athātaḥ kalpanāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
kalpasthānānantaraṃ pāriśeṣyādeva siddhisthānamabhidhīyate|
siddherabhidhāyakaṃ sthānaṃ siddhisthānam| siddhiśabdena ceha vamanādīnāṃ
vamanādyasamyagyogajanyānāṃ vyāpadāṃ bheṣajasya sādhyatārūpā siddhirucyate,
evambhūtasiddhikāraṇābhidhāyakatayā caitat siddhisthānamucyate; kiṃvā
kāryakāraṇayorabhedopacārāt siddhiśabdeneha siddhikāraṇānyeva
vamanādīnyucyante, uktaṃ hi “samyakprayogaṃ caiva karmaṇāṃ vyāpannānāṃ ca
vyāpatsādhanāni siddhiṣūpadekṣyāmaḥ” (sū.a.4) iti| na caivaṃ
siddhisthānasañjñāvyutpattyā cikitsāsthānādīnāmapi
siddhisthānasañjñāprasaktirudbhāvanīyā, yata iyaṃ sañjñā'traiva yogarūḍhyā
vartate nānyatra||1-2||
kā kalpanā pañcasu karmasūktā, kramaśca kaḥ, kiṃ ca kṛtākṛteṣu| liḍgaṃ
tathaivātikṛteṣu, saṅkhyā kā, kiṅguṇaḥ, keṣu ca kaśca bastiḥ||3||
kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle, kṛte kiyān vā parihārakālaḥ| praṇīyamānaśca na
yāti kena, kenaiti śīghraṃ, sucirācca bastiḥ||4||
sādhyā
1
gadāḥ svaiḥ śamanaiśca kecit kasmāt prayuktairna śamaṃ vrajanti| pracoditaḥ
2
śiṣyavareṇa samyagityagniveśena bhiṣagvariṣṭhaḥ||5||
punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṃ hitakāmyayedam|6|
siddhisthānābhidhāne'pi
sakalasiddhisthānāpekṣaṇīyapañcakarmakalpanādyabhidhāyakatayā prādhānyādādau
kalpanāsiddhirevocyate| atra ‘kā kalpanā’ ityādīn śiṣyasya
dvādaśapraśnānabhiniveśya tān yathākramaṃ vyācaṣṭe
praśnānuguṇagurubuddhiprakāśārtham| yaduktaṃ bharadvājena- “apraduṣṭena
bhāvena prasannenāntarātmanā| śiṣyeṇa samyak pṛṣṭasya gurorbuddhiḥ
3
prakāśate” iti| atra ‘kā kalpanā pañcasu karmasūktā’ iti prathamaḥ praśnaḥ,
‘kramaśca kaḥ’ iti dvitīyaḥ, ‘kiñca kṛtākṛteṣu liṅgaṃ tathaivātikṛteṣu’ iti
tṛtīyaḥ, ‘saṅkhyā kā’ iti caturthaḥ, ‘kiṅguṇo bastiḥ’ iti pañcamaḥ, ‘keṣu ca
kaśca bastiḥ’ iti ṣaṣṭhaḥ, ‘kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle’ iti saptamaḥ, ‘kṛte
kiyān vā parihārakālaḥ’ ityaṣṭamaḥ, ‘praṇīyamānaśca na yāti kena bastiḥ’ iti
navamaḥ, ‘kenaiti śīghraṃ’ iti daśamaḥ, ‘sucirācca kenaiti’ ityekādaśaḥ,
‘sādhyāḥ’ ityādiko dvādaśaḥ| sādhyā ityādipraśnasya yadyapyavakāśo nāsti, yato
hi nāsādhyā gadāḥ proktena yathāsvaṃ kriyamāṇena bheṣajena praśāmyanti,
tathā'pyasamyagbheṣaje eva yathāsvaṃ bheṣajābhidhānādayaṃ
praśnoboddhavyaḥ||3-5||-
tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya uktaḥ
4||6|| nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti
sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu|7|
kalpanāśabdeneha pañcakarmāṅgakalpanocyate, tena
pañcakarmāṅgasnehasvedaprayogameva prāgāha| tryahāvaramityādi
prathamapraśnasyottaram| tryahāvaramiti tryaheṇa tryahaṃ vā vyāpya
kriyamāṇasnehanena avaraṃ yathā bhavatīti tryahāvaraṃ snigdhaḥ| saptadinamiti
saptadinaṃ vyāpya snigdhḥ| paramiti snehaprakarṣakālāvadhinā saptadinaṃ vyāpya
snigdhaḥ| tataśca kālotkarṣāt kriyamāṇaśodhanāṅgasnehanapakṣe saptadinaṃ yāvat
snigdhaḥ, kālāprakarṣapakṣe tu tryahaṃ snigdhaḥ saṃsvedayitavya ityarthaḥ|
uktasaptadinasnehanakālānatikramaṃ sopapattikamāha- nātaḥ paramityādi| ataḥ
paramiti saptadināt param| kuto nādiśantītyāha- sātmyībhavedityādi| saptadināt
pareṇa kriyamāṇasnehaḥ saptarātraprayogeṇa sātmyībhūtatvānna snehanamadhikaṃ
śarīre karotītyarthaḥ; tena yāvanmātrasnehaprayogeṇa saptadinopayuktena
5
snehanaṃ vṛtaṃ, sā mātrā sātmyībhūtaiva; adhikamātrā yā sātmyatāṃ na gatā sā
saptarātrāt pareṇāpi kartavyaiva; vedyāstu saptarātrādasnigdhe puruṣe
kiñcidviśrāmaṃ kṛtvā punaradhikamātrayā snehaṃ prayuñjate| etacca
tryahasnehanaṃ saptarātrasnehanaṃ ca mṛdukrūrakoṣṭhaviṣayabhedena| yaduktaṃ-
“mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakoṣṭhastu
saptarātreṇa mānavaḥ” (sū.a.13) iti| nanu yadi krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa
snihyatīti vyavasthā, tat kathamiha ‘nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti’ ityanena
saptarātreṇāpyasnehanamucyate; brūmaḥ- satyaṃ, krūrakoṣṭhaḥ saptarātreṇaiva
snihyati, paraṃ
6
krūrakoṣṭhatāmapekṣya kṛtayā snehamātrayā snihyati, yadā tu hīnamātrā
prayujyate, tadā saptarātreṇāpi na snihyati| yattu tantrāntare-
“triṣaṭkanavarātreṇa snehapānaṃ vidhīyate” ityanena saptarātrādūrdhvamapi
snehanaṃ vihitaṃ, tadācāryānabhimatameva; kiṃvā,
saptarātrādūrdhvamasātmyībhūtādhikamātrāprayogābhiprāyeṇa tadvarṇanīyam| atra
ca saptarātrādūrdhvaṃ snehaprayogasya niṣedhāt, tryahādarvāk prayogasya vā
niṣedhāt, sadyaḥ snehaprayogeṇaikadinenāpi snehanamanujānīta iti bruvate|
madhyakoṣṭhāntaraṃ prati snehanaprakarṣakālo yadyapi noktaḥ, tathā'pi
madhyavidhayā pañcadinena madhyakoṣṭhasya snehanaṃ jñeyam| yattu kaiścit
‘mṛdukoṣṭhaṃ prati tryahādūrdhvaṃ na snehanaṃ kartavyaṃ sātmyībhāvāditi cārtho
labhyate’ iti vyākhyāyate, tanna naḥ prīṇāti; yataḥ sātmyībhāvaḥ
saptadinanirvartyatayaivācāryeṇoktaḥ
7, tenātyalpamātrāprayuktena snehena tryahādyadi na snihyati
mṛdukoṣṭhastadā'dhikadinānyapi tatra snehaḥ kartavyaḥ||6||-
sneho'nilaṃ hanti mṛdūkaroti dehaṃ malānāṃ vinihanti saṅgam||7||
saṃśodhanāṅgasnehaphalamāha- sneho'nilaṃ hantītyādi||7||
snigdhasya sūkṣmeṣvayaneṣu līnaṃ svedastu doṣaṃ nayati dravatvam|8|
snehapūrvakasvedaphalamāha- snigdhasyetyādi| sūkṣmeṣviti sūkṣmeṣvapi|8|
grāmyaudakānūparasaiḥ samāṃsairutkleśanīyaḥ
8
payasā ca vamyaḥ||8|| rasaistathā
jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaiḥ
9
kaphāvṛddhikarairvirecyaḥ|9|
samprati snigdhasya vāmanīyasya vamanānuguṇaṃ virecanīyasya ca virecanānuguṇaṃ
bhojanaṃ pṛthagāha- grāmyaudaketyādi| rasaistathetyādinā
virecanīyasyāhāravidhānam| atra ca utkleśanīya iti yadā sambandho bhavettadā
utkleśanaṃ pittasyaiva jñeyaṃ; kiṃvā ‘utkleśanīyaḥ’ iti nānuvartata eva, tena
kaphāvṛddhikarai rasairyūṣaiśca ‘bhojanīya’ iti śeṣaḥ| etadvirecanārthaṃ
pratibhojanaṃ tryahaṃ jñeyaṃ, vamanārthaṃ tu pratibhojanamekāhameva; uktaṃ hi
‘snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca
tryahaṃ bhuktvā rasaudanam| ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet”
(sū.a.13) iti||8||-
śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkhaṃ
10
viricyate mandakaphastu samyak||9|| adhaḥ
kaphe'lpe vamanaṃ virecayedvirecanaṃ
11
vṛddhakaphe tathordhvam|10|
vāmanīyasya śleṣmottaratve kartavye virecanīyasya cālpakaphatve sampādye
upapattimāha- śleṣmottara ityādi| uktaviparyaye hetumāha- adha ityādi|
kaphe'lpe sati vamanaṃ pītaṃ vamanamakṛtvaivādho yāti; vṛddhe kaphe tu
virecanaṃ prayuktamūrdhvaṃ yāti, vamanāya sampadyata ityarthaḥ||9||-
snigdhāya
12
deyaṃ vamanaṃ yathoktaṃ vāntasya peyādiranukramaśca||10||
snigdhasya susvinnatanoryathāvadvirecanaṃ yogyatamaṃ prayojyam
13|11|
samprati kramaśca ka iti praśnasyottaramāha- snigdhāya deyaṃ vamanamiti;
vamanapānadine'bhyaṅgena snigdhāya vamanaṃ deyamityarthaḥ, pānajanitasnehastu
pūrvamevoktatvānna punarabhidhānamarhati, anye tu ‘upajātasnehaguṇāya
14
’ iti vadanti| yathoktamiti madanakalpoktavidhinā deyam| vamanānantaraṃ
kartavyamāha- vāntasyetyādi| peyādiḥ “peyāṃ vilepī” ityādinā vakṣyamāṇaḥ|
vamanakramamabhidhāya virecanakramamāha- snigdhasyetyādi| susvinnatanoriti
samyaksvinnadehasya| ayaṃ ca virecanāṅgaḥ snehasvedakramo
vamanānantarabhāvivirecane'pi peyādikramottarakālaṃ kartavyaḥ; yaduktaṃ-
‘vilepyāḥ kramāgataṃ cainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādya virecayet’ iti|
snehānantaraṃ ca yattryahaṃ virecanārthaṃ pratibhojanaṃ,
tadupakramābhidhānānuṣaṅgapratipāditameveti na punariha pratipādyate|
yathāvaditi kalpasthanoktavidhinā| yogyatamamiti śarīradoṣādyapekṣayā
yadvirecanaṃ yaugikaṃ bhavati taddeyam||10||-
peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trirdvirathaikaśaśca||11||
krameṇa seveta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ|12|
vamanavirecanottarabhāvipeyādikramamāha- peyāṃ vilepīmityādi| yavāgūḥ
bahusikthā| vilepī viraladravā| uktaṃ hi- ‘sikthakai rahito maṇḍaḥ, peyā
sikthasamanvitā| yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā’ iti| atra
akṛtayūṣaḥ snehalavaṇādyasaṃskṛtaḥ, kṛtayūṣaḥ snehalavaṇādisaṃskṛtaḥ; evaṃ
rase'pi kṛtākṛtavyavasthā| yaduktaṃ sūdaśāstre ‘asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ
kaṭukairvinā| vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃskṛtaṃ kṛtam” iti| tririti
annakālatrayaṃ vyāpya, dviriti annakāladvayam, ekaśa iti ekānnakālam; etacca
trirityādi pratyekaṃ peyādibhiḥ sambadhyate| etacca trirityādi pakṣatrayaṃ
pradhānaśuddhiśuddhādyapekṣayā yathākramaṃ jñeyam| tena, pradhānaśuddhiśuddhe
pratyekaṃ triḥ peyādi kartavyaṃ, tenānnakālatraye peyā, tataḥ
pareṇānnakālatraye vilepī, tataḥ pareṇānnakālatraye kṛtākṛtayūṣasahitamannaṃ
15, tato'pi ca pareṇa kṛtākṛtarasenānnamannakālatraye deyam; evaṃ
dvādaśabhirannakālairvamanadinasāyāhnāt prabhṛti saptarātreṇa peyādikramaḥ
16| ayameva krama upakalpanīye'pi- “tataḥ sāyāhne lohitaśālitaṇḍulānāṃ”
ityādinā, yāvat “dvādaśe cānnakāle” (sū.a.15) ityanenoktaḥ
17| atra yūṣarasayostu yadyapi kālavibhāgo na pratipāditastathā'pi
yūṣakālatraye rasakālatraye ca prathamamakṛtasya uttarakāle ca kṛtasya
yūṣasya, evaṃ rasasyāpi kālavibhāgaḥ kathanīyaḥ| evaṃ dviḥpeyādikramastathā
ekaśaśca peyādikramo varṇanīya iti| ekakāle tu peyādikrame yadyapi
kṛtākṛtayūṣarasayoḥ kālavibhāgo na prāpyate, tathā'pyekasminneva kāle
stokasaṃskāreṇa yūṣarasayostatra kṛtākṛtatvaṃ jñeyam| pradhānaśuddhe
bhūridoṣagamanakṣobhādagnimāndyaṃ sambhavati, tena tatra peyādikramaściraṃ
kriyata iti jñeyam| pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṃ cāgre vakṣyamāṇam||11||-
yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa||12||
mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva
18
śuddhasya peyādibhirantaragniḥ|13|
peyādikramasya viśodhanamandīkṛtāgnerdīpakatvaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha-
yathetyādi||12||-
jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau||13||
daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā dvitricaturguṇaśca| pittāntamiṣṭaṃ
vamanaṃ virekādardhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ||14||
dvitrān saviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam|15|
pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṃ prāha- jaghanyetyādi| caturbhirvegairyacchodhanaṃ
vamanaṃ tajjaghanyaṃ, yattu ṣaḍbhistanmadhyamaṃ, yattvaṣṭabhistat pravaram|
vireke jaghanye daśa, madhye tu virecane dviguṇā daśaviṃśatirityarthaḥ,
pravare tu virecane triguṇā daśa triṃśadityarthaḥ| vegasaṅkhyāvibhedena
jaghanyādibhedamabhidhāya doṣamānabhedenāpi virecanasya
jaghanyamadhyapravaratāṃ yathākramamāha- prasthastathetyādi| dviguṇaḥ prastho
jaghanye virecane, triguṇaśca madhyame, caturguṇastu pravare| atra ca
prasthaśabdena sārdhatrayodaśapalānyucyante; uktaṃ hi tantrāntare “vamane ca
vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ”
iti| pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhamiti vireke yanmānaṃ
jaghanyamadhyapravaravibhāge proktaṃ yathākramaṃ tathā vamane'pi
jaghanyamadhyapravaravibhāge tadardhaṃ jñeyaṃ, paraṃ tu yat pittāntatvaṃ
vamanasya, kaphāntatvaṃ virekasya, tat trividhaśuddhāvarthāgataṃ jñeyam| yadā
caturbhirvegaiḥ prasthamāne doṣe gate pittāntatvaṃ
samyagvamanaśuddhijalakṣaṇamupalabhyate tadā jaghanyā śuddhiḥ, yadā ca vireke
daśabhirvegerdviprasthamānadoṣagamane kaphāntatvaṃ
virecanasamyagyogalakṣaṇamupalabhyate tadā virecanasya jaghanyā
śuddhirbhavati; evaṃ madhyapravaraśuddhāvapi vamane pittāntatvaṃ, virecane
kaphāntatvaṃ, samyagyogalakṣaṇaṃ jñeyam| vegasaṅkhyādoṣamānābhidhānānantaraṃ
samyakśuddhilaiṅgikaśuddheḥ pittāntatvādilakṣaṇapratipādanārthamihābhidhānaṃ,
tena yaducyate āntikī, vaigikī, mānikī, laiṅgikī ceti caturvidhā
śuddhirihocyate vamanavirecanayoḥ, tadasmākamasammatameva; kintu laiṅgikī
caikā śuddhiḥ| tatra ca pittāntatvaṃ tathā ‘kramātkaphaḥ’
ityādigranthavakṣyamāṇaṃ ca liṅgaṃ vamane, virecane ca kaphāntatvaṃ tathā
‘srotoviśuddhīndriya’ ityādigranthavakṣyamāṇaṃ ca liṅgaṃ jñeyam| tena yadatra
āṣāḍhavarmaṇā “samyagviśuddhiliṅgaṃ lakṣaṇato'tha mānācca vegācca
doṣāgamanāccoktaṃ, kimidaṃ vyastaṃ samastaṃ vā” ityādinā''kṣiptaṃ,
tadanabhyupagamanirastameva| anyeṣāṃ tvatra parihārā vistarabhayānna likhitāḥ|
jaghanyādiśuddhitraividhyaṃ cātra jaghanyamadhyotkṛṣṭadoṣaviṣayatayā
vyavasthāpanīyam| jaghanyādiśuddhilakṣaṇe'pi yadvegena
jaghanyādiśuddhilakṣaṇābhidhānaṃ, tat prāyobhāvitayā jñeyam| doṣamānabhedena
jaghanyādimānabhedaḥ pāramārthikaḥ; tena yatra
vamane'ṣṭābhirvegairdviprasthadoṣasrutirbhavati tatra pravaraiva śuddhiḥ,
yatra vamane ṣaḍbhireva vegaiḥ sārdhaprasthadoṣasrutirbhavati tatra madhyaiva
śuddhi;, yatra ca caturbhirapi vegairekaprasthadoṣasrutistatra
jaghanyaśuddhireva; evaṃ virecaneṣvapyudāhāryam| pittapravṛttirante yasmin tat
pittāntam, evaṃ kaphāntamapi vyākhyeyam| tena ‘kramāt kaphaḥ
pittamathānilaśca’ ityanena yat samyagvamanalakṣaṇaṃ vaktavyaṃ, tathā
‘prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ’ ityanena ca samyagvirecanalakṣaṇaṃ
yadvaktavyaṃ, tadanena sahāviruddhaṃ bhavati| tatra ca yadanilāgamanamante
vaktavyaṃ tat pittāntasya kaphāntasya ca sūcakatayā jñeyaṃ, niḥśeṣakṛte
hyāśayagate pitte kaphe ca vāyuḥ kevalaḥ sarati; tena ca kevalavāyusaraṇena
pittāntatā kaphāntatā ca jñāyate| nanu yadi ‘kramāt kaphaḥ” ityādinaiva
granthenāyamartho'bhihitastat kathamiha pittāntaṃ ca vamanaṃ, kaphāntaṃ ca
virekamāhuriti kṛtaṃ? būmaḥ-
vegasaṅkhyādoṣamānabhedapratipādyamānajaghanyādiśuddhitraye
pittāntatvādyanugatipratipādanārthamihābhidhānam; evaṃ
tadvamanavirecanasamyagyogalakṣaṇānabhidhāne hi śiṣyasya prabaladoṣe'pi
puruṣe'yogaśuddhāveva jaghanyaśuddhigatavegamānodaye sati atha
pittāntatvādyanudaye jaghanyaśuddhibhramaḥ syāt evamnyadapyudāhāryam| vamane
ca vireke ca yathā doṣamāpanaṃ kartavyaṃ tadāha- dvitrānityādi|
dvitrānityavyavasthitabhāṣaṇena malabhāgasyāmeyatāṃ darśayati; vamane tu
pītamiti vamane pītamauṣadhaṃ varjayitvā śeṣo meyaḥ||13-14||-
kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ||15||
hṛtpārśvamūrdhendriyamārgaśuddhau tathā laghutve'pi ca lakṣyamāṇe|16|
samprati ‘kiṃ ca kṛtākṛteṣu’ ityādipraśnasyottaraṃ yathākramamāha-
kramādityādi| kramādityanena vacanena yathoktakramalaṅghanena kaphādyāgamanaṃ
na samyagyogalakṣaṇamiti darśayati; yataḥ kaphādūrdhvaṃ gataṃ yadā pittaṃ
bhavati tadā tu pittāgamane'pi sati na śuddhiḥ, kintu
yadaivāmāśayādhobhāgagataṃ pittaṃ vamanamānayati tadaiva śuddhiḥ, tat
pittānayanaṃ ca kaphānayanānantarameva
19
bhavati; evaṃ samyakkṛtavirecanalakṣaṇe'pi kramāditipadasyārtho'tra
vyākhyeyaḥ||15||-
duśchardite sphoṭakakoṭhakaṇḍūhṛtkhāviśuddhirgurugātratāṃ ca||16||
duśchardite ityādyayogakṛtavamanalakṣaṇam||16||
tṛṇmohamūrcchānilakopanidrābalādihānirvamane'ti ca
20
syāt|17|
tṛṇmohetyādyatikṛtavamanaliṅgam| atrādiśabdena varṇasvarādigrahaṇam|
nidrāhāniścātrānilakopakṛtaiva|17|
srotoviśuddhīndriyasamprasādau laghutvamūrjo'gniranāmayatvam||17||
prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa|18|
srotoviśuddhītyādi samyagvirecanalakṣaṇam| ūrjo'gniriti paṭuragniḥ
21| anāmayatvamiti virecanajetavyadoṣajanitavikāravyapagamaḥ|
prāptiścetyādigranthārthaḥ sthānāntare vyākhyāta eva||17||-
syācchleṣmapittānilasamprakopaḥ sādastathā'gnergurutā
22
pratiśyā||18|| tandrā tathā
cchardirarocakaśca vātānulomyaṃ na ca durvirikte|19|
syādityādyayogakṛtavirekalakṣaṇam| na ca vātānulomyamityarthaḥ
23||18||-
kaphāsrapittakṣayajānilotthāḥ suptyaṅgamardaklamavepanādyāḥ||19||
nidrābalābhāvatamaḥpraveśāḥ sonmādahikkāśca virecite'ti|20|
kaphāsretyādi virekātiyogalakṣaṇam| kṣayaśabdaḥ kaphādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate||19||-
saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā||20||
tailāktagātrāya tato nirūhaṃ dadyātryahānnātibubhukṣitāya| prasyāgate
dhanvarasena bhojyaḥ samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārham||21||
narastato niśyanuvāsanārho nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ
24|22|
vamanavirecanakalpanāprastāvāgatasamyagyogādilakṣaṇamabhidhāya
bastikalpanāmāha- saṃsṛṣṭabhaktamityādi| saptabhirdinaiḥ
kṛtasaṃsarjanakramasyāṣṭame bhuktamupayuktasya navame'hni
sarpiḥpānamanuvāsanaṃ vā deyam; atra vikalpadvaye yadi vamanānantaraṃ
virecanaṃ kartavyaṃ tadā navame'hni sarpiḥpānam, atha virecanānantaraṃ yadā
bastirdeyastadā'nuvāsanaṃ navame'hni deyamiti vyavasthā| vamamānantaraṃ
navamadivase sarpiḥ pānaṃ pūrvaṃ noktaṃ tenedānīṃ
virecanānantarakartavyanirūhāṅgānuvāsanasamānakālatayā sarpiḥ pānamapi
darśitaṃ, tena
25
na nirūhāṅgatā sarpiḥpānasya kalpanīyā| navamaśca divaso'tra
śodhanadinamārabhyaiva jñeyaḥ; uktaṃ ca jatūkaṇa- ‘śodhanānantaraṃ navame'hni
snehapānamanuvāsanaṃ vā” iti, tathā suśrute'pyuktaṃ- “virecanāt saptarātre
gate jātabalāya ca| kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ” (su.ci.a.37) iti|
uttarabasticikitsite ca yaḥ peyādikramānantaraṃ rasasaṃsarjanakrama uktaḥ, sa
sarvakarmāvasāne prakṛtibhojanagamanārthaṃ kartavyaḥ, na
vamanavirecanakarmaparisamāptāveva, tenehākṛtarasasaṃsargasyaiva navame dine
sarpiḥpānamanuvāsanaṃ copapannam| yattu bhadraśaunake- “saṃsṛṣṭabhaktaḥ
sumanāḥ snehapīto dṛḍhānalaḥ| saṃśuddhaḥ parato māsādanuvāsyastato naraḥ”
ityuktaṃ, tat prāganuvāsanaviṣayaṃ rogaviśeṣaviṣayaṃ veti naitadviruddhaṃ
bhavati; bahūni cātra vyākhyānāni
ṭīkākṛtāmaṅgiri-saindhava-jejjaṭeśvarasenādīnāṃ santi; anyaistu tadvyākhyānāni
doṣoddhārādeva nirastāni| tailāktagātrāyeti vacanamabhyaṅgenāpi
snehaprayogadarśanārtham| svedastvatra pañcakarmapūrvatayā
vihito'nukto'pyāyātyeva; yaduktaṃ ‘tānyupasthitadoṣaṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ|
pañcakarmāṇi kurvīta” (sū.a.2) iti| dadyātryahāditi anuvāsanadinādūrdhvaṃ
tryahāt, tena yathāvakṣyamāṇakrameṇa ekāhād dvyahādadhikādvā snehāttadaharvā
nirūho deyaḥ| nātibubhukṣitāyetyanena atibubhukṣitasya
nirūho'tiyogāyordhvagamanāya ca bhavatīti sūcayati| tatra dhanvarasena
pratibhojanaṃ
26
virecanavadagnimāndyābhāvādbalāvahatvācca yuktameva; yaduktaṃ bhoje-
“āmastakādviśuddhasya nirūheṇa rasādikam| kimarthaṃ vihitaṃ bhojyaṃ
saṃsargaśca viriktavat|| virekaḥ pāvakaṃ hanti tadadhiṣṭhānasamplavāt| na tu
bastistathā tasmādyayonnayati pāvakam’ iti| nirūha eva doṣāgnibalāpekṣayā
rasādinā peyādinā vā bhojanaṃ darśayannāha- samīkṣya vā doṣabalaṃ
yathārhamiti; balamiti agnibalam| narastata ityādinā nirūḍhasyānuvāsanamāha|
niśītyanena nirūhānantaraṃ taddine kriyamāṇamanuvāsanaṃ niśyeva kartavyamiti
darśayati, na śīte vasante ca sadyonirūḍhasya rātrāvevānuvāsanaṃ na deyamiti
anye tu niśītyanena tadahareva nirūḍhāya sāyamanuvāsanaṃ deyamiti darśayati,
tena yathāvakṣyamāṇavibhāgena rātrau divā vā deyamityāhuḥ| anuvāsanārha iti
vacanena yadi sāmatā mando vā pāvako bhavati tadā tadaharanuvāsanaṃ na
deyamiti sūcayati| ata eva jatūkarṇe dvitīyadivasa evānuvāsanamuktaṃ-
“tatastryahānnirūhe vyuṣite bhuktavato'nuvāsanam” iti; hārīte'pi- “vyuṣṭaṃ
rajanyāṃ prasamīkṣya tasmādbalābalaṃ vā'pyanuvāsanīyaḥ” ityuktam| “sadyo
nirūḍho'nuvāsyaḥ syāt” iti vacanaṃ
nirūhajanitavātakṣobhayuktapuruṣaviṣayam||20-21||-
śīte vasante ca divā'nuvāsyo rātrau śaradgrīṣmaghanāgameṣu||22||
tāneva doṣān parirakṣatā ye snehasya pāne parikīrtitāḥ prāk|23|
niśītyanena yanniśāsamīpe'nuvāsanaṃ vihitaṃ tadeva kālabhedena bhinnakālaṃ
darśayannāha- śīte ityādi| śītaśabdena śiśirahemantayorapi grahaṇam| diveti
niśāsamīpe divābhāge, rātrāvapi ca dinasamīpāyāṃ rātrau| doṣān parirakṣatā
doṣān dṛṣṭvā, antaraṃ ca doṣavarjanena parirakṣatā; ye snehasya pāne
parikīrtitāḥ snehādhyāye- “śleṣmādhiko divā śīte” (sū.a.13) ityādinā
granthena, ya evākālapītasnehadoṣā bhavanti ta eva
yathoktakālaviparyayakṛtānuvāsane'pi doṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| snehādhyāye
yadvātapittādhikatvādiviśeṣeṇāpi rātrau divā ca snehapānaṃ vihitaṃ tadihāpi
samānanyāyatvādekadeśābhidhānenāparaikadeśānumānācca jñeyam||22||-
pratyāgate cāpyanuvāsanīye divā pradeyaṃ vyuṣitāya bhojyam||23||
sāyaṃ ca bhojyaṃ parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā
27| tryahe tryahe vā'pyatha
28
pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ ca||24||
pratyāgate cetyādau anuvāsanīye iti anuvāsanasnehe| vyuṣitāyeti nirvikāraṃ
rātrivyuṣitāya divā bhojyaṃ deyaṃ, tathā sāyaṃ ca bhojyaṃ deyam|
anuvāsanānantaraṃ punaranuvāsanakālamāha- tryahe vetyādi| atrāpi
tryahapañcāhavyavasthā pūrvavat; ayañcānuvāsanakālo nirūhadina eva
dātavyānuvāsane parijñeyaḥ| anye tu paṭhanti yat- ‘parato dvyahe vā
tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā’ iti; vyākhyānayanti ca- parato dvyahe vā
tryahe'nuvāsyo'hani pañcame veti; atra tu dvyahe'nuvāsanamatiprabalavātasya,
anativṛddhavātasya tryahe, pañcame tu pravṛddhakaphapittasyeti vyavasthā|
dvitīyadinānuvāsanaṃ hārīte'pyuktaṃ; vacanaṃ hi- “dṛṣṭvā'tivṛddhaṃ pavanasya
rūpaṃ dine dine bastimudāharanti” iti; suśrute'pyuktaṃ- “rūkṣasya bahuvātasya
snehabastiṃ dine dine| dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayātryahāt”
(su.ci.a.37) iti| ihāpi ‘rūkṣanityastu” ityādinā, ‘vātārtāśca dine dine”
(si.a.4) ityantena dvyahe dānaṃ vidhāsyati, tena ‘dvyahe vā tryahe vā’ iti
pāṭhaḥ sādhuḥ; ‘dvyahaśabdena cātra dinadvayasambandhamātramucyate, na
dvyahapūraṇaṃ; tena prathamadivasadattānuvāsanāt prabhṛti pūrṇe tṛtīye
divase'nuvāsanaṃ prāpnoti’ iti yaducyate, tannirastam; evaṃ tryahe'pi
tṛtīyāhasambandha eva vivakṣito jñeya iti||23-24||
ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vā'pi| vāte
navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt||25||
samprati doṣabhedenānuvāsananiyamamāha- ekaṃ tathā trīnityādi| etacca
‘saṅkhyāḥ kati’ iti praśnasyottaram; aparaṃ saṅkhyāpraśnasyotaraṃ
‘triṃśanmatāḥ karmasu
29
’ ityādinā bhaviṣyati| kaphapittayośca yadyapyanuvāsanaṃ na vihitaṃ, tathā'pi
vātānugatakaphapittaviṣayatayaitadboddhavyam| punarvetyanena vāte nava ekādaśa
vā kuryāt| ayugmānityanena dvicatuḥṣaḍādisaṅkhyayā yugmadānaṃ niṣedhayati,
ayugmadānaṃ prabhāvādevātropakārīti maharṣivacanādbodhyaṃ, yathā-
“yugmeṣvahaḥsu putrakāmau saṃvasetām” (śā.a.8) iti;
upapattiścātrātiprasaṅgabhītyā na kathitā''cāryeṇa| yattu- “trīn pañca
vā''huścaturo'tha ṣaḍ vā” ityādinā yugmabastidānaṃ vakṣyati, tannirūhāṅgatayā
snehanārthakriyamāṇānuvāsanaviṣayayugmabastidānaṃ jñeyam, iha tu pradhānatayā
kriyamāṇānuvāsanaviṣayamayugmadānamiti na virodhaḥ| etena,
yaduktamāṣāḍhavarmaṇā- “nirūhakāryakāraṇamayugmadānamasminnoktaṃ niṣiddhapūrva
ca, yogasyānte kramādekaṃ tathā trīnityādīn snehān prāha” (?) iti, tannirastaṃ
jñeyam| kiñca, ayugmānityanena punarvetyanena ca yatrānuvṛttyā'nuvāsanaṃ deyaṃ
tatrāyugmakaṃ nirūhāntaritaṃ ca kartavyamityarthaḥ, tena
yathoktasaṅkhyākānnirūhān
30
dattvā yathoktasaṅkhyayā sneho deyaḥ| viṣamasaṅkhyopādānaṃ tu madhyavidhayā'pi
dvyahacaturahādigrāhakaṃ bhavati
31, tenottaratra vakṣyamāṇasaṅkhyānuvāsanaṃ na virodhīti brūte|
jatūkarṇe'pyuktaṃ- “nirūhe vyuṣite bhuktavato'nuvāsanaṃ paraṃ dvitīye'hani
pañcame vā tathaikādaśāhe'pakarṣato dvitricaturādi(?) vātādiṣūcyate” iti||25||
naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūheṇa
virecanaṃ ca taddhyasya śūnyaṃ vikaseccharīram||26||
samprati nirūhavirecanayorantare'vaśyaparihartavyakālamāha- naro
viriktastvityādi| avaśyamiti vacanādekāhasādhye'pi vyādhāvavaśyaṃ
saptadinacchedaḥ kartavya iti darśayati| yadyapivirecanānantaraṃ niṣiddha eva
nirūhaḥ pañcakarmīyāyāṃ siddhau, tathā nirūḍhasya virecanaṃ niṣiddhaṃ,
tathā'pi tatkālameva sa niṣedhaḥ; tena tricaturādidine'pi
prasaktinirāsārthamidaṃ vacanam| yattu virecanānantaraṃ
navame'hnyanuvāsanakālāduttarakālameva nirūhavidhānaṃ, tenārvāgbasteḥ
prasaktirapi na syādityucyate; tanna,
yato'nuvāsanaśuddhyapekṣasaṃsarjanakramasyeyaṃ vidhā, yadā'varaśuddhyā
tryaheṇaiva peyādikramaḥ samāpyate, tadā caturthadine'nuvāsanadānāt pañcame
ṣaṣṭhe vā dine nirūhaḥ prasajjyeta, atastannirāsārthametadvacanam|
nirūhānantaraṃ tu saṃsarjanakramo nāstyeva, tena tryahaṃ snehaṃ dattvā
virecanaprasaktirastyeva| saptāhādarvāk saptāhaṃ yāvacca nirūhavirecanavarjane
hetumāha- taddhyasyetyādi| vikasediti hiṃsyāt| śūnyamiti
pūrvaśodhanaśūnyaśarīraṃ punaḥ śodhanāddhiṃsyāditi bhāvaḥ| yattu
“āsaptāhādvireko
32
vā tataścāpi nirūhaṇam” iti tantrāntare proktaṃ, tacca saṃsargavidhayā
kriyamāṇasaṃśodhanakrame jñeyam| tatrāpi ca saptāhapūraṇaṃ
33
saṃsarjanasnehādīnāmanumatavikalpaparihārād
34
vyākhyeyam||26||
bastirvayaḥsthāpayitā sukhāyurbalāgnimedhāsvaravarṇakṛcca| sarvārthakārī
śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca||27||
viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī
35
dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca| viśvaksthitaṃ doṣacayaṃ nirasya sarvān vikārān
śamayennirūhaḥ||28||
‘kiṅguṇo bastiḥ’ itipraśnasyottaraṃ bastirvayaḥsthāpayitetyādi| ayaṃ
cāsthāpanaguṇaḥ, anuvāsanasya tu dehe nirūheṇa’ ityādinā granthena guṇān
vakṣyati| vayaḥ sthāpayatīti vayaḥsthāpayitā; vayaḥsthāpanatvaṃ cāsya
srotaḥśuddhikaratvāt| sarvārthakārīti sthiratvāpakarṣādiviruddhārthasyāpi
bheṣajaviśeṣayogāt| śiśuvṛddhayūnāṃ niratyaya ityanena
vamanavirecanābhyāmutkarṣa ucyate, te hi śiśuvṛddhayorniṣiddhe|
sarvagadāpahatvaṃ
36
saṃśamanena jñeyaṃ, sarvān vikārān śamayedityanena doṣasaṃśodhanadvārā
sarvagadāpahatvamucyata iti na paunaruktyaṃ; kiṃvā sarvān vikārāniti
sarvāvasthān vikārāniti viśeṣaḥ||27-28||
dehe nirūheṇa viśuddhamārge saṃsnehanaṃ varṇabalapradaṃ ca| na tailadānāt
paramasti kiñciddravyaṃ viśeṣeṇa samīraṇārte
37||29|| snehena raukṣyaṃ laghutāṃ
gurutvādauṣṇyācca śaityaṃ pavanasya hatvā| tailaṃ dadātyāśu manaḥprasādaṃ
vīryaṃ
38
balaṃ varṇamathāgnipuṣṭim
39||30|| mūle niṣikto hi yathā drumaḥ
syānnīlacchadaḥ komalapallavāgryaḥ| kāle mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ
syādanuvāsanena||31||
dehe ityādinā'nuvāsanaguṇamāha| nirūheṇa viśuddhamārge iti
vacanānnirūhaśodhita eva mārge saṃsarjadanuvāsanaṃ yathoktaguṇakartṛ bhavatīti
darśayati| na tailadānādityatra tailaśabdena snehopalakṣaṇena kecidghṛtamapi
grāhayanti, kintu tailamevātra vātaharapradhānatayā brūte iti yuktaṃ paśyāmaḥ;
tathā hyatra auṣṇyācchaityamityuktam, auṣṇyaṃ ca na sarpiṣīti; snehā
majjavarjitā anuvāsanādhikṛtā apyapradhānatvānnātra ghṛtamanumanyate|
paramastītyādau dravyamiti kāraṇaṃ, tacca kāraṇamanilapraśamanena jñeyam,
‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma’ iti kecit paṭhanti| tailakṛtyameva sakāraṇaṃ
vyākaroti- snehenetyādi| tailaṃ cānuvāsane pakvameva jñeyam; apakvasya tu ‘na
cāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam’ (si.a.4) ityanena niṣiddhatvāt|
atra tailānilayorviparītaguṇayormelake dravyaprabhāvāttailameva vātaṃ hanti,
na vātastailam; aṇutvaṃ guṇo yadyapi taile vāte cāsti, tathā'pīha
prabhāvādvātasūkṣmāvayavasambaddhaṃ
40
tailaṃ snehādinā vātaṃ jayati, tena samānamapyaṇutvamiha
viruddhārthakāryeveti| tailasya yathoktakāryakartṛtve dṛṣṭāntamāha- mūle
ityādi| mūladṛṣṭāntena cānuvāsanena sākṣāttarpaṇīyasya gudasya dehamūlatvaṃ
darśayati, uktaṃ hi parāśare- “mūlaṃ gudaṃ śarīrasya sirāstatra pratiṣṭhitāḥ|
sarvaṃ śarīraṃ puṣṇanti mūrdhānaṃ yāvadāśritāḥ” iti; tathā'nuvāsanādapi naro
balavīryādyupeto'patyavāṃśca syādityarthaḥ||29-31||
stabdhāśca ye saṅkucitāśca ye'pi ye paṅgavo ye'pi ca bhagnarugṇāḥ| yeṣāṃ ca
śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu bastiḥ||32||
ādhmāpane
41
vigrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca| evamprakārāśca bhavanti
kukṣau ye cāmayāsteṣu ca bastiriṣṭaḥ||33||
yāśca striyo vātakṛtopasargā
42
garbhaṃ na gṛhṇanti nṛbhiḥ sametāḥ| kṣīṇendriyā ye ca narāḥ kṛśāśca bastiḥ
43
praśastaḥ paramaṃ ca teṣu||34||
sāmānyena nirūhānuvāsanayorguṇamāha- stabdhāśca ye ityādi| bhagnā iti
bhagnakāyāḥ
44; rugṇā iti sandhimuktāḥ| bhaktānabhinandane arocake| vātakṛtopasargā iti
vātakṛtopadravāḥ| kṣīṇendriyā iti atikṣīṇaśukrāḥ| atra
śuddhavātādiṣvanuvāsanaṃ, bhaktānabhinandanaprakāreṣu ca nirūha
ityādyartho'nusaraṇīyaḥ||32-34||
uṣṇābhibhūteṣu vadanti śītāñchītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān|
tatpratyanīkauṣadhasamprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt
45||35||
samprati keṣu ca kaśca bastiriti praśnasyotaram- uṣṇābhibhūteṣvityādi|
uṣṇābhibhūte tathā śītābhibhūte iti vaktavye, yena ‘sarvatra’ iti karoti, tena
snigdharūkṣaguruladhvabhibhūte'pi tadviparītauṣadhasampādito vastirdeya iti
darśayati||35||
na bṛṃhaṇīyān vidadhīta bastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ| kuṣṭhapramehādiṣu
medureṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ||36||
nityaviśodhanīyagadānāha- kuṣṭhapramehādiṣvityādi| atra,
ādiśabdenārocakatandrāślīpadādīnāṃ grahaṇam| medureṣviti medasviṣu||36||
kṣīṇakṣatānāṃ na viśodhanīyānna śoṣiṇāṃ no bhṛśadurbalānām| na mūrcchitānāṃ na
viśodhitānāṃ yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuḥ||37||
kṣīṇakṣatānāṃ neti kṣīṇā rājayakṣmiprabhṛtayo jñeyāḥ| viśodhanīyāniti
apakarṣaṇakārakān| yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuriti ye
saṃśodhanaharaṇamātreṇaiva
46
prāṇāñjahati||37||
śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na
hi kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||38||
viṇmūtrapittādimalāśayānāṃ
47
vikṣepasaṅghātakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbastiṃ vinā
bheṣajamasti kiñcit||39||
tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke|40|
basterbahuviṣayāṃ stutimācakṣāṇaḥ ‘kiṅguṇo bastiḥ’ iti praśnasyaivottaraṃ
punarāha- śākhāgatā ityādi| śākhākoṣṭhamarmagatā ityanena
trividhaśākhādirogamargo gṛhītaḥ; marmajaśabdena hi madhyamarogamārgāśrayiṇāṃ
sandhijānāmapi sāhacaryādgrahaṇam; iha marmāsthisndhayo hi madhyamo rogamārga
uktaḥ| ūrdhvasarvaśabdena ca
ūrdhvādhastiryagbhedādapyuktarogamārgatrayagrahaṇam| sarvāvayavāṅgajaśabdena
ca prādeśikasarvāṅgabhedādapyuktagrahaṇam; vāyoḥ paramiti vāyoḥ paro
48
na kaścit śreṣṭha iti yāvat| etena yadyapi kaphapitte api rogakāraṇe bhavataḥ,
tathā'pi vāyureva śreṣṭha ityucyate| vāyoḥ śreṣṭhatva eva hetumāha-
viṇmūtretyādi| pittādītyatrādiśabdena kaphasya grahaṇaṃ, (na ca malaśabdena
kaphasya grahaṇaṃ
49,) malaśabdena cetaradhātumalānāṃ khamalādīnāṃ ca grahaṇam| āśayaśabdena
malavyatiriktaprasādākhyānāmāśayānāṃ dhātūnāṃ ca grahaṇam| vikṣepasaṅghātakara
iti viyogamelakakaraḥ; etena, yasmādvāyureva doṣamaladhātūnāṃ saṃyogavibhāgau
karoti, tena doṣadūṣyaviṇmalamelakarūpanikhilavyādhikaraṇe vāyureva pradhānaṃ
bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā āśayaśabdaḥ pratyekaṃ viḍādibhiḥ sambadhyate, sthānena
ca sthānino labhyante, viḍādisaṃyogavibhāgenaiva ca sarvavyādhikaraṇaparigraho
bhavati| bhavatvevaṃ vātasya prādhānyamataḥ kimityāha- tasyetyādi| bheṣajamiti
pradhānaṃ bheṣajaṃ, yaduktaṃ- ‘bastirvātaharāṇām’ (sū.a.25) iti| ato
bastāvardhacikitsārūpatā tathā sarvacikitsārūpatā ca yuktaiva||38-39||-
nābhipradeśaṃ kaṭipārśvakukṣiṃ gatvā śakṛddoṣacayaṃ viloḍya
50||40|| saṃsnehya kāyaṃ sapurīṣadoṣaḥ samyak
sukhenaiti ca yaḥ sa bastiḥ
51|41|
tatra basteḥ kṛtākṛtalakṣaṇāni krameṇāha- nābhītyādi| viloḍyeti saṅkṣobhya|
saṃsnehya kāyamiti vīryarūpeṇa sāreṇa kāyaṃ vyāpya, uktaṃ hi- “vīryeṇa
bastirādatte doṣānāpādamastakāt” (su.ci.a.35) iti| snehaśabdena ca
sāro'bhidhīyate; yathā- “dehaḥ snehaparikṣayāt” (ci.a.8) iti| samyagiti
niravaśeṣeṇa| sukheneti vikāramakṛtvā||40||-
prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛddhyāśayalāghavāni||41||
rogopaśāntiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam|42|
tādātvikabastisamyagyogalakṣaṇamabhidhāyottarakālabhavamāha- prasṛṣṭetyādi|
‘āśayalāghavāni’ ityatra ‘āmayalāghavāni’ iti pāṭhe rogopaśāntirityanantaraṃ
vāśabdo jñeyaḥ, tena rogopaśāntiriha nirūhasādhyavikārāṇāmupaśāntiḥ||41||-
syādrukchirohṛdgudabastiliṅge
52
śophaḥ pratiśyāyavikartike ca||42||
hṛllāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāso na samyak ca nirūhite
53
syuḥ|43|
syādityādi bastyayogalakṣaṇam| na samyaṅnirūhite iti ayogena nirūhite||42||-
liṅgaṃ yadevātivirecitasya bhavettadevātinirūhitasya||43||
bastyatiyogalakṣaṇamatideśenāha- liṅgamityādi||43||
pratyetyasaktaṃ saśakṛcca tailaṃ raktādibuddhīndriyasamprasādaḥ
54| svapnānuvṛttirlaghutā balaṃ ca sṛṣṭāśca vegāḥ svanuvāsite syuḥ||44||
anuvāsanasamyagyogalakṣaṇamāha- pratyetītyādi| asaktamiti saṅgaṃ vinā|
raktādayaḥ dhātavaḥ| svapnānuvṛtiḥ nidrānuvṛttiḥ| sṛṣṭā iti abaddhāḥ||44||
adhaḥśarīrodarabāhupṛṣṭhapārśveṣu rugrūkṣakharaṃ ca gātram
55| grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagetānyanuvāsitasya
56||45|| hṛllāsamohaklamasādamūrcchāvikartikā
cātyanuvāsitasya|46|
adha ityādyanuvāsanāyogalakṣaṇam| rūkṣakharatā cātra śarīrasyāsnehanādeva|
hṛllāsādi atiyogalakṣaṇam||45||-
yasyeha yāmānanuvartate trīn sneho naraḥ syāt sa viśuddhadehaḥ||46||
āśvāgate'nyastu punarvidheyaḥ sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhan|47|
ucitasnehapratyāgamanakālamāha- yasyetyādi| yāmāniti praharān| sa viśuddhadeha
iti sa anuvāsanaprayogasamyagyogādanuvāsanavyāpattirahita ityarthaḥ| āśvāgate
iti śīghraṃ pratyāgate, anyastu vidheya iti tadaivānyaḥ sneho deyaḥ| punaḥ
snehadānopapattimāha- sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhanniti||46||-
triṃśanmatāḥ karma
57
nu bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ||47||
sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ parataśca pañca| kāle
58
trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ||48||
yoge
59
nirūhāstraya eva deyāḥ snehāśca pañcaiva parādimadhyāḥ|49|
samprati saṅkhyāpraśnasyottaraviśeṣamāha- triṃśadityādi| karmakālayogasañjñā
yathākramaṃ triṃśatṣoḍaśāṣṭabastisamudayeṣu jñeyā| kālastato'rdhenetyatra
ardhaśabdo na samaprativacanaḥ
60; tena triṃśadadha ṣoḍaśa bhavanti| sānvasanā ityādinā karmādīnāṃ
nirūhānuvāsanavibhāgamāha| ekamanuvāsanaṃ dattvā dīyanta iti sānvasanāḥ,
evamanuvāsanena pratyekaṃ yogād dvādaśa nirūhāścaturviṃśatirbastayo bhavanti|
prāgiti āramme| parata iti dvādaśanirūhottarakāle| nirūhāntaritāśca ṣaṭ
syuriti nirūheṇāntarī kṛtāḥ, evaṃ ca dvādaśa bastayaḥ pūraṇīyāḥ| pañcaiva
parādimadhyā iti pañca snehā ante madhye ādau ca yeṣāṃ vibhaktāste tathā; atra
cādau snehadvayam, ante ca snehadvayaṃ, nirūhatrayamadhye caikamanuvāsanam,
evaṃ pañca snehā bhavanti| ye tu nirūhadina evānuvāsanaṃ vadanti tanmate
ādāveka eva, ante'pi dināntare ekaḥ, evaṃ pañca bhavanti; evaṃ karmakālayorapi
nirūhadina eva dināntare vā'nuvāsanaṃ vyākhyeyam| atra caikasnehāntaritānāṃ
nirūhāṇāṃ dāne vātakṣobho nāśaṅkanīyaḥ, karmādiṣu nirūhā yāpanābastirūpā
dīyante, te snigdhā eveti kṛtvā na vātakṣobhakā bhavanti| ete ca karmādayo
yadyapi śāstrapradeśeṣu na vyavahriyante, tathā'pi
tadvidyavyavahārārthameveyaṃ karmādisañjñā, yathā yamakamahācchapānādisañjñā;
tena karmādisañjñāyāḥ śāstre vyavahārādarśanāt karmādipratipādako
grantho'nārṣa iti yaducyate, tannirastam| karmādisañjñā ca tantrāntare'pyasti|
tathāhi jatūkarṇaḥ- “bastayastriṃśat ṣoḍaśāṣṭau ca karmakalayogāḥ; nirūhāḥ
snehāntaritā dvādaśa ṣaṭ trayaḥ; ekasnehārambhāḥ pañcatryekāntāḥ” iti;
hārīte'pi- “triṃśakaṃ karma budhā vadanti” ityādyuktam| karmādīnāṃ prayogaṃ
kecidvātādiṣu vadanti||47-48||-
trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaḍvā vātādikānāmanuvāsanīyān
61||49|| snehān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt
srotoviśudyarthamato nirūhān|50|
trīn pañcetyādinā snehanārthamanuvāsanamāha| atra ye ‘vātādikānāṃ’ iti
paṭhanti, teṣāmādiśabdena pittakaphayorapi grahaṇaṃ; bahuvacanaṃ tu
tadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā vātasya grahaṇādbahutvasaṅkhyāyogādupapannam|
yathoktaṃ kuṣṭhanidāne- ‘vātādiṣu praduṣṭeṣu” (ni.a.5) iti, tathā
kiyantaḥśirasīye'pi “vātādīnāṃ rasādīnāṃ” (sū.a.17) iti bahutvaṃ nirdiṣṭam|
anye tu- ‘vātādhikānāṃ’ iti paṭhanti| atra caturṇāṃ ṣaṇṇāṃ ca snehānāṃ
yugmarūpāṇāmapi dānamaviruddhameva, etadanuvāsanasya nirūhāṅgatayā
snehanārthaṃ kriyamāṇatvāt; ayugmadānaṃ tu ‘bastīnayugmān’ ityanena
svapradhānatayā'nuvāsanasya vihitamiti bhinnaviṣayatayā na virodhaḥ; yataḥ
snehanaprayojanamanuvāsanaṃ snehe bhūta evāyugmadānena nivartanīyaṃ; kiṃvā,
ayugmā tantrato
62
vyākhyānena saṅkhyaivocyate, tathāhi- trīn, pañca, trīn catura iti sapta,
pañca catura iti nava, pañca ṣaḍityekādaśa, iti pañca vikalpā iha vidhīyante|
tantrāntare snehasya yugmadānamuktaṃ, yathā- “rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn
vā'pyanuvāsanān| dadyāt snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet”
(su.ci.a.37) iti| srotaḥśabdena vibaddhasirā'bhihitā||49||-
viśuddhadehasya
63
tataḥ krameṇa snigdhaṃ talasveditamuttamāṅgam||50||
virecayettrirdvirathaikaśo vā balaṃ samīkṣya trividhaṃ malānām|
uraḥśirolāghavamindriyācchyaṃ
64
srotoviśuddhiśca bhavedviśuddhe||51||
galopalepaḥ śiraso gurutvaṃ niṣṭhīvanaṃ cāpyatha durvirikte|
śirokṣiśaṅkhaśravaṇārtitodāvatyarthaśuddhe timiraṃ ca paśyet||52||
syāttarpaṇaṃ tatra mṛdu dravaṃ ca snigdhasya tīkṣṇaṃ tu punarna yoge|53|
samprati kramāgataśirovirecanasya kalpanāmasamyagyogāyegātiyogalakṣaṇaṃ cāha-
viśuddhetyādi| viśuddhadehasyeti etacca pañcakarmasampādanīyanṛviṣayatvaṃ
śuddhipūrvakatvaṃ śirovirecanasyehocyate; tena vamanādinā'śuddhe'pi
śirovirecanaikasampadyi puruṣe'yaṃ kramojñeyaḥ| snigdhamiti
abhyaṅgaśirobastipānādinā| talasveditamiti hastatalasveditam|
trirdvirathaikaśa iti taddina eva doṣāṇāmutkṛṣṭatvādibalatraividhyamapekṣya
yathāyogyatayā yojyam| indriyācchyamiti cakṣurādīnāṃ svaviṣaye pāṭavam|
timiraṃ ca paśyediti tamovyāptaṃ sarvaṃ paśyedityarthaḥ|
tasyātiyogāyogayościkitsitamanu
65
vaktavyatayā'nuṣaṅgatāmāha- syāttarpaṇamityādi| mṛdu dravaṃ
cetyanenātiyogacikitsitam| tīkṣṇaṃ tu punarna yoge iti ayoge śirovirecanasya
punastīkṣṇaṃ śirovirecanaṃ deyam||50-52||-
ityāturasvasthasukhaḥ prayogo
66
balāyuṣorvṛddhikṛdāmayaghnaḥ||53||
uktaṃ pañcakarmaprayogamupasaṃharati- ityāturetyādi| āturasvasthasukha iti
vacanena āture āmayasyāpahantṛtayā, svasthe ca balāyurvṛddhikartṛtayā
yathoktapañcakarmaprayogaḥ sukhaheturbhavatīti jñeyam| svasthe ca
pañcakarmapravṛttiḥ “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā sūtrasthāne
proktaiva jñeyā||53||
kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṃstāvān bhaveddviḥ parihārakālaḥ|54|
‘kṛte kiyān vā parihārakālaḥ’ ityasyottaramāha- kālastvityādi| tāvān
bhaveddviḥ parihārakāla iti bastyādiprayoge yāvān kālo vyāpyate, tataḥ
kālāddviguṇaṃ kālaṃ yāvat parihāryatvenoktaṃ parihartavyam| atra ādiśabdena
vamanavirecanaśirovirecanānāṃ grahaṇaṃ, bastestvādau vyutpādanena prādhānyaṃ
darśayati|54|
atyāsanasthānavacāṃsi yānaṃ svapnaṃ divā maithunavegarodhān||54||
śītopacārātapaśokaroṣāṃstyajedakālāhitabhojanaṃ ca|55|
‘kiṃ varjanīyaṃ’ iti praśnasyottaram- atyāsanetyādi| āsanam upaviṣṭāvasthānam|
sthānam ūrdhvatayā sthānam| yānaṃ rathāśvādinā yānam| eta āviṣkṛtatamā
ihoktāḥ; tena krodhāticintanādayo ye'pyupakalpanīyādau vamanādiprayoge
niṣiddhāste'pi na sevyā eva||54||-
baddhe praṇīte viṣamaṃ
67
ca netre mārge tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhe
68||55|| na yāti bastirna sukhaṃ nireti
doṣāvṛto'lpo yadi vā'lpavīryaḥ|56|
‘praṇīyamānaḥ’ ityādi praśnasyottaraṃ baddhe ityādi| netre baddhe viṣamaṃ
praṇīte ca gudāvayavaruddhatvānna yāti| tathā ‘na sukhaṃ nireti’ ityādinā
‘sucirācca kena’ iti praśnasyottaram| na sukhaṃ niretīti cireṇa duḥkhaṃ kṛtvā
cāgacchatītyarthaḥ| doṣāvṛta iti doṣeṇa balīyasā'varuddhaḥ| alpa iti
alpamānaḥ| alpavīrya iti uṣṇalavaṇādyabhāvānmṛduvīryaḥ||55||-
prāpte tu varconilamūtravege vāte'tivṛddhe'lpabale
69
gude vā||56|| atyuṣṇatīkṣṇaśca mṛdau ca
koṣṭhe praṇītamātraḥ punareti bastiḥ|57|
prāpte cetyanena śīghrāgamanahetumāha| vāte'tivṛddhe sneho gude vātena
pratihatatvānna yātyāśayaṃ, tataḥ śīghramāgacchati; alpabale gude snehaṃ
dhārayituṃ na śaknoti puruṣaḥ, alpabalatvaṃ gudasya
saṃvaraṇīvalīdārbalyāt||56||-
medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn
70
karoti||57|| snehaṃ tu yuñjannabudhastu
tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān| rogāstathā'nye'pyavitarkyamāṇāḥ
paraspareṇāvagṛhītamārgāḥ||58|| sandūṣitā
dhātubhireva cānyaiḥ svairbheṣajairnopaśamaṃ vrajanti|59|
‘sādhyāḥ’ ityādi praśnasyottaraṃ- medaḥkaphābhyāmityādi| medasā kaphena veti
medaḥ kaphābhyām| atra śūlādīnnirīkṣya śuddhavātabhrāntyā snehaṃ prayuṅkte,
nāvaraṇaṃ jānāti, ata eva ‘abudhaḥ’ iti kṛtam| anyatrāpyuktaṃ- “kupite
mārgasaṃrodhānmedasā vā kaphena vā| ativṛddhe'nile nādau śastaṃ snehena
bṛṃhaṇam” iti| avitarkyamāṇā iti asamyagjñāyamānāḥ| asamyagjñāyamānatva eva
hetumāha- paraspareṇetyādi| rogaśabdenātra doṣo'bhipretaḥ| paraspareṇa
pratibaddhamārgā ato durgrahā bhavanti, tathā dhātubhiśca raktādibhiḥ
sandūṣitāḥ sammūrcchitāḥ santo durjñeyā bhavanti, avijñātāśca svairbheṣajairna
praśamaṃ vrajanti; svairbheṣajairiti
mārgāvarodhādikāraṇadoṣadhātvantaranirapekṣakairekadoṣabheṣajaiḥ; taddhi
tathābhūtānāṃ bheṣajaṃ yaugikaṃ na bhavatyeva, ato'nupaśamo yukta evaḥ evaṃ ca
doṣāṇāṃ parasparāvarodhān tathā dhātusammūrcchanaviśeṣāṃścāvagamyaiva vyādhau
prapañco'nusaraṇīyaḥ||57-58||-
sarvaṃ ca rogapraśamāya karma hīnātimātraṃ viparītakālam||59||
mithyopacārācca na taṃ vikāraṃ śāntiṃ nayet pathyamapi prayuktam|60|
atha vijñāte'pi vyādhau bhiṣajā'samyakprayogādibhirvardhamāne'siddhimāha-
sarvaṃ cetyādi| viparītakālamiti anucitakālakṛtam| mithyopacārācceti
bheṣajānāṃ tathā'karaṇāt, yathā- bheṣajasya samyakpariṇāme sati bhoktavyam|
yadyaugikaṃ bheṣajaṃ tat samyak prayuktaṃ sidhyatīti siddhāntaḥ||59||-
tatra ślokaḥ- praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha
kalpanāyām||60|| prajāhitārthaṃ bhagavān
mahārthān samyagjagādarṣivaro'triputraḥ||61||
praśnānityādinā'dhyāyārthaṃ saṅgṛhṇāti| saṅgrahaśca vyaktaḥ||60||-
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sādhyā yathāsvaṃ śamanaiśca kecit kasmādgadā na praśamaṃ vrajanti’ iti pā. ↩
- 2 ‘ityagniveśo bhiṣajāṃ variṣṭhaṃ papraccha tasmai sa ca sarvamāha’ iti pā. ↩
- 3 ‘gurorbuddhiprakāśakaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘iṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘saptadinaprayuktena snehanaṃ na vṛttaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘parantu’ iti pā. ↩
- 7 ‘saptadināni vyāpya nivartyatayā’ iti pā. ↩
- 8 ‘samāṣaiḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘snigdhaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘prasuṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘vigacchet’ iti pā. ↩
- 12 ‘snigdhasya ca svinnavataśca kāryaṃ virecanaṃ yogyatamaṃ tataśca| peyāṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘vidadhyāt’ iti pā. ↩
- 14 ‘upaśāntasnehaguṇāya’ iti pā. ↩
- 15 ‘kṛtākṛtayūṣayoranyatareṇa sahitamannam’ iti pā. ↩
- 16 śivadāsasenastu “peyākramaḥ samāpyate, annakālastūtsargasiddhaḥ sāyaṃ prātaśca” ityadhikamāha ↩
- 17 ‘ityantena’ iti pā. ↩
- 18 ‘sarvasahastathaiva’ iti pā. ↩
- 19 ‘tat pittāgamanaṃ ca kaphāgamanānantarameva bhavati’ iti pā. ↩
- 20 ‘balātihāniḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘ūrjo'gniriti balavadagniḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘svedo'lpavahnirgurugātratā syāt’ iti pā. ↩
- 23 ‘na ca vātānulomyamiti vātavibandha ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 24 ‘pratyāgate māṃsarasena bhojyaḥ sāyaṃ ca bhukto'lpamalo'nuvāsyaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘tena nirūhāṅgatā’ iti pā. ↩
- 26 ‘māṃsarasabhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘pratyāgate cāpyuṣitasya kāle bhojyaṃ divā sāyamataḥ paraṃ tu| tryahe tryahe vā'pyatha pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ tu’ iti pā. ↩
- 28 ‘dvyahe tryahe vā'pyatha’ iti pā. ↩
- 29 ‘karma nu’ iti pā. ↩
- 30 ‘yathoktasaṅkhyātanirūhaṃ’ iti, ‘yathoktasaṅkhyānte nirūhaṃ’ iti ca pā. ↩
- 31 ‘viṣamasaṅkhyopādānaṃ dvicaturādibasterapi madhyavidhayā parigrahārtham’ iti vṛndamādhavaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 32 ‘āpakṣāt’ iti pā. ↩
- 33 ‘pakṣapūraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 34 ‘saṃsarjanasnehanādīnāmanuttamavikalpaparihārāt’ iti pā. ↩
- 35 ‘viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī sthiratvakṛt śukrasutapradaśca’ iti, ‘viṭpittakheṭānilamūtrakarṣī’ iti ca pā. ↩
- 36 ‘sarvagadāpaha iti militasarvadoṣāpahaḥ| kiṃvā, traidoṣikavyādhihara ityatra vyākhyā, anyathā vyākhyāne tu ‘śleṣmapittānilakarṣī’ ityanena paunaruktyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 37 ‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma paraṃ viśeṣeṇa samīraṇārte’ iti pā. ↩
- 38 ‘snehaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘... mathāpi puṣṭim’ iti pā. ↩
- 40 ‘vātasūkṣmāvayavasambandhakārakaṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘ādhmāpite’ iti pā. ↩
- 42 ‘vātakṛtopasargādgarbhaṃ’ iti pā. ↩
- 43 ‘teṣāṃ ca bastiḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 44 ‘mṛṣṭakāyāḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘dadyāt’ iti pā. ↩
- 46 ‘saṃśodhanaharaṇaglānyaiva’ iti pā. ↩
- 47 ‘…malācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ’ iti pā. ↩
- 48 ‘pareṇa’ iti pā. ↩
- 49 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 50 ‘nirasya’ iti, ‘vipothya’ iti ca pā. ↩
- 51 nābhipradeśaṃ ca kaṭiṃ ca gatvā kukṣiṃ samāloḍya punaśca pṛṣṭham| saṃsnehya kāyaṃ śithilāṃśca kṛtvā doṣān purīṣaṃ grathitaṃ vimathya|| svasaktavegaḥ sapurīṣadoṣaḥ pratyāgato bastiriti praśastaḥ’ iti pā. ↩
- 52 ‘…hṛdgudakukṣiliṅge’ iti pā. ↩
- 53 ‘nirūhitasya’ iti pā. ↩
- 54 ‘vakrādiśuddhīndriyasamprasādaḥ’ iti pā. ↩
- 55 ‘varcaḥ’ iti pā. ↩
- 56 ‘…nyanuvāsite syuḥ’ iti pā. ↩
- 57 ‘karmasu’ iti pā. ↩
- 58 ‘kālastrayo'nte ita’ pā. ↩
- 59 ‘yogo nirūhāstraya eva’ iti pā. ↩
- 60 ‘samavibhāgaprativacanaḥ’ iti pā. ↩
- 61 ‘vātādhikebhyastvanuvāsanīyān’ iti pā. ↩
- 62 anekoddeśe sakṛtpravṛttistantratā ↩
- 63 ‘viśuddhakāyasya’ iti pā. ↩
- 64 ‘uraḥśirolāghavamindriyāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 65 ‘…ścikitsāmanyavaktavyatayā’ iti pā. ↩
- 66 ‘prayoge’ iti pā. ↩
- 67 ‘viṣame’ iti pā. ↩
- 68 ‘tathā'rśaḥkaphaviḍvibandhe’ iti pā. ↩
- 69 ‘vāte viru(ba)ddhe’ iti pā. ↩
- 70 ‘suptyaṅgamardaśvayathūn’ iti pā. ↩