ¹²| vedīṃ piṇḍikām| tāṃ paścimeneti vedikāyāḥ paścime| śvetārṣabhe vā'pyajine iti śvetavṛṣabhacarmaṇi vetyarthaḥ| brāhmaṇaprayukta iti yadi brāhmaṇena putreṣṭyarthaṃ ¹³ prayuktaḥ syāt tadā sa ṛtvik śvetavastrasañcaye śvetavṛṣabhacarmaṇi vā upaviśet| rājanyaprayuktastu vaiyāghrādicarmaṇi ‘upaviśet’ iti śeṣaḥ| ruruḥ hariṇaviśeṣaḥ| paridhibhiriti caturbhiḥ palāśabṛhaddaṇḍaiḥ| paridhāyeti veṣṭayitvā| pavitrameva pūtaṃ mantreṇa pavitrapūtaṃ, taccodapātraviśeṣaṇam| upasaṃskṛtyeti tadudapātrameva saṃskāramantrairupasaṃskṛtya| sarpirājyārthamiti navanītaṃ ghṛtārthaṃ; kiṃvā sarpirghṛtameva, ājyārthamiti mantrapūtaghṛtakaraṇārtham; ājyaśabdena mantrābhimantritaṃ ghṛtamucyate| paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamiti yathā pūrveṇāgnirvāme ca brāhmaṇo bhavati tathetyarthaḥ| anulabheteti ṛtvikprayuktā ṛtvigvidhānamanukuryādityarthaḥ| prajāpatimabhinirdiśyeti brahmāṇamabhimantraya| yonau kāmapūraṇārthamagnāviṣṭiṃ nirvapet iṣṭiṃ kuryāt| viṣṇuryonimityādikā iṣṭisādhikā ṛk| pākamiti carum| abhighāryeti miśrīkṛtya| yathāmnāyamiti yathāvedam| kintu paribarho varṇavarjamiti paribarhaḥ śayanāsanapuṣpādiparicchadaḥ; tena yathāvidhā putrecchā tathāvarṇaḥ paribarhaḥ kartavya iti vākyārthaḥ| śūdrāvidhānamāha- śūdrā tvityādi| namaskārameva kuryāditi śūdrāyā mantre home cānadhikārāt namaskāramātrakaraṇam||10-14||

na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṃ bhavati| api tu tejodhāturapyudakāntarikṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaro bhavati, pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ, samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ||15||

varṇaviśeṣakaraṃ hetvantaramāha- na tu khalvityādi| tejodhātuḥ kṛṣṇavarṇe śyāmavarṇe ca vartate||15||

sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti||16||

varṇaviśeṣahetumabhidhāya sattvabhedahetumāha- sattvetyādi| mātāpitṛsattvānīti mātāpitranukāreṇa sattvāni prāyaḥ prabhāvādeva bhavanti| antarvatnī garbhiṇī| śrutayaścābhīkṣṇamiti yathā garbhiṇī gītādi ¹⁴ śṛṇoti, tathāsattvamapatyaṃ janayati| svocitaṃ ca karmeti garbheṇopārjitaṃ karma svaphalānurūpaṃ sattvaṃ janayati| sattvaviśeṣābhyāsaśceti yathāvidhaṃ sattvaṃ puruṣo'bhyasyati janmāntare tathāsattva eva jāyate| vacanaṃ hi- “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| tenaivābhyāsayogena taccaivābhyasate naraḥ” iti||16||

yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayormiśrībhāvamāpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannamavyāpannena yonāvanupahatāyāmapraduṣṭe garbhāśaye garbhamabhinirvartayatyekāntena| yathā- nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇamupanipātādeva rāgamabhinirvartayati, tadvat; yathā vā kṣīraṃ dadhnā'bhiṣutamabhiṣavaṇādvihāya svabhāvamāpadyate dadhibhāvaṃ, śukraṃ tadvat||17||

samprati garbhotpattikramamāha- yathoktenetyādi| yathoktena vidhineti pañcakarmoktena| rañjanaṃ rāgadravyam| dadhyabhiṣutamiti dadhnā stokamātreṇa miśritam| āpadyate dadhibhāvamiti dadhitvamāpadyate| tadvaditi yathā kṣīraṃ dadhi bhavati, rañjanaṃ rāgo vā bhavati, tathā śukraṃ garbhamabhinirvartayati| śukraṃ yathoktaṃ śoṇitayuktamityarthaḥ||17||

evamabhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ| yathā hi bījamanupataptamuptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete||18||

yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete iti “raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa” (śā.a.2) ityādigranthoktavibhāgaṃ strīpuruṣajanakamanuvidhīyete||18||

tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate ¹⁵ prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak| karmaṇāṃ hi deśakālasampadupetānāṃ niyatamiṣṭaphalatvaṃ, tathetareṣāmitaratvam| tasmādāpannagarbhāṃ striyamabhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt| goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ sampadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya payasā, kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathā kanakamayān rājatānāyasāṃśca puruṣakānagnivarṇānaṇupramāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibedanavaśeṣataḥ puṣyeṇa, puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇamupāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyāmupanidhāya ¹⁶ dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā| yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam| iti puṃsavanāni||19||

samprati strītve puruṣatve ca raktādhikatvaṃ tathā śukrādhikatvaṃ ca pūrvoktaṃ hetumanūdya vaidikaṃ putrajanakaṃ vidhānāntaramāha- tayorityādi| vedokteneti āyurvedoktena| prāgvyaktībhāvāditi yāvanna strītvaṃ puṃstvaṃ vā garbhasya vyaktaṃ bhavati tāvadeva tadvakṣyamāṇaṃ karma liṅgaparivṛttikaraṃ ¹⁷ bhavati| vyaktistu dvitīye māse bhavati; yaduktaṃ- “dvitīye māse ghanaḥ sampadyate” (śā. 4) ityādi; kiṃvā tṛtīye māse aṅgapratyaṅgābhivyaktervyaktībhāvo jñeyaḥ, dvitīye tu māse granthyādirūpe garbhe pratyaṅgavyaktībhāvo na vyaktaḥ; tena vakṣyamāṇaṃ karma māsadvayaṃ yāvat kartavyam| prayukteneti pūrveṇa sambadhyate| niyataṃ niścitam| tathetareṣāmitaratvamiti karmaṇāṃ deśakālaviguṇānāmaniṣṭaphalaṃ niścitamityarthaḥ| puṃsavanamiti puṃstvakārakaṃ karma| goṣṭhaḥ gavāṃ viśrāmasthānam| atra ca sthānādiviśeṣaparigraha eva phalado bhavatīti vacanādunnīyate, nātrāsmādṛśāṃ yuktayaḥ prabhavanti| dhānyamāṣaśabdena vrīhimāṣaṃ grāhayanti, suvarṇamāṣaṃ ca vyāvartayanti| gaurasarṣapaḥ śvetasarṣapaḥ| puṣyeṇeti puṣyanakṣatreṇa| yatheṣṭamityanena dviśastriśo vā pibedityapi darśayati| kuḍyakīṭaḥ ‘kavaḍigaṇā ¹⁸ ’ iti khyātaḥ; kiṃvā jyeṣṭhī kuḍyakīṭaḥ| jatūkarṇe'pyatra prayoge ‘bhittimatsyaḥ’ iti paṭhyate, bhittimatsyaśabdena ca pāścātye ‘jyeṣṭhī’ ucyate| matsyakaḥ hrasvamatsyaḥ| dehalī gṛhadvārādhaḥkāṣṭhaṃ, tatropanidhāya ‘śira’ iti śeṣaḥ; kiṃvā ātmānameva dehalyāmupanidhāyeti mantavyam| yaduktaṃ jatūkarṇe- “dehalyāmāsīnā” iti||19||

ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ- aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryā'moghā'vyathā śivā'riṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsāmoṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇaṃ, etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam, etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ, sadā ca tāḥ ¹⁹ samālabheta| tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānāmoṣadhīnāṃ sadopayogastaistairupayogavidhibhiḥ| iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti||20||

samprati sthitasya garbhasya garbhopaghātakabhāvaprabhāvakhaṇḍakatvena ²⁰ yat punaḥ sthitikārakaṃ tadgarbhasthāpanamucyate- ata ūrdhvamityādinā| aindrī gorakṣakarkaṭī| śatavīryāsahasravīrye dūrvādvayam| amoghā pāṭalā| avyathā guḍūcī| ariṣṭā kaṭurohiṇī| vāṭyapuṣpī pītabalā| viṣvaksenakāntā priyaṅguḥ||20||

garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā ²¹ vātamūtrapurīṣavegānuparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyāstīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ, akāle vā sraṃsate, śoṣī vā bhavati; tathā'bhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanairvā'bhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakālegarbhaḥ, tathā'timātrasaṅkṣobhibhiryānairyānena, apriyātimātraśravaṇairvā| pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati, vivṛtaśāyinī naktañcāriṇī conmattaṃ janayati, apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā, vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā, śokanityā bhītamapacitamalpāyuṣaṃ vā, abhidhyātrī ²² paropatāpinamīrṣyuṃ straiṇaṃ vā, stenā tvāyāsabahulamatidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā, amarṣiṇī caṇḍamaupadhikamasūyakaṃ vā svapnanityā tandrālumabudhamalpāgniṃ vā, madyanityā pipāsālumalpasmṛtimanavasthitacittaṃ vā, godhāmāṃsaprāyā ²³ śārkariṇamaśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā, varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā, matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā, madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā, amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā, lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā, kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā, tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā, kaṣāyanityā śyāvamānāhinamudāvartinaṃ vā, yadyacca yasya yasya vyādhernidānamuktaṃ tattadāsevamānā'ntarvatnī tannimittavikārabahulamapatyaṃ janayati| pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārairvyākhyātāḥ| iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ ²⁴| tasmādahitānāhāravihārān prajāsampadamicchantī strī viśeṣeṇa varjayet| sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyāmāhāravihārābhyāmiti||21||

bālasyācirajātasyāpi garbhavyapadeśo bhavati, tena kukṣerbahirapi maraṇasadbhāve ²⁵ antaḥkukṣeriti viśeṣaṇamupapannam| pratatottānaśāyinī uttānaśayanaśīlā| vivṛte anāvṛte deśe śayanaśīlā vivṛtaśāyinī| vivṛtaśāyinī tathā naktañcāriṇī ca rakṣaḥprabhṛtibhūtābhigamanīyā bhavati; tataśca bhūtairabhibhūto garbha unmatto bhavatīti yuktam| kaliḥ vācikaḥ, kalahastu śārīrakaḥ ²⁶| straiṇaṃ strīvaśam| abhidhyātrī manasā drohaṇaśīlā| aupadhikaṃ śāṭhyapracāriṇam| krathanam akasmāducchvāsāvarodhaḥ, tadvānapi ‘krathana’ ityucyate| madhuranityeha garbhiṇīvihitaṃ kṣīraṃ vihāyānyamadhurānusevinī boddhavyā; kṣīrasya tu vihitatvena prāśastyam| tatra ṣaṇṇāmapi rasānāmatyarthopayoge doṣamabhidhāya yat punarmadyādīnāmatyarthasevane pṛthagdoṣaṃ brūte, taddravyaprabhāvasya doṣaviśeṣābhidhānārthamiti jñeyam| yadvastusevayā ye vikārā iha garbhasyocitanidānā dṛśyante te tāvaducitotpādā eva| yathā- nidrātisevayā tandrāluḥ, madhurasevayā mehī, amlena raktapittādiyukta ityādi| ye tu hetvasadṛśā vikārā garbhasya dṛśyante, yathā- godhāmāṃsena śarkarāśmarītyādi, te'pi dravyaprabhāvādeva jñeyāḥ| yadyapi garbhagrahaṇāt prāgapi striyā apathyasevā''rtavaduṣṭidvārā garbhe vikāraṃ janayati, tathā puruṣasyāpathyasevā śukraduṣṭidvārā garbhe duṣṭiṃ janayatīti ihaiva ‘pitṛjāstu’ ityādinā granthena vaktavyaṃ, tathā'pi gṛhītagarbhāyāḥ striyā apacāraviśeṣeṇāvyavadhānādgarbhaduṣṭikarā bhavantīti kṛtvā ‘tattadāsevamānā'ntarvatnī’ ityuktam| mātṛjairapacārairvyākhyātā iti yathā māturapacārānurūpā garbhavyādhayo bhavanti; evaṃ piturapi vyavāyāt prāgapacāreṇa śukraduṣṭyā'pacārānurūpā vyādhayo bhavantītyarthaḥ| strī viśeṣeṇetyanena puruṣo'pi varjayediti darśayati| sādhvācāreti maṅgalācāraśīlā||21||

vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyairauṣadhāhāropacārairupacaret, na cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni prayojayet, na raktamavasecayet, sarvakālaṃ ca nāsthāpanamanuvāsanaṃ vā kuryādanyatrātyayikādvyādheḥ| aṣṭamaṃ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhirvamanādibhistadarthakāribhirvopacāraḥ syāt| pūrṇamiva tailapātramasaṅkṣobhayatā'ntarvatnī ²⁷ bhavatyupacaryā||22|| sā cedapacārād dvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṃ paśyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt; ajātasāro hi tasmin kāle bhavati garbhaḥ||23|| sā ceccatuṣprabhṛtiṣu māseṣu krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṅkṣobhasandhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogāt kadāhārādvā puṣpaṃ paśyet, tasyā garbhasthāpanavidhimupadekṣyāmaḥ| puṣpadarśanādevaināṃ brūyāt- śayanaṃ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṃstīrṇamīṣadavanataśiraskaṃ pratipadyasveti| tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṃ paramaśiśiravāriṇī saṃsthitābhyāṃ picumāplāvyopasthasamīpe sthāpayettasyāḥ, tathā śatadhautasahasradhautābhyāṃ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt, sarvataśca gavyena caināṃ payasā suśītena madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ, udakaṃ vā suśītamavagāhayet, kṣīriṇāṃ kaṣāyadrumāṇāṃ ca svarasaparipītāni celāni ²⁸ grāhayet, nyagrodhādiśuṅgāsiddhayorvākṣīrasarpiṣoḥ picuṃ grāhayet, ataścaivākṣamātraṃ prāśayet, prāśayedvā kevalaṃ kṣīrasarpiḥ, padmotpalakumudakiñjalkāṃścāsyai samadhuśarkarān lehārthaṃ dadyāt, śṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukān bhakṣṇārthaṃ, gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā, payasā caināṃ balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṃ raktaśālīnāmodanaṃ mṛdusurabhiśītalaṃ bhojayet, lāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṃskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṃ bhojayet, krodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaścābhirakṣet, saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta; tathā'syā garbhastiṣṭhati||24||

mṛdubhirvamanādibhiriti mṛdudravyakṛtairalpamātraiśca vamanādibhirityarthaḥ| tadarthakāribhirveti yathā vamanārthakāri niṣṭhīvanaṃ, virecanārthakāriṇī phalavartiḥ, ityādibhirupacāraḥ kartavyaḥ| sandhāraṇaṃ vegasandhāraṇam| kadāhāraḥ kutsitāhāraḥ| śiśiraṃ śītam| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ sarpiḥ yaṣṭīmadhukasarpiḥ| celāni grāhayedityatra ‘yoniṃ’ iti śeṣaḥ| ataścaiveti nyagrodhādiśuṅgāt| kiṃvā ‘kṣīrasarpiṣaḥ’ ityasmin pāṭhe kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ||22-24||

yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṃ syāt, prāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṃ bhavati, viruddhopakramatvāttayoḥ||25|| yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati sañjātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvāt; sa kālamavatiṣṭhate'timātraṃ, tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit| upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti pariśuṣkatvāt; sa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram ²⁹, aspandanaśca bhavati, taṃ tu nāgodaramityācakṣate||26||

āmānvayāditi āmajanakahetoḥ sakāśādityarthaḥ| viruddhopakramatvāditi garbhasrāve hi stambhanaṃ kartavyaṃ, tacca śītaṃ mṛdu madhuraṃ ca; taccāmaviruddham, āmajanakatvāt; iti viruddhopakramatā| anyo veti ārtavalakṣaṇavyatiriktaḥ| yadyapi kecidityuktaṃ, tathā'pyapratiṣedhādācāryasyāpyetat sammatam||25-26||

nāryostayorubhayorapi cikitsitaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṃ sarpiṣāṃ payasāmāmagarbhāṇāṃ copayogo garbhavṛddhikaraḥ; tathā sambhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ ³⁰, abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇairupapādanamiti||27|| yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnāmodanaṃ mṛdumadhuraśītalaṃ bhojayet| tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇamudarabastivaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśānīṣaduṣṇenopacaret||28|| yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṃ manyeta tatastasyāstadvikārapraśamanamupakalpayennirūham| udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ ³¹ garbhiṇīṃ garbhamathavā'tipātayet| tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgamayya rasaṃ priyālabibhītakamajjatilakalkasamprayuktamīṣallavaṇamanatyuṣṇaṃ ca nirūhaṃ dadyāt| vyapagatavibandhāṃ caināṃ sukhasalilapariṣiktāṅgīṃ sthairyakaramavidāhinamāhāraṃ bhuktavatīṃ sāyaṃ madhurakasiddhena tailenānuvāsayet| nyubjāṃ tvenāmāsthāpanānuvāsanābhyāmupacaret||29||

cikitsitaviśeṣamityatra viśeṣaśabdena garbhavyādhyantarāpekṣayā cikitsitaviśeṣo jñeyaḥ; upaviṣṭakanāgodarayostu viśiṣṭaiveha cikitsā vaktavyā; kiṃvā ‘yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate’ ityādinā yo'vasthāyāṃ viśeṣo vaktavyastamapekṣyoktaṃ- cikitsitaviśeṣamiti| bhautikaṃ bhūtopaghātahitaṃ vacāguggulvādi; kiṃvā mahāpaiśācikaṃ ghṛtaṃ vakṣyamāṇaṃ draṣṭavyam| subhikṣāyā iti sububhukṣāyāḥ| na cānuvāsanasādhyaṃ manyeteti sāmatvādudāvartasya nānuvāsanasādhyatā bhavatīti jñeyam| tadvikārapraśamanamiti udāvartapraśamanamityarthaḥ| tadudāvartapraśamanaṃ nirūhamāha- tatretyādi| parivyādho vetasabhedaḥ| udgamayya rasamiti kvāthaṃ niṣpādya| kvāthādiparimāṇaṃ ca nirūhaparimāṇaparibhāṣayaiva kartavyam| nyubjāmiti adhomukhīm||27-29||

yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādvā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanādvā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇairvā viṣamāśa(sa)naśayanasthānasampīḍanābhighātairvā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvā'paraiḥ karmabhirantaḥkukṣergarbho ³² mriyate, tasyāḥ stimitaṃ stabdhamudaramātataṃ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ, śūlamadhikamupajāyate, na cāvyaḥ prādurbhavanti, yonirna prasravati, akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ, tāmyati, vyathate, bhramate, śvasiti, aratibahulā ca bhavati, na cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate; ityevaṃlakṣaṇāṃ striyaṃ mṛtagarbheyamiti vidyāt||30||

aśmāntargatamiveti antargataprastaramivetyarthaḥ| āvī prasavakālaśūlam||30||

tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṃ karma saṃśamanamityāhureke, mantrādikamatharvavedavihitamityeke, paridṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā haraṇamityeke| vyapagatagarbhaśalyāṃ tu striyamāmagarbhāṃ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānāmanyatamamagre sāmarthyataḥ pāyayedgarbhakoṣṭhaśuddhyarthamartivismaraṇārthaṃ praharṣaṇārthaṃ ca, ataḥ paraṃ samprīṇanairbalānurakṣibhirasnehasamprayuktairyavāgvādibhirvā ³³ tatkālayogibhirāhārairupacareddoṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālam| ataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātairupacaret| paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyāstadahareva snehopacāraḥ syāt||31||

‘eke’ iti vacanena apratiṣedhena ca jarāyupātanakarmādīnāṃ trayāṇāmapi mṛtagarbhāpaharaṇaṃ prati samyaksādhanatā nāstīti darśayati| doṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālamityanena doṣadhātukledaviśoṣaṇāvadhitāṃ yathoktakramasya darśayati||31||

paramato nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māse māse karmopadekṣyāmaḥ| prathame māse śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pibet, sātmyameva ca bhojanaṃ sāyaṃ prātaśca bhuñjīta; dvitīye māse kṣīrameva ca madhurauṣadhasiddhaṃ; tṛtīye māse kṣīraṃ madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya; caturthe māse kṣīranavanītamakṣamātramaśnīyāt; pañcame māse kṣīrasarpiḥ; ṣaṣṭhe māse kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṃ; tadeva saptame māse| tatra garbhasya keśā jāyamānā māturvidāhaṃ janayantīti striyo bhāṣante; tanneti bhagavānātreyaḥ, kintu garbhotpīḍanādvātapittaśleṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūrupajāyate, kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptirbhavati| tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṃ kāle kāle'syai pānārthaṃ dadyāt, candanamṛṇālakalkaiścāsyāḥ stanodaraṃ vimṛdgīyāt, śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā, kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā, nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā, pṛṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā; karavīrapatrasiddhena tailenābhyaṅgaḥ; pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā; jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṃ varjayettvagbhedavairūpyaparihārārtham, asahyāyāṃ tu kaṇḍvāmunmardanoddharṣaṇābhyāṃ parihāraḥ syāt; madhuramāhārajātaṃ vātaharamalpamasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ ca bhuñjīta| aṣṭame tu māse kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ kāle kāle pibet; tanneti bhadrakāpyaḥ, paiṅgalyābādho hyasyā garbhamāgacchediti; astvatra paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasurātreyaḥ, na tvevaitanna kāryam; evaṃ kurvatī hyarogā''rogyabalavarṇasvarasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmapi śreṣṭhamapatyaṃ janayati| navame tu khalvenāṃ māse madhurauṣadhasiddhena tailenānuvāsayet| ataścaivāsyāstailāt picuṃ yonau praṇayedgarbhasthānamārgasnehanārtham| yadidaṃ karma prathamaṃ māsaṃ samupādāyopadiṣṭamānavamānmāsāttena garbhiṇyā garbhasamaye garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ ³⁴ mṛdūbhavati, vātaścānulomaḥ sampadyate, mūtrapurīṣe ca prakṛtibhūte sukhena mārgamanupadyete, carmanakhāni ca mārdavamupayānti, balavarṇau copacīyete; putraṃ ceṣṭaṃ sampadupetaṃ sukhinaṃ sukhenaiṣā kāle prajāyata iti||32||

garbhasya pratimāsikaṃ karmāha- paramata ityādi| tanneti bhagavānātreya iti yugapadeva tṛtīye māse'ṅgapratyaṅganiṣpatteḥ keśā api tadaiva jātāḥ krameṇa vardhante na saptame māse iti bhāvaḥ atha kathaṃ tarhi saptame māsi viśeṣeṇa kaṇḍūrbhavatītyāha- garbhotpīḍanādityādi| kikkisaḥ carmavidaraṇam| stanāvudaraṃ ca stanodaram| kolaṃ badarī| parihāraḥ ‘kaṇḍvāḥ’ iti śeṣaḥ| paiṅgalyaṃ piṅgalanetratā| sā ca yadyapi pittakṛtā, yaduktaṃ śālākye- “pitte'tyarthapraduṣṭe tu netrayoḥ piṅgalākṣitā” iti; tathā'pīhāṣṭamamāsīyagarbhe kṣīrayavāgvāhārasambandhaprabhāvādeva paiṅgalyaṃ bhavatīti jñeyam| na tvevaitanna kāryamiti paiṅgalyasyālpadoṣatvāduttarakālaṃ sukarapratikriyatvācca ³⁵ kṣīrayavāgvavacāraṇe bahuguṇalābhāt kartavyameva kṣīrayavāgūsevanamiti bhāvaḥ| ataścaiveti madhurauṣadhasiddhatailāt| garbhadhāriṇī aparā| atra putramiti praśastatve noktaṃ, tena kanyāṃ ceti boddhavyam; ato na pratimāsīyena karmaṇā putrajanmaiva paraṃ bhavatīti vyākṛtam||32||

prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṃ kārayedapahṛtāsthiśarkarākapāle deśe praśastarūparasagandhāyāṃ bhūmau prāgdvāramudagdvāraṃ vā bailvānāṃ kāṣṭhānāṃ taindukaiṅgudakānāṃ bhāllātakānāṃ vāra(ru)ṇānāṃ khādirāṇāṃ vā; yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ śaṃseyuratharvavedavidasteṣāṃ; vasanālepanācchādanāpidhānasampadupetaṃ vāstuvidyāhṛdayayogāgnisalilodūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ ca||33||

yatra garbhiṇī prasūtā yatra ca tiṣṭhati tat sūtikāgāramucyate| bilvādīnāṃ kāṣṭhānāmagāraṃ kārayediti sambandhaḥ| vāraṇaḥ punnāgaḥ, varuṇo vā| vasanaṃ vastram, ācchādanam āstaraṇam, apidhānaṃ kapāṭam| vāstuvidyāhṛdayaṃ vāstuvidyātattvaṃ, tadyogādagnyādīnāṃ sthānaṃ yatra gṛhe tattathā; vāstuvinmatena vibhaktāgnyādisthānaṃ tadgṛhaṃ kartavyamityarthaḥ| vartamānartumapekṣya sukhamṛtusukham||33||

tatra sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍlavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgara- pippalīpippalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyelālāṅgalīvacācavyacitrakacirabilva- hiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamaireyasurāsavāḥ sannihitāḥ syuḥ; tathā'śmānau dvau, dve ku(ca)ṇḍamusale, dve udūkhale, kharavṛṣabhaśca ³⁶, dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau, śastrāṇi ca tīkṣṇāyasāni, dvau ca bilvamayau paryaṅkau, taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisandhukṣaṇāni, striyaśca bahvyo bahuśaḥ prajātāḥ sauhārdayuktāḥ satatamanuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakṛtivatsalāstyaktaviṣādāḥ kleśasahinyo'bhimatāḥ, brāhmaṇāścātharvavedavidaḥ; yaccānyadapi tatra samarthaṃ manyeta, yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vṛddhāstat kāryam||34||

sarpistailādīnāṃ cātra gṛhe sthāpanīyānāṃ vaktavya ³⁷ eva tāvadupayogaḥ; bahutvena yeṣāṃ tu na vaktavyasteṣāmapyayamupayoga unneyaḥ| kilimaṃ devadāru| kaṇaḥ ‘kuṇḍaka’ iti khyātaḥ; kaṇikā tu kuṇḍakāt sthūlāstaṇḍulāvayavā ucyante| taṇḍulā yena kuḍyante tanmusalam| kuṇḍamusale iti hrasvamusale, kiṃvā ‘caṇḍamusale’ iti pāṭhaḥ; tadā gurutaramusale ityarthaḥ| yadyapi musalagrahaṇaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyuttarakālaṃ dvāre musalasthāpanaṃ vaktavyamiti sādhu musalopādānam| sūcyākāre śastre sūcīpippalakau; kiṃvā sūcī yatra sthāpyate sa sūcīpippalakaḥ| paryaṅkaḥ khaṭvā| samarthaṃ manyeteti upayuktaṃ manyeta||34||

tataḥ pravṛtte navame māse puṇye'hani praśastanakṣatrayogamupagate praśaste bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte śāntiṃ hutvā gobrāhmaṇamagnimudakaṃ cādau praveśya gobhyastṛṇodakaṃ madhulājāṃśca pradāya brāhmaṇebhyo'kṣatān sumanaso nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvodakapūrvamāsanasthebhyo'bhivādya punarācamya svasti vācayet| tataḥ puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā ³⁸ pradakṣiṇaṃ praviśet sūtikāgāram| tatrasthā ca prasavakālaṃ pratīkṣeta||35||

śāntiṃ kṛtveti ³⁹ śāntihomaṃ kṛtvā| nāndīmukhāni ca phalāni nāndīmukhaśrāddhāya hitāni phalāni; kiṃvā nāndī murajaḥ, tanmukhākṛtīni phalāni kharjūrādīni| puṇyāhaśabdo maṅgalaśabdaḥ| pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā ⁴⁰||35||

tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhito bhavanti; tadyathā- klamo gātrāṇāṃ, glānirānanasya, akṣṇoḥ śaithilyaṃ, vimuktabandhanatvamiva ⁴¹ vakṣasaḥ, kukṣeravasraṃsanam, adhogurutvaṃ, vaṅkṣaṇabastikaṭīkukṣipārśvapṛṣṭhanistodaḥ, yoneḥ prasravaṇam, anannābhilāṣaśceti; tato'nantaramāvīnāṃ prādurbhāvaḥ, prasekaśca garbhodakasya||36|| āvīprādurbhāve tu bhūmau śayanaṃ vidadhyānmṛdvāstaraṇopapannam| tadadhyāsīta ⁴² sā| tāṃ tataḥ samantataḥ parivārya yathoktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrannāśvāsayantyo vāgbhirgrāhiṇīyābhiḥ ⁴³ sāntvanīyābhiśca||37|| sā cedāvībhiḥ saṅkliśyamānā na prajāyetāthaināṃ brūyāt- uttiṣṭha, musalamanyataraṃ gṛhīṣva, anenaitadulūkhalaṃ dhānyapūrṇaṃ muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajṛmbhasva caṅkramasva cāntarā'ntareti; evamupadiśantyeke| tannetyāha bhagavānātreyaḥ| dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate, viśeṣataśca prajananakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumāryā nāryā musalavyāyāmasamīrito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāt, duṣpratīkāratamā hi tasmin kāle viśeṣeṇa bhavati garbhiṇī; tasmānmusalagrahaṇaṃ parihāryamṛṣayo manyante, jṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca punaranuṣṭheyamiti| athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācitrakacirabilvacavyacūrṇamupaghrātuṃ, sā tanmuhurmuhurupajighret, tathā bhūrjapatradhūmaṃ śiṃśapāsāradhūmaṃ vā| tasyāścāntarā'ntarā kaṭīpārśvapṛṣṭhasakthideśānīṣaduṣṇena tailenābhyajyānusukhamavamṛdnīyāt ⁴⁴| anena karmaṇā garbho'vāk ⁴⁵ pratipadyate||38|| sa yadā jānīyādvimucya hṛdayamudaramasyāstvāviśati, bastiśiro'vagṛhṇāti, tvarayantyenāmāvyaḥ, parivartate'dho ⁴⁶ garbha iti; asyāmavasthāyāṃ paryaṅkamenāmāropya pravāhayitumupakrameta| karṇe cāsyā mantramimamanukūlā strī japet- ‘kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ ⁴⁷ prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pāntu vaiśalyaṃ ca diśantu te| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane!| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam’ iti||39|| tāścaināṃ yathoktaguṇāḥ striyo'nuśiṣyuḥ- anāgatāvīrmā pravāhiṣṭhāḥ; yā hyanāgatāvīḥ ⁴⁸ pravāhate vyarthamevāsyāstat karma bhavati, prajā cāsyā vikṛtā vikṛtimāpannā ca, śvāsakāsaśoṣaplīhaprasaktā vā bhavati| yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavegān prayatamāno'pyaprāptakālānna labhate kṛcchreṇa vā'pyavāpnoti ⁴⁹, tathā'nāgatakālaṃ garbhamapi pravāhamāṇā; yathā caiṣāmeva kṣavathvādīnāṃ sandhāraṇamupaghātāyopapadyate, tathā prāptakālasya garbhasyāpravāhaṇamiti| sā yathānirdeśaṃ kuruṣveti vaktavyā syāt| tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṃ pravāheta, tato'nantaraṃ balavattaram| tasyāṃ ca pravāhamāṇāyāṃ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ- ‘prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putram’ iti| tathā'syā harṣeṇāpyāyyante prāṇāḥ||40||

upadeṣṭavyārthābhidhāyinī vāk grāhaṇīyā| avajṛmbhasveti gātrāṇi prasārayasva| antaraṃ labdhveti hetumāsādya||36-40||

yadā ca prajātā syāttadaivaināmavekṣeta- kācidasyā aparā prapannā na veti| tasyāścedaparā na prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavannipīḍya savyena pāṇinā pṛṣṭhata upasaṅgṛhya tāṃ sunirdhūtaṃ nirdhunuyāt| athāsyāḥ pārṣṇyā śroṇīmākoṭayet| asyāḥ sphicāvupasaṅgṛhya supīḍitaṃ pīḍayet| athāsyā bālaveṇyā kaṇṭhatālu parimṛśet| bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiścāsyā yoniṃ dhūpayet| kuṣṭhatālīsakalkaṃ balvajayūṣe ⁵⁰ maireyasurāmaṇḍe tīkṣṇe kaulatthe va yūṣe maṇḍūkaparṇīpippalīsampāke vā samplāvya pāyayedenām| tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgara viḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakopakuñcikākalkaṃ kharavṛṣabhasya vā jīvato ⁵¹ dakṣiṇaṃ karṇamutkṛtya dṛṣadi jarjarīkṛtya balvajakvāthādīnāmāplāvanānāmanyatame ⁵² prakṣipyāplāvya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayedenām| śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya caināṃ tailasya picuṃ grāhayet| ataścaivānuvāsayet| etaireva cāplāvanaiḥ phalajīmūtekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanahastipippalyupahitairāsthāpayet| tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣairnirharatyaparāmāsaktāṃ vāyorevāpratilomagatvāt ⁵³| aparāṃ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi ⁵⁴ sajjanti||41||

sunirdhūtamiti kriyāviśeṣaṇam| ākoṭayediti pīḍayet| bālakṛtā veṇī bālaveṇī| balvajayūṣaḥ balvajakvāthaḥ| maṇḍūkapippalī maṇḍūkaparṇī; kiṃvā maṇḍūkā maṇḍūkaparṇī, pippalī pippalyeva, tayoḥ sampākaḥ kvātha ityarthaḥ| tathetyanena balvajayūṣādau sūkṣmailādīnāṃ pānaṃ vidhīyate| kharavṛṣabhaścaṇḍabalībardaḥ| etaireva ceti balvajayuṣādibhiḥ| antarbahirmārgāṇi sajjantīti bahirgamanaśīlāni purīṣādīni, antaḥ abhyantaradeśe saṃsaktāni bhavanti||41||

tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthe karmaṇi kriyamāṇe jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyetāni karmāṇi bhavanti; tadyathā- aśmanoḥ saṅghaṭṭanaṃ karṇayormūle, śītodakenoṣṇodakena vā mukhapariṣekaḥ ⁵⁵, tathā sa kleśavihatān prāṇān punarlabheta| kṛṣṇakapālikāśūrpeṇa cainamabhiniṣpuṇīyuryadyaceṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanam (tattat ⁵⁶ sarvameva kāryam)| tataḥ pratyāgataprāṇaṃ prakṛtibhūtamabhisamīkṣya snānodakagrahaṇābhyāmupapādayet||42|| athāsya tālvoṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanamārabhetāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitopadhānakārpāsasapicumatyā| prathamaṃ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snehagarbheṇa pratisañchādayet| tato'syānantaraṃ saindhavopahitena sarpiṣā kāryaṃ pracchardanam||43||

śītodakenoṣṇodakena veti vikalpo ṛtubhedena jñeyaḥ; grīṣmakāle ⁵⁷ śītodakena, śītakāle tūṣṇodakenetyarthaḥ| kleśavihatāniti yoniyantrapīḍanādikleśaparāhatān| kṛṣṇakapālikā īṣikā nalamuñjavaṃśādibhavā, tatkṛtaḥ śūrpaḥ kṛṣṇakapālikāśūrpaḥ; tena niṣpuṇīyuḥ vījayeyurityarthaḥ| atha kiyantaṃ kālaṃ tadvījanamityāha- yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanamiti ⁵⁸| udakagrahaṇaṃ malamārgaśaucārtham| upadhānam āvaraṇaṃ, taccehāṅgulyā kārpāsapicunaiva||42-43||

tataḥ kalpanaṃ nāḍyāḥ| atastasyāḥ kalpanavidhimupadekṣyāmaḥ- nābhibandhanāt prabhṛtyaṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtvā chedanāvakāśasya dvayorantarayoḥ śanairgṛhītvā tīkṣṇena raukmarājatāyasānāṃ chedanānāmanyatamenārdhadhāreṇa ⁵⁹ chedayet| tāmagre sūtreṇopanibadhya kaṇṭhe'sya śithilamavasṛjet| tasya cennābhiḥ pacyeta, tāṃ lodhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhena tailenābhyajyāt, eṣāmeva tailauṣadhānāṃ cūrṇenāvacūrṇayet| iti nāḍīkalpanavidhiruktaḥ samyak||44||

aṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtveti aṣṭāṅgule cihnaṃ kṛtvā| ardhadhāraḥ tiryagdhāraḥ śastraviśeṣaḥ| tāmiti cchinnāvaśiṣṭāṅgulāṃ nāḍīm| kaṇṭhe'vasṛjediti nāḍyagrabaddhaṃ sūtraṃ kumārasya kaṇṭhe nibadhnīyāt||44||

asamyakkalpane hi nāḍyā āyāmavyāyāmottuṇḍitā-piṇḍalikā-vināmikā-vijṛmbhikābādhebhyo bhayam| tatrāvidāhibhirvātapittapraśamanairabhyaṅgotsādanapariṣekaiḥ sarpirbhiścopakrameta gurulāghavamabhisamīkṣya||45||

nāḍyā avidhikalpane doṣamāha- asamyagityādi| āyāmo dairghyaṃ, vyāyāmo vistāraḥ, tābhyāmuttuṇḍitā āyāmavyāyāmottuṇḍitā, dīrghapīnatvayutetyarthaḥ; piṇḍalikā parimaṇḍalayutā; vināmikā antocchūnā ⁶⁰ madhyanimnā; vijṛmbhikā tu muhurmuhurvṛddhimatī| gurulāghavamabhisamīkṣyeti nāḍīpākakārakapitte tathā vāte cāyāmavyāyāmottuṇḍitādivikāracatuṣṭayakārake yo doṣo guruḥ sa upacaritavyastvarayetyarthaḥ||45||

ato'nantaraṃ jātakarma kumārasya kāryam| tadyathā- madhusarpiṣī mantropamantrite yathāmnāyaṃ prathamaṃ prāśituṃ dadyāt| stanamata ūrdhvametenaiva vidhinā dakṣiṇaṃ pātuṃ purastāt prayacchet| athātaḥ ⁶¹ śīrṣataḥ sthāpayedudakumbhaṃ mantropamantritam||46||

jātamātrasya vedoktaṃ karma jātakarma| yathāmnāyamiti yathāgamaṃ mantropamantrite| etenaiva vidhineti stana(nya)mapyabhimantritaṃ pāyayedityarthaḥ||46||

athāsya rakṣāṃ vidadhyāt- ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gṛhaṃ samantataḥ parivārayet| sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakireyuḥ| tathā taṇḍulabalihomaḥ satatamubhayakālaṃ ⁶² kriyetānāmakarmaṇaḥ ⁶³| dvāre ca musalaṃ dehalīmanu tiraścīnaṃ nyaset| vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣapātasīlaśunakaṇakaṇikānāṃ rakṣoghnasamākhyātānāṃ cauṣadhīnāṃ poṭṭalikāṃ baddhvā sūtikāgārasyottaradehalyāmavasṛjet, tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhe saputrāyāḥ, sthālyudakakumbhaparyaṅkeṣvapi, tathaiva ca dvayordvārapakṣayoḥ| kaṇakakaṇṭakendhanavānagnistindukakāṣṭhendhanaścāgniḥ sūtikāgārasyābhyantarato nityaṃ syāt| striyaścaināṃ yathoktaguṇāḥ suhṛdaścānuścānujāgṛyurdaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā| anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditramannapānaviśadamanuraktaprahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam| brāhmaṇaścātharvavedavit satatamubhayakālaṃ śāntiṃ juhuyāt svastyayanārthaṃ kumārasya tathā sūtikāyāḥ| ityetadrakṣāvidhānamuktam||47||

ādānī ghoṣakabhedaḥ| taṇḍulabalihomaḥ kiyatkālaṃ kartavya ityāha- ānāmakarmaṇa iti|- daśāhaṃ yāvadityarthaḥ; daśāhe tu nāmakarma bhaviṣyati| jatūkarṇe'pyuktaṃ- “taṇḍulabalihomo dvikālamādaśāham” iti| rakṣoghnasamākhyātānāmityanena guggulvādīn grāhayati| uttaradehalyāmiti dvāropari; anye tu ⁶⁴ dehalīṃ dvārādhaḥkāṣṭhamāhuḥ||47||

sūtikāṃ tu khalu bubhukṣitāṃ viditvā snehaṃ pāyayeta paramayā śaktyā sarpistailaṃ vasāṃ majjānaṃ vā sātmyībhāvamabhisamīkṣya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveracūrṇasahitam| snehaṃ pītavatyāśca sarpistailābhyāmabhyajya veṣṭayedudaraṃ mahatā'cchena vāsasā; tathā tasyā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāśatvāt| jīrṇe tu snehe pippalyādibhireva siddhāṃ yavāgūṃ susnigdhāṃ dravāṃ mātraśaḥ ⁶⁵ pāyayet| ubhayataḥkālaṃ coṣṇodakena ca pariṣecayet prāk snehayavāgūpānābhyām| evaṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā'nupālya krameṇāpyāyayet| svasthavṛttametāvat sūtikāyāḥ||48||

kumārasya jātakarmābhidhāya ⁶⁶ sūtikāyāḥ kartavyamāha- sūtikāṃ tvityādi| bubhukṣitāmityanena yāvatā kālena bubhukṣitā bhavati tadā snehapānaṃ kartavyam| paramayā śaktyeti uttamayā śaktyā lakṣitā snehaṃ pibet; ‘yāvatā snehena balavirodho na bhavati tāvanmātraṃ snehaṃ pibet’ ityadhyāhartavyam| sātmyībhāvamabhisamīkṣyeti sarpirādiṣu yadyasyāḥ sātmyaṃ tat tasyai deyam| accheneti nirmalena| ubhayataḥkālamiti padamuṣṇodakena pariṣecayedityanena yojyam| tadeva kāladvayamāha- prāgityādi| paurvāhṇikaḥ snehapānapariṣekaḥ kārayitavyaḥ, tathā jīrṇe snehe pariṣecitāṃ yavāgūḥ pāyayitavyetyarthaḥ| ayaṃ tu vyavahāro nānūpadeśe ⁶⁷ prabalakaphatvāt prāṇināṃ, kintu jāṅgaladeśavyavahāra iti jñeyam||48||

tasyāstu khalu yo vyādhirutpadyate sa kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā, garbhavṛddhikṣayitaśithilasarvadhātutvāt, pravāhaṇavedanākledanaraktaniḥsrutiviśeṣaśūnyaśarīratvācca; tasmāttāṃ yathoktena vidhinopacaret; bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgotsādanapariṣekāvagāhanānnapānavidhibhirviśeṣataścopacaret; viśeṣato hi śūnyaśarīrāḥ striyaḥ prajātā bhavanti||49||

sūtikāyā mithyopacāreṇa vyādhirbhavan kṛcchrasādhyo'sādhyo vā yathā bhavati tathā darśayan yathoktakramasyāvadhānena ⁶⁸ kartavyatāṃ darśayitumāha- tasyāstvityādi| garbhavṛddhyā dhātvantarāpoṣaṇena kṣayitāśca śithilīkṛtāśca sarve dhātavo yasyāḥ sā tathā| garbhavyapagama etāvaccharīraśūnyatve hetuḥ tathā pravāhaṇavedanākledaraktaniḥsrutiśca viśeṣeṇa heturityāha- pravāhaṇetyādi| yathokteneti snehapānādinā| etena yathoktavidhikaraṇameva duścikitsyasya sūtikāvyādhernidānavarjanarūpamuttamaṃ bheṣajamiti darśayati| yattūtpanne vyādhau ⁶⁹ vihitaṃ bheṣajaṃ tat prāyo na sidhyatīti kṛtvā nehoktam| bhautikaṃ bhūtaharam||49||

daśame tvahani ⁷⁰ saputrā strī sarvagandhauṣadhairgaurasarṣapalodhraiśca snātā laghvahataśucivastraṃ paridhāya ⁷¹ pavitreṣṭalaghuvicitrabhūṣaṇavatī ca saṃspṛśya maṅgalānyucitāmarcayitvā ca devatāṃ śikhinaḥ śuklavāsaso'vyaṅgāṃśca brāhmaṇān svasti vācayitvā kumāramahatānāṃ ⁷² ca vāsasāṃ sañcaye prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya devatāpūrvaṃ dvijātibhyaḥ praṇamatītyuktvā kumārasya pitā dve nāmanī kārayennākṣatrikaṃ nāmābhiprāyikaṃ ca| tatrābhiprāyikaṃ ghoṣavadādyantasthāntamūṣmāntaṃ vā'vṛddhaṃ ⁷³ tripuruṣānūkamanavapratiṣṭhitaṃ, nākṣātrikaṃ tu nakṣatradevatāsamānākhyaṃ ⁷⁴ dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā||50||

ucitāmiti yā yasya devatā sadā pūjyatvenocitā tāmarcayitvā| śikhina iti pāvakān; kiṃvā śikhā cūḍā tadvato brāhmaṇānamuṇḍān| nakṣatradevatāsaṃyuktamiti yasmin nakṣatre kumāro jātastasya nakṣatrasya yā devatā jyotiḥśāstre, tasyā nāma kartavyamityarthaḥ| kiṃvā ‘dve nāmanī kārayettannākṣatrikamābhiprāyikaṃ ca’ ityādipāṭhaḥ| tatrāpi nākṣatrikaṃ vyākhyātameva; ābhiprāyikeṣu ghoṣavadityādi viśeṣaṇam| ghoṣā vargacaturthā ‘ghajhaḍhadhabhāḥ’, antasthā ‘yaralavāḥ’, ‘śaṣasahā’ ūṣmāṇaḥ||50||

vṛtte ⁷⁵ ca nāmakarmaṇi kumāraṃ parīkṣitumupakrametāyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ| tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti| tadyathā- ekaikajā mṛdavo'lpāḥ snigdhāḥ subaddhamūlāḥ kṛṣṇāḥ keśāḥ praśasyante, sthirā bahalā tvak, prakṛtyā'tisampannamīṣatpramāṇātivṛttamanurūpamātapatropamaṃ ⁷⁶ śiraḥ, vyūḍhaṃ dṛḍhaṃ samaṃ suśliṣṭaśaṅkhasandhyūrdhvavyañjanasampannamupacitaṃ valibhamardhacandrākṛti lalāṭaṃ, bahalau vipulasamapīṭhau samau nīcairvṛddhau pṛṣṭhato'vanatau suśliṣṭakarṇaputrakau mahācchidrau karṇau, īṣatpralambinyāvasaṅgate same saṃhate mahatyau bhruvau, same samāhitadarśane vyaktabhāgavibhāge balavatī tejasopapanne svaṅgāpāṅge cakṣuṣī, ṛjvī mahocchvāsā vaṃśasampanneṣadavanatāgrā nāsikā, mahadṛjusuniviṣṭadantamāsyam, āyāmavistāropapannā ślakṣṇā tanvī prakṛtivarṇayuktā ⁷⁷ jihvā, ślakṣṇaṃ yuktopacayamūṣmopapannaṃ raktaṃ tālu, mahānadīnaḥ snigdho'nunādī gambhīrasamuttho dhīraḥ svaraḥ, nātisthūlau nātikṛśau vistāropapannāvāsyapracchādanau raktāvoṣṭhau, mahatyau hanū, vṛttā nātimahatī grīvā, vyūḍhamupacitamuraḥ, gūḍhaṃ jatru pṛṣṭhavaṃśaśca, viprakṛṣṭāntarau stanau, asampātinī sthire pārśve, vṛttaparipūrṇāyatau bāhū sakthinī aṅgulayaśca, mahadupacitaṃ pāṇipādaṃ, sthirā vṛttāḥ snigdhāstāmrāstuṅgāḥ kūrmākārāḥ karajāḥ, pradakṣiṇāvartā sotsaṅgā ca nābhiḥ, urastribhāgahīnā samā samupacitamāṃsā kaṭī, vṛttau sthiropacitamāṃsau nātyunnatau nātyavanatau sphicau, anupūrvaṃ vṛttāvupacayayuktāvūrū, nātyupacite nātyapacite eṇīpade pragūḍhasirāsthisandhī jaṅghe, nātyupacitau nātyapacitau gulphau, pūrvopadiṣṭaguṇau pādau kūrmākārau, prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni tathā svaprajāgaraṇāyāsasmitaruditastanagrahaṇāni, yacca kiñcidanyadapyanuktamasti tadapi sarvaṃ prakṛtisampannamiṣṭaṃ, viparītaṃ punaraniṣṭam| iti dīrghāyurlakṣaṇāni||51||

nāmakarmaṇīti nāmakaraṇasamayakriyamāṇahomādikarmaṇi, nāmaiva vā karma nāmakarma| sthireti aślathā| īṣatpramāṇātivṛttaṃ śira iti utsargāpavādanyāyena boddhavyam| tena yaduktaṃ pūrvaṃ- “ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ” etaccābhidhāyoktaṃ- “tatrāyurbalaṃ” ityādi yāvat “pramāṇavati śarīre; viparyayastu hīne'dhike vā” (vi.a.8) iti; tatra śirasi kiñcitpramāṇādhikatā etadvacanādapavādabhūtā'pyatīva praśastā bhavatīti jñeyam| evaṃ ‘mahadupacitaṃ pāṇipādam’ ityatrāpi vyākhyeyam| anurūpamityanena śarīrānurūpatāṃ śiraso darśayannuktalakṣaṇādanativṛddhiṃ śiraso darśayati; ativṛddhaṃ hi śarīrānanurūpaṃ bhavati, taccāpraśastameva| ūrdhvavyañjanamiti ūrdhvarekhātrayarūpalakṣaṇayuktaṃ; jatūkarṇe hi trirekhaṃ lalāṭamuktam| nīcairvṛddhāviti anudgatau santāvanukramavavṛddhau| asaṅgate dūrāntare| vyaktabhāgavibhāge iti pravyaktakṛṣṇaśuklādivibhāge| śobhanāni vartmādīni aṅgāni apāṅge ca yayoste svaṅgāpāṅge| atra aṅgagrahaṇenaiva apāṅgasya labdhasyāpi punaḥ karaṇaṃ viśeṣeṇāpāṅgaśobhopadarśanārtham ⁷⁸| āsyapracchādanau āsyaṃ pracchādayituṃ kṣamau mukhāvarakau| pṛṣṭhavaṃśaśca gūḍha iti yojanīyam| asampātinī sunirgate, kiṃvā alakṣye| prakṛtiyukteti dehānurūpā| eṇīpade iti eṇījaṅghāsadṛśe| prakṛtiyuktānīti nātibahūni nātyalpāni ca||51||

ato dhātrīparīkṣāmupadekṣyāmaḥ| atha brūyāt- dhātrīmānaya samānavarṇāṃ yauvanasthāṃ nibhṛtāmanāturāmavyaṅgāmavyasanāmavirūpāmajugupsitāṃ ⁷⁹ deśajātīyāmakṣudrāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāṃ vatsalāmarogāṃ jīvadvatsāṃ puṃvatsāṃ dogdhrīmapramattāmanuccāraśāyinīmanantyāvasāyinīṃ kuśalopacārāṃ śucimaśucidveṣiṇīṃ stanastanyasampadupetāmiti||52||

samānavarṇāmiti tulyajātīyām| yauvanasthāmityanena bālāvṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena tayornirāsaṃ karoti| nibhṛtāmiti vinītām ⁸⁰| avirūpāmiti avikṛtāvayavām| avyaṅgāmiti ahīnāṅgīm| deśajātīyāṃ samānadeśajām| anantyāvasāyinīmiti śūdrābhiprāyeṇa, śūdrasya hi savarṇatvena cāṇḍālādistrī prasaktā, sā ca niṣidhyate; brāhmaṇādīnāṃ tvasavarṇatvenaiva sā nirastā; kiṃvā brāhmaṇādīnāmapi patitabrāhmaṇyādyā anantyāvasāyinīmitiśabdena kṣipyate||52||

tatreyaṃ stanasampat- nātyūrdhvau nātilambāvanatikṛśāvanatipīnau yuktapippalakau sukhaprapānau ceti (stanasampat)||53||

yuktapippalakāviti uccaiḥstanavṛntau||53||

stanyasampattu prakṛtivarṇagandharasasparśam, udapātre ca duhyamānamudakaṃ vyeti prakṛtibhūtatvāt; tat puṣṭikaramārogyakaraṃ ceti (stanyasampat)||54|| ato'nyathā vyāpannaṃ jñeyam| tasya viśeṣāḥ- śyāvāruṇavarṇaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadamanālakṣyagandhaṃ rūkṣaṃ dravaṃ phenilaṃ laghvatṛptikaraṃ karśanaṃ vātavikārāṇāṃ kartṛ vātopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyaṃ ⁸¹; kṛṣṇanīlapītatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇaṃ pittavikārāṇāṃ kartṛ ca pittopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam, atyarthaśuklamatimādhuryopapannaṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ tantumadukapātre'vasīdachleṣmavikārāṇāṃ kartṛ śleṣmopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam||55||

udakaṃ vyetīti udakaṃ viśeṣeṇa eti vyāpnotītyarthaḥ| jatūkarṇe'pyuktam- “udake visarpat kṣīraṃ praśastam” iti| vātādiduṣṭakṣīralakṣaṇānyāha- śyāvetyādi| lavaṇānurasamiti śleṣmaduṣṭe kṣīre doṣadūṣyasammūrcchanaprabhāvājjñeyaṃ, yena śleṣmaduṣṭe lavaṇarasatā bhavati; etatpṛthaglakṣaṇayogācca dvandvasannipātaduṣṭirapyunneyā||54-55||

teṣāṃ tu trayāṇāmapi kṣīradoṣāṇāṃ prativiśeṣamabhisamīkṣya yathāsvaṃ yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni vibhajya kṛtāni praśamanāya bhavanti| pānāśanavidhistu duṣṭakṣīrāyā yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamudgahareṇukakulatthasurāsauvīrakamaireyamedakalaśunakarañjaprāyaḥ syāt| kṣīradoṣaviśeṣāṃścāvekṣyāvekṣya tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāt| pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭukarohiṇīsārivākaṣāyāṇāṃ ca pānaṃ praśasyate, tathā'nyeṣāṃ tiktakaṣāyakaṭukamadhurāṇāṃ ⁸² dravyāṇāṃ prayogaḥ kṣīravikāraviśeṣānabhisamīkṣya mātrāṃ kālaṃ ca| iti kṣīraviśodhanāni||56||

cikitsāmāha- teṣāmityādi| prativiśeṣamabhisamīkṣyeti prati prati vātādīnāṃ koṣṭhāśrayitvodīrṇatvādiśodhanānuguṇaṃ viśeṣamabhivīkṣya| yathāsvamityanena śleṣmaṇi vamanaṃ, pitte virecanaṃ, vāyāvāsthāpanānuvāsane, ityātmīyamātmīyaṃ saṃśodhanaṃ darśayati| yathādoṣamityanena pravṛddhe doṣe'timātraṃ saṃśodhanaṃ, stoke stokamātraṃ darśayati| vibhajyeti yathāsvamityanena yojyam| ‘prakṛtiviśeṣam’ iti yadā pāṭhastadā prakṛtiviśeṣamapi dhātryā avekṣya vamanādīnāṃ bahutvālpatvaviśeṣaḥ kartavya ityarthaḥ| tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāditi tattadvṛddhadoṣapratikūlamāhāravidhānaṃ kāryaṃ syāt| kaṣāyāṇāmiti bahuvacanād vyastasamastānāṃ pāṭhādīnāṃ kaṣāyā gṛhyante||56||

kṣīrajananāni tu madyāni sīdhuvarjyāni, grāmyānūpaudakāni ca śākadhānyamāṃsāni, dravamadhurāmlalavaṇabhūyiṣṭhāścāhārāḥ, kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ, kṣīrapānamanāyāsaśca, vīraṇaṣaṣṭikaśālīkṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭamūlakaṣāyāṇāṃ ca pānamiti (kṣīrajananāni)||57||

kṣīriṇyaśca dugdhikākalambikādayo dṛśyamānakṣīrāḥ||57||

dhātrī tu yadā svādubahulaśuddhadugdhā syāttadāsnātānuliptā śuklavastraṃ paridhāyaindrīṃ brāhmīṃ śatavīryāṃ sahasravīryāmamoghāmavyathāṃ śivāmariṣṭāṃ vāṭyapuṣpīṃ viṣvaksenakāntāṃ ⁸³ vā bibhratyoṣadhiṃ kumāraṃ prāṅmukhaṃ prathamaṃ dakṣiṇaṃ stanaṃ pāyayet| iti dhātrīkarma||58||

amoghādayo'nantaraṃ vyākṛtā eva| avyathā guḍūcī||58||

ato'nantaraṃ kumārāgāravidhimanuvyākhyāsyāmaḥ- vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ ramyamatamaskaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ dṛḍhamapagataśvāpadapaśudaṃṣṭrimūṣikapataṅgaṃ suvibhaktasalilolūkhalamūtravarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ yathartuśayanāsanāstaraṇasampannaṃ kuryāt; tathā suvihitarakṣāvidhānabalimaṅgalahomaprāyaścittaṃ śucivṛddhavaidyānuraktajanasampūrṇam| iti kumārāgāravidhiḥ||59|| śayanāsanāstaraṇaprāvaraṇāni kumārasya mṛdulaghuśucisugandhīni syuḥ; svedamalajantumanti mūtrapurīṣopasṛṣṭāni ca varjyāni syuḥ; asati sambhave'nyeṣāṃ tānyeva ca suprakṣālitopadhānāni sudhūpitāni śuddhaśuṣkāṇyupayogaṃ gaccheyuḥ||60||

suprakṣālitopadhānānīti sudhautottarapracchādanāni| śuddhaśuṣkāṇīti dhautānyapi yadā malādirāgeṇāpi rahitāni bhavanti śuṣkāṇi ca tadaivopayojyāni; sudhautaṃ hyārdramapi syāt, tathā gāḍharāga(gi)malādibhāvitaṃ dhautamapyaśuddhaṃ syāt, tasmāduktaṃ- śuddhaśuṣkāṇīti||59-60||

dhūpanāni punarvāsasāṃ śayanāstaraṇaprāvaraṇānāṃ ca yavasarṣapātasīhiṅgugugguluvacācorakavayaḥsthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇīsarpanirmokāṇi ghṛtayuktāni syuḥ||61||

vayaḥsthā brāhmī, golomī śvetadūrvā, jaṭilā māṃsī||61||

maṇayaśca dhāraṇīyāḥ kumārasya khaḍgarurugavayavṛṣabhāṇāṃ jīvatāmeva dakṣiṇebhyo viṣāṇebhyo'grāṇi gṛhītāni syuḥ; aindryādyāścauṣadhayo jīvakarṣabhakau ca, yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ praśaṃseyuratharvavedavidaḥ||62||

maṇaya iti muktādimaṇayaḥ, atharvavedoktāśca| khaḍgādīnāṃ śṛṅgāgrāṇi dhāraṇīyāni syuriti yojanā| uktaṃ hi jatūkarṇe- “rurukhaḍgādīnāṃ jīvatāṃ dakṣiṇaśṛṅgāgrāṇi nikṛttāni dhārayet” iti| jīvakarṣabhakau prajāsthāpanoktau| oṣadhaya aindryādyā daśa tatraivoktāḥ||62||

krīḍanakāni khalu kumārasya vicitrāṇi ghoṣavantyabhirāmāṇi cāgurūṇi cātīkṣṇāgrāṇi cānāsya praveśīni cāprāṇaharāṇi cāvitrāsanāni syuḥ||63|| na hyasya vitrāsanaṃ sādhu| tasmāttasmin rudatyabhuñjāne vā'nyatra vidheyatāmagacchati rākṣasapiśācapūtanādyānāṃ nāmānyāhvayatā kumārasya vitrāsanārthaṃ nāmagrahaṇaṃ na kāryaṃ syāt||64|| yadi tvāturyaṃ kiñcit kumāramāgacchet tat prakṛtinimittapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣaistattvato'nubudhya sarvaviśeṣānāturauṣadhadeśakālāśrayānavekṣamāṇaścikitsitumārabhetainaṃ madhuramṛdulaghusurabhiśītaśaṅkaraṃ karma pravartayan| evaṃsātmyā hi kumārā bhavanti| tathā te śarma labhante cirāya| aroge tvarogavṛttamātiṣṭheddeśakālātmaguṇaviparyayeṇa vartamānaḥ, krameṇāsātmyāni parivartyopayuñjānaḥ sarvāṇyahitāni varjayet| tathā balavarṇaśarīrāyuṣāṃ sampadamavāpnotīti||65|| evamenaṃ kumāramāyauvanaprāpterdharmārthakauśalāgamanāccānupālayet||66||

prakṛtītyādau prakṛtiḥ vātādayaḥ, nimittaṃ bāhyaṃ rūkṣādi vātādikāraṇam ⁸⁴| sarvaviśeṣānityādau āturaśabdenāturyaheturvyādhirgṛhyate, āśrayaśabdena tu śarīram| śaṃ kalyāṇaṃ karotīti śaṅkaram| deśakāletyādau ātmaśabdena śarīramucyate, tena deśasya tathā kālasya tathā śarīrasya ca yo guṇaḥ śītādistadviparītāhārācārādisevāyāṃ vartamānaḥ svasthavṛttaṃ kuryāt| anyatrāpi svasthavṛtte proktaṃ- “deśakālādiguṇaviparītānāmāhāravihārāṇāṃ kriyopayogaḥ samyak” (śā.a.6) iti| svasthavṛttāntaramāha- krameṇetyādi| kṣīrataḥ kṣīrānne, tato'nnameva| tatrāpyanne madhurādi yadbālānāṃ sātmyaṃ bhavati tena krameṇa navegāndhāraṇīyoktena “ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ” (sū.a.7) ityādisvasthavṛttoktena krameṇopayuñjāna ityarthaḥ| tathā, vastvantarasātmyasevāyāmapi| bālasyaivameva vyākhyānam| svasthavṛttācaraṇaphalamāha- tathetyādi||63-66||

iti putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātam| tadācaran yathoktairvidhibhiḥ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyaka iti||67|| tatra ślokau- putrāśiṣāṃ karma samṛddhikārakaṃ yaduktametanmahadarthasaṃhitam| tadācaran jño vidhibhiryathātathaṃ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyakaḥ||68|| śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate||69||

putrāśiṣāṃ samṛddhikaramiti putraprārthanānurūpaphalakaramityarthaḥ| putrāśiṣāmityadhyāyārthasaṅgrahaślokaḥ| jña iti puruṣaviśeṣaṇaṃ prādhānyāt kṛtam| tena puruṣaputralābhena nāryā api putralābho'rthādeva labhyate| anurūpaputralābhe kathaṃ me putraḥ syādityasūyāṃ na vahatītyanasūyakaḥ| kecicchārīrasthānaśabdavyutpattidarśakaṃ ślokaṃ paṭhanti- śarīramityādi| sa ca vyaktārtha eva||67-69||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti carakasaṃhitāyāṃ cathurthaṃ śārīrasthānaṃ sampūrṇam|

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘tannirvṛttikaraṃ’ iti pā. ↩
2 ‘ajarjarapātre’ iti pā. ↩
3 ‘putraṃ vīraṃ dadhātu me’ iti pā. ↩
4 ‘cānupānasya’ iti pā. ↩
5 ‘śāliyavādibhojanasya’ iti pā. ↩
6 ‘sarvasya ca śvetasyaiva’ iti pā. ↩
7 ‘tato'nuparikramya’ iti pā. ↩
8 ‘saha bhartrā''jyaśeṣaṃ’ iti pā. ↩
9 syātāmiti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
10 yogīndranāthasenastvamuṃ pāṭhaṃ na paṭhati ↩
11 ‘tānanuparikramya’ iti pā. ↩
12 ‘pūjādisthalam’ iti pā. ↩
13 ‘putrotpattyarthaṃ’ iti pā. ↩
14 ‘āgamādi’ iti pā. ↩
15 ‘vivartanam anyathātvena pravartanam’ iti gaṅgādharaḥ ↩
16 ‘dehalīmupadhāya’ iti pā. ↩
17 ‘liṅgaparāvṛttikārakam’ iti pā. ↩
18 ‘karaḍikāṇā’ iti pā. ↩
19 ‘sadā caitābhiḥ’ iti pā. ↩
20 ‘garbhopaghātakabhāvakhaṇḍakatvena’ iti pā. ↩
21 ‘utkaṭaviṣamasthānakaṭhināsanasevinyāḥ’ iti pā. ↩
22 ‘abhidhyāyinī’ iti pā. ↩
23 ‘godhāmāṃsapriyā’ iti pā. ↩
24 ‘vyākhyātāḥ’ iti pā. ↩
25 ‘garbhamaraṇasadbhāve’ iti pā. ↩
26 ‘śārīrakalahaḥ’ iti pā. ↩
27 ‘asaṅkṣobhyāntarvatnī’ iti pā. ↩
28 ‘tailāni’ iti pā. ↩
29 ‘kālāntaraṃ’ iti pā. ↩
30 ‘sububhukṣāyāṃ’ iti pā. ↩
31 ‘garbhaṃ sagarbhāṃ garbhiṇīṃ vā nipātayet’ iti pā. ↩
32 ‘antaḥkukṣau’ iti pā. ↩
33 ‘bṛṃhaṇaiḥ’ iti pā. ↩
34 ‘garbhadhāraṇe’ iti pā. ↩
35 ‘sukhapratikriyatvācca’ iti pā. ↩
36 ‘kharo vṛṣabhaśca’ iti pā. ↩
37 ‘vyaktaḥ’ iti pā. ↩
38 ‘anvāvartamānā praviśet’ iti pā. ↩
39 ‘hutveti’ iti pā. ↩
40 ‘anvāvartamānā’ iti pā. ↩
41 ‘akṣṇorvimuktabandhanatvamiva’ iti pā. ↩
42 ‘tadadhyāsīnāṃ tāṃ tataḥ’ iti pā. ↩
43 ‘grāhaṇīyābhirupadiṣṭavadarthābhidhāyinībhiḥ’ iti pā. ↩
44 ‘anumukhaṃ’ iti pā. ↩
45 ‘avāggarbhaḥ’ iti pā. ↩
46 ‘avāggarbhaḥ’ iti pā. ↩
47 ‘indraḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
48 ‘yadyanāgatāvīḥ’ iti pā. ↩
49 ‘vā labhate’ iti pā. ↩
50 ‘balvajakvāthe’ iti pā. ↩
51 ‘kharasya vṛṣasya vā jarato dakṣiṇaṃ parṇamutkṛtya’ iti pā. ↩
52 ‘balvajayūṣādīnāmanyatame’ iti pā. ↩
53 ‘vāyoranulomagamanāt’ iti pā. ↩
54 ‘cāntarbahirmukhāni’ iti pā. ↩
55 ‘sukhena pariṣekaḥ’ iti pā. ↩
56 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
57 ‘tīkṣṇe kāle’ iti pā. ↩
58 ‘pratyāgamanāt’ iti pā. ↩
59 ‘ūrdhvadhāreṇa iti pā. ↩
60 ‘antaḥsthūlā’ iti pā. ↩
61 ‘athāsya’ iti pā. ↩
62 ‘ubhayataḥkālaṃ’ iti pā. ↩
63 ‘prāṅnāmakarmaṇaḥ’ iti pā. ↩
64 ‘anye tu dehalīśabdena dvārapakṣau(kṣaṃ) varṇayanti’ iti pā. ↩
65 ‘mātrāṃ’ iti pā. ↩
66 ‘rakṣāvidhānamabhidhāya’ iti pā. ↩
67 ‘na vyavaharatyānūpadeśe’ iti pā. ↩
68 ‘yathoktakramasyābhidhānena’ iti pā. ↩
69 ‘vyādhāviha’ iti pā. ↩
70 ‘daśamyāṃ niśyatītāyām’ iti pā. ↩
71 ‘laghvahatavastraparihitā’ iti pā. ↩
72 ‘kumāramahatena vāsasā''cchādayet prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya’ iti pā. ↩
73 ‘vṛddhatripurupāntaraṃ’ iti pā. ↩
74 ‘nakṣatradevatāsaṃyuktaṃ kṛtaṃ’ iti pā. ↩
75 ‘kṛte’ iti pā. ↩
76 ‘pramāṇātiriktaṃ’ iti pā. ↩
77 ‘prakṛtiyuktā pāṭalavarṇā’ iti pā. ↩
78 ‘apāṅgaśobhanatvopadarśanārtham’ iti pā. ↩
79 ‘avijugupsāmajugupsitāṃ’ iti pā. ↩
80 ‘anuddhatā’ iti pā. ↩
81 ‘kṣīramiti jñeyam’ iti pā. ↩
82 ‘tiktakaṣāyakaṭukaprāyāṇāṃ’ iti pā. ↩
83 ‘viṣvaksenakāntāmiti vibhratyoṣadhīḥ’ iti pā. ↩
84 ‘sākṣādvātādikāraṇam’ iti pā. ↩