kalpanāsiddhau jñātapañcakarmopayogasya karmapravṛttinivṛttiviṣayakajijñāsā
bhavatyatastadupadarśanārthaṃ pañcakarmīyasiddhirucyate|
pañcakarmapravṛttinivṛttiviṣayajñānārthamadhikṛtya
2
kṛtā siddhiḥ pañcakarmīyasiddhiḥ||1-2||
yeṣāṃ yasmāt pañcakarmāṇyagniveśa na kārayet| yeṣāṃ ca kārayettāni tat sarvaṃ
sampravakṣyate||3||
yeṣāmityādinā'dhyāyārthaṃ saṅkalpya pratijānīte| pañcakarmāṇi yeṣāṃ na
kāryāṇītyanena vyastāni samastāni ca yeṣāṃ na kāryāṇi, tāni
pṛthagvakṣyante||3||
caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca| sadrājabhiṣajāṃ
3
dveṣṭā taddviṣṭaḥ śokapīḍitaḥ||4||
yādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ| vairī vaidyavidagdhaśca
śraddhāhīnaḥ suśaṅkitaḥ||5||
bhiṣajāmavidheyaśca nopakramyā bhiṣagvidā| etānupacaran vaidyo bahūn
doṣānavāpnuyāt||6|| ebhyo'nye samupakramyā
narāḥ sarvairupakramaiḥ| avasthāṃ pravibhajyaiṣāṃ varjyaṃ kāryaṃ ca
vakṣyate||7||
caṇḍa ityādinā sakalapañcakarmāviṣayānāha| yadyapi ca vimāne
janapadoddhvaṃsanīye (vi.a.3) rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca
anapavādapratīkārādayo'nupakramaṇīyatvenoktā eva, tathā'pīha prakaraṇāgatatvāt
punarucyante| caṇḍādiṣu pravṛttirbheṣajasyāśakyatvānniṣidhyate; kṛtaghnādiṣu
cādharmavaśādeva bheṣajaṃ na sidhyati, pratyutādhārmikapratikriyayā'dharma eva
bhavatīti nivṛttirvidhīyate| sato rājñaḥ bhiṣajaśca dveṣṭīti sadrājabhiṣajāṃ
dveṣṭā, kiṃvā saditi rājño bhiṣajaśca viśeṣaṇam| taddviṣṭa iti sadādidveṣyaḥ|
yādṛcchikaḥ nāstikaḥ| vihīnaḥ karaṇairiti upakaraṇaiḥ| vairī vaidyāpakārakaḥ,
vaidyadveṣṭā tu nāpakāraka iti viśeṣaḥ| vaidyavidagdhaḥ vaidyamānī|
bhiṣajāmavidheya iti bhiṣajāmanāyattaḥ| sarvairiti vamanādibhiranyaiśca
saṃśamanādibhiḥ| eṣāmiti caṇḍādivyatiriktānām||4-7||
avamyāstāvat-
kṣatakṣīṇātisthūlātikṛśabālavṛddhadurbalaśrāntapipāsitakṣudhitakarmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintā-
prasaktakṣāmagarbhiṇīsukumārasaṃvṛtakoṣṭhaduśchardanordhvaraktapittaprasaktacchardirūrdhvavātāsthāpitānuvāsitahṛdrogodāvartamūtrāghāta-
plīhagulmodarāṣṭhīlāsvaropaghātatimiraśiraśaṅkhakarṇākṣiśūlārtāḥ||8||
tatra kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ syāt,
kṣīṇātisthūlakṛśabālavṛddhadurbalānāmauṣadhabalāsahatvāt prāṇoparodhaḥ,
śrāntapipāsitakṣudhitānāṃ ca tadvat,
karmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintāprasaktakṣāmāṇāṃ
raukṣyādvātaraktacchedakṣatabhayaṃ syāt, garbhiṇyā
garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśāccadāruṇā rogaprāptiḥ, sukumārasya
hṛdayāpakarṣaṇādūrdhvamadho
4
vā rudhirātipravṛttiḥ, saṃvṛtakoṣṭhaduśchachardanayoratimātrapravāhaṇāddoṣāḥ
samutkliṣṭā antaḥkoṣṭhe
5
janayantyantarvisarpaṃ stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā,
ūrdhvagaraktapittina udānamutkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet,
prasaktacchardestadvat, ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ,
hṛdrogiṇohṛdayoparodhaḥ, udāvartino ghoratara udāvartaḥ syācchīghratarahantā,
mūtrāghātādibhirārtānāṃ tīvrataraśūlaprādurbhāvaḥ, timirārtānāṃ
timirātivṛddhiḥ, śiraḥśūlādiṣu śūlātivṛddhiḥ; tasmādete na vamyāḥ| sarveṣvapi
tu khalveteṣu viṣagaraviruddhājīrṇābhyavahārāmakṛteṣvapratiṣiddhaṃ
śīghratarakāritvādeṣāmiti
6||9||
sampratyupakramaṇīyānāmeva rogādiyogakṛtāvasthābhedenākartavyapañcakarmatāṃ
darśayannāha- avamyāstāvadityādi| avamyādau tāvaditipadaṃ
prākprastutopadarśanārtham| prasaktaśabdo maithunādibhiḥ pratyekaṃ
sambadhyate| saṃvṛtakoṣṭhaḥ vāyunā'lpīkṛtakoṣṭhaḥ, ‘vāyuvyāptakoṣṭhaḥ’ ityeke|
tatra kṣatasyetyadinā yathoktavamanādāne hetumāha| prāṇoparodhaḥ maraṇaṃ,
‘balakṣayaḥ’ ityanye| śrāntādīnāṃ vicchedapāṭhena prāṇoparodhasya pūrvāpekṣayā
hīnamātratvaṃ darśayati| vātaraktacchedakṣatabhayamityatra raktacchedo
raktamokṣaḥ| sukumārasyeti mṛduśarīrasya| hṛdayāpakarṣaṇāditi hṛdayahiṃsanāt|
tadvaditi ūrdhvaraktapittināmityatrokto doṣaḥ| avamyānāmavasthāyāṃ vamanamāha-
sarveṣvapītyādi| yadyapi cātrādhyāyānte sarveṣveva nirdiṣṭeṣvavasthāyāṃ
7
niṣiddhamapi vakṣyati, tathā'pīha vidhānenātrāvaśyaṃ kartavyaṃ vamanamiti
bodhyam||8-9||
śeṣāstu vamyāḥ; viśeṣatastu
8
pīnasakuṣṭhanavajvararājayakṣmakāsaśvāsagalagrahagalagaṇḍaślīpadamehamandāgniviruddhājīrṇānna
visūcikālasakaviṣagarapītadaṣṭadigdhaviddhādhaḥśoṇitapittapraseka (durnāma
9
)
hṛllāsārocakāvipākāpacyapasmāronmādātisāraśophapāṇḍurogamukhapākaduṣṭastanyādayaḥ
śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi vamanaṃ
pradhānatamamityuktaṃ kedārasetubhede śālyādyaśoṣadoṣavināśavat||10||
śeṣāstu vamyā ityabhidhāyāpi pīnasādīn punarvamanaviṣayatayā darśayan teṣu
viśeṣeṇa vamanasya yaugikatāṃ darśayati; evamuttaratrāpi
punarvirecanādiviṣayopadarśane vyākhyeyam| pradhānatamamityanena
mahārogādhyāye “kedārasetubhede” (sū.a.20) ityādinaikadeśenoktaṃ
prādhānyakhyāpakaṃ granthaṃ grāhayati; tena yaduktaṃ tatra- “vamanaṃ khalu
sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita
evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamapakarṣati, tatrāvajite
śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā- bhinne
kedārasetau śāliṣaṣṭikādīnyabhiṣyandamānānyambhasā praśoṣamāpadyante, tadvat”
(sū.a.20) iti granthakhaṇḍakaṃ, tadiha sambadhyate; evaṃ virecanaprādhānye
tathā bastiprādhānye'pi yadihaikadeśaṃ
mahārogādhyāyoktaprādhānyakhyāpakagranthakhaṇḍakaṃ vakṣyati, tatra
tadgranthādhyāhāreṇa
10
yojanīyam||10||
avirecyāstu
subhagakṣatagudamuktanālādhobhāgaraktapittivilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhakāmādivyagrājīrṇinavajvari-
madātyayitādhmātaśalyārditābhihatātisnigdharūkṣadāruṇakoṣṭhāḥ kṣatādayaśca
garbhiṇyantāḥ||11|| tatra subhagasya
sukumārokto doṣaḥ syāt, kṣatagudasya kṣate gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ
janayet, muktanālamatipravṛttyā hanyāt, adhobhāgaraktapittinaṃ tadvat,
vilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhā auṣadhavegaṃ na saheran,
kāmādivyagramanaso na pravartate kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt,
ajīrṇina āmadoṣaḥ syāt, navajvariṇo'vipakvān doṣān na nirhared vātameva ca
kopayet, madātyayitasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhaṃ kuryāt,
ādhmātasyādhamato vā purīṣakoṣṭhe
11
nicito vāyurvisarpan sahasā''nāhaṃ tīvrataraṃ maraṇaṃ vā janayet,
śalyārditābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt,
atisnigdhasyātiyogabhayaṃ bhavet, rūkṣasya vāyuraṅgapragrahaṃ kuryāt,
dāruṇakoṣṭhasya virecanoddhatā doṣā
hṛcchūlaparvabhedānāhāṅgamardacchardimūrcchāklamāñjanayitvā prāṇān hanyuḥ,
kṣatādīnāṃ garbhiṇyantānāṃ chardanokto doṣaḥ syāt; tasmādete na virecyāḥ||12||
virecanāviṣayamāha- avirecyāstvityādi| subhagakṣataguda iti subhagagudaḥ,
kṣatagudaśca; anye tu subhagaṃ sukhasaṃvardhitamāhuḥ| muktanālaḥ
asaṃvṛtagudaḥ| kṣatādayaśca garbhiṇyantā iti vamanāviṣayamadhyapaṭhitāḥ| rujāṃ
janayed ‘virecanaṃ’ iti śeṣaḥ| adhobhāgaraktapittinaṃ tadvaditi atipravṛtyā
hanyādityarthaḥ| kāmādītyādāvādiśabdena śokakrodhādīnāṃ grahaṇam| atra
cāpravṛttiḥ stokapravṛttiścāyoga eva; uktaṃ hi- “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ
vā pravartanam” (si.a.6) iti| ayogadoṣāśca vibhraṃśahikkāstambhādayo
vakṣyamāṇāḥ| āmadoṣa iti āmadoṣanimittavisūcikādiḥ| purīṣakoṣṭha iti
purīṣādyāsaktakoṣṭhaḥ| duśchardanokta iti prāgvamanoktadoṣaḥ syāt||11-12||
śeṣāstu virecyāḥ; viśeṣatastu
kuṣṭhajvaramehordhvaraktapittabhagandarodarārśobradhaplīhagulmārbudagalagaṇḍagranthivisūcikālasakamūtrāghātakrimikoṣṭhavisarpa-
pāṇḍurogaśiraḥpārśvaśūlodāvartanetrāsyadāhahṛdrogavyaṅganīlikānetranāsikāsyasravaṇahalīmakaśvāsakāsakāmalā-
pacyapasmāronmādavātaraktayoniretodoṣataimiryārocakāvipākacchardiśvayathūdaravisphoṭakādayaḥ
12
pittavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi virecanaṃ
pradhānatamamityuktamagnyupaśame'gnigṛhavat||13||
viśeṣeṇa virecyānāha- kuṣṭhetyādi| visūcikāyāṃ virecanamuttarakālaṃ
śeṣadoṣaharaṇārthaṃ jñeyam||13||
anāsthāpyāstu
ajīrṇyatisnigdhapītasnehotkliṣṭadoṣālpāgniyānaklāntātidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtātikṛśabhuktabhaktapītodakavamitaviriktakṛtanastaḥ
karmakuddhabhītamattamūrcchitaprasaktacchardiniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkābaddhacchidrodakodarādhmānālasakavisūcikāmaprajātāmātisāra-
madhumehakuṣṭhārtāḥ||14||
tatrājīrṇyatisnigdhapītasnehānāṃ dūṣyodaraṃ mūrcchāśvayathurvā syāt,
utkliṣṭadoṣamandāgnyorarocakastīvraḥ, yānaklāntasya kṣobhavyāpanno bastirāśu
dehaṃ śoṣayet, atidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtānāṃ pūrvoktodoṣaḥ syāt, atikṛśasya
kārśyaṃ punarjanayet, bhuktabhaktapītodakayorutkliśyordhvamadho vā
13
vāyurbastimutkṣipya kṣipraṃ ghorān vikārāñjanayet, vamitaviriktayostu rūkṣaṃ
śarīraṃ nirūhaḥ kṣataṃ kṣāra iva dahet, kṛtanastaḥkarmaṇo vibhraṃśaṃ
bhṛśasaṃruddhasrotasaḥ
14
kuryāt, kruddhabhītayorbastirūrdhvamupaplavet, mattamūrcchitayo rbhṛśaṃ
vicalitāyāṃ sañjñāyāṃ cittopaghātād vyāpat syāt,
prasaktacchardirniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ
nayet, baddhacchidrodakodarādhmānārtānāṃ bhṛśataramādhyāpya bastiḥ prāṇān
hiṃsyāt, alasakavisūcikāmaprajātāmātisāriṇāmāmakṛto doṣaḥ syāt,
madhumehakuṣṭhinorvyādheḥ punarvṛddhiḥ; tasmādete nāsthāpyāḥ||15||
anāsthāpyānāha- anāsthāpyāstvityādi| madhumehaśabdena sarvapramehagrahaṇam|
dūṣyodaramiti sannipātodaram| yānaṃ rathādiyānam| dahed ‘bastiḥ’ iti śeṣaḥ|
vibhraṃśamityatra ‘indriyāṇām’ iti śeṣaḥ| ūrdhvamupalpavediti
mukhādibhirudgacchet| mattamūrcchitayorvyāpat syāditi madamūrcchārūpā vyāpat
syādityāhuḥ| baddhodarādāvādhmātānāṃ bastirniṣidhyate; tena “snigdhāya
baddhodariṇe” ityādinā yāvacca “nirūhaṃ sānuvāsanam” (ci.a.13) iti granthena
nirūhavidhānamaviruddhaṃ bhavati; anye tu udarādhyāya eva ‘baddhodariṇe’
ityanena savibandhodariviṣayaṃ nirūhaṃ varṇayanti, tenātra sāmānyena
baddhodare nirūhaniṣedho na viruddhaḥ||14-15||
śeṣāstvāsthāpyāḥ; viśeṣatastu
sarvāṅgaikāṅgakukṣirogavātavarcomūtraśukrasaṅgabalavarṇamāṃsaretaḥkṣayadoṣādhmānāṅgasuptikrimikoṣṭhodāvartaśuddhātisāra-
parvabhedābhitāpaplīhagulmaśūlahṛdrogabhagandaronmādajvarabradhnaśiraḥkarṇaśūlahṛdayapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahavepanākṣepakagauravātilāghava-
rajaḥkṣayārtaviṣamāgnisphigjānujaṅghorugulphapārṣṇiprapadayonibāhvaṅgulistanāntadantanakhaparvāsthiśūla-
śoṣastambhāntrakūjaparikartikālpālpasaśabdogragandhotthānādayo
15
vātavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣvāsthāpanaṃ
pradhānatamamityuktaṃ vanaspatimūlacchedavat||16||
viśeṣeṇāsthāpyānāha- sarvāṅgetyādi| sphigādibhiḥ śūlaśoṣastambhāḥ
sambadhyante||16||
ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ syuḥ;
viśeṣatastvabhuktabhaktanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehārśaḥpratiśyāyārocakamandāgnidurbalaplīhakaphodarorustambhavarcobheda-
viṣagarapītapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhaślīpadagalagaṇḍāpacikrimikoṣṭhinaḥ
16||17||
tatrābhuktabhaktasyānāvṛtamārgatvādūrdhvamativartate snehaḥ,
navajvarapāṇḍurogakāmalāpramehiṇāṃ doṣānutkliśyodarañjanayet,
arśasasyārśāṃsyabhiṣyandyādhmānaṃ kuryāt, arocakārtasyānnagṛddhiṃ punarhanyāt,
mandāgnidurbalayormandataramagniṃ kuryāt, pratiśyāyaplīhādimatāṃ
bhṛśamutkliṣṭadoṣāṇāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet; tasmādete nānuvāsyāḥ||18||
ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ; viśeṣatastu rūkṣatīkṣṇāgnayaḥ
kevalavātarogārtāśca; eteṣu hyanuvāsanaṃ pradhānatamamityuktaṃ mūle
drumaprasekavat||19||
ananuvāsanaviṣayopadarśane anāsthāpyeṣu bhuktabhaktaḥ paṭhitaḥ,
tavdyudāsārthamabhuktabhaktopādanam; anuvāsanamabhuktasyānāvṛtatvādūrdhvaṃ
yāti, na tu nirūha iti viśeṣaḥ; anuvāsanaṃ tu snehasya sūkṣmatayā
visaraṇaśīlaṃ
17
sāyaṃ dīyate; tena tāṃvatkālamabhojanācchūnyaśarīrasyordhvaṃ yāti| anuvāsanaṃ
ca “śūle ca bhaktānabhinandane ca” (si.a.1) ityanena yadyapi vihitaṃ,
tathā'pīha bhaktānabhinandanahetvantarbhūtāyāmarucau tanniṣedho na viruddhaḥ;
anabhinandanaṃ hyaśraddhāmātraṃ vātakṛtam, arucistu sarvadā anicchā;
kevalavātarogaścāśraddhā, śuddhavātarogayukto'nuvāsanārhaḥ|
nirūhaprādhānyakhyāpane vanaspatimūlocchedanavadityanena
mahārogādhyāyoktabastiprādhānyakhyāpanagranthopadarśanaṃ; “yathā
vanaspatermūle cchinne skandhaśākhāvarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato
vināśastadvat” (sū.a.20) iti, mūle drumaprasekavaccetyanena
kalpanāsiddhyuktaṃ- “mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syāt” (si.a.1)
ityādiyathoktānuvāsanaprādhānyakhyāpanagranthagrahaṇaṃ karoti||17-19||
aśirovirecanārhāstu ajīrṇibhuktabhaktapītasnehamadyatoyapātukāmāḥ snātaśirāḥ
snātukāmaḥ
kṣuttṛṣṇāśramārtamattamūrcchitaśastradaṇḍahatavyavāyavyāyāmapānaklāntanavajvaraśokābhitaptaviriktānuvāsitagarbhiṇīnavapratiśyāyārtāḥ,
anṛtau durdine ceti||20||
tatrājīrṇibhuktabhaktayordoṣa ūrdhvavahāni srotāṃsyāvṛtya
kāsaśvāsacchardipratiśyāyāñjanayet, pītasnehamadyatoyapātukāmānāṃ kṛte ca
pibatāṃ mukhanāsāsrāvākṣyupadehatimiraśirorogāñjanayet, snātaśirasaḥ kṛte ca
snānācchirasaḥ
18
pratiśyāyaṃ, kṣudhārtasya vātaprakopaṃ, tṛṣṇārtasya punastṛṣṇābhivṛddhiṃ
mukhaśoṣaṃ ca, śramārtamattamūrcchitānāmāsthāpanoktaṃ doṣaṃ janayet,
śastradaṇḍahatayostīvratarāṃ rujaṃ janayet, vyavāyavyāyāmapānaklāntānāṃ
śiraḥskandhanetroraḥpīḍanaṃ, navajvaraśokābhitaptayorūṣmā netranāḍīranusṛtya
timiraṃ jvaravṛddhiṃ ca kuryāt, viriktasya vāyurindriyopaghātaṃ kuryāt,
anuvāsitasya kaphaḥ śirogurutvakaṇḍūkrimidoṣāñjanayet, garbhiṇyā garbhaṃ
stambhayet sa kāṇaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ pīṭhasarpī vā jāyate,
navapratiśyāyārtasya srotāṃsi vyāpādayet, anṛtau durdine ca śītadoṣān
pūtinasyaṃ śirorogaṃ ca janayet; tasmādete na śirovirecanārhāḥ||21||
aśirovirecanārhānāha- aśirovirecanārhā ityādi| pātukāma iti snehādipānakāmaḥ,
pānaklānto dināntare'pi pānajavyādhipīḍitaḥ| anṛtau śītagrīṣmavarṣāsu| durdine
iti meghācchādite'hni| kṛte pibatāmiti śirovirecane kṛte snehān
pibatāmityarthaḥ| kuṇiḥ kubjitakaraḥ
19; pīṭhasarpī paṅguḥ| anṛtau durdine cetyādau śītadoṣānityanena śītakāle
dīyamānasya durdine ca kṛtasya pūtināsākartṛtvaṃ, grīṣmavarṣākṛtasya tu
śirorogakartṛtvam; anye tu, anṛtudurdinamityanena avārṣikaṃ durdinamāhuḥ||20-21||
śeṣāstvarhāḥ, viśeṣatastu
śirodantamanyāstambhagalahanugrahapīnasagalaśuṇḍikāśālūkaśukratimiravartmarogavyaṅgo
pajihvikārdhāvabhedakagrīvāskandhāṃsāsyanāsikākarṇākṣimūrdhakapālaśirorogārditāpatantrakāpatānakagalagaṇḍa-
dantaśūlaharṣacālākṣirājyarbudasvarabhedavāggrahagadgadakrathanādaya
ūrdhvajatrugatāścavātādivikārāḥ paripakvāśca; eteṣu śirovirecanaṃ
pradhānatamamityuktaṃ, taddhyuttamāṅgamanupraviśya muñjādīṣikāmivāsaktāṃ
kevalaṃ vikārakaraṃ doṣamapakarṣati||22||
śirodantetyādinā viśeṣeṇa śirovirecanārhānāha| śirodantamanyābhiḥ
stambhaśabdaḥ sambadhyate| pīnaso'tra pakvapratiśyāyaḥ, taruṇe ca pratiśyāye
śirovirekaniṣedha iti na virodhaḥ| apatantrakaḥ apatānakabheda eva niḥsañjñaḥ;
uktaṃ hi- “niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ” (si.a.9) iti| śūlaharṣacālā dantena
sambadhyante| akṣirājī netrarājī
20, netrarogaviśeṣaḥ| vātavikāre'pyatravirecanaṃ
sthānasambandhāgataśleṣmavātahantṛtvenaivopapannam| muñjādīṣikāmivāsaktāmiti
muñjāccharāvayavādyathā īṣikā śarikā āsaktā ākṛṣyate muñjānupaghātena, tathā
śirasi pakvo doṣo hriyata ityarthaḥ||22||
prāvṛṭśaradvasantetareṣvātyayikeṣu rogeṣu nāvanaṃ kuryāt kṛtrimaguṇopadhānāt;
grīṣme pūrvāhṇe, śīte madhyāhne, varṣāsvadurdine ceti||23||
anṛtau śirovirecanaṃ niṣiddham, avasthāvaśena tadvidhānamāha- prāvṛḍityādi|
itareṣviti hemantagrīṣmavarṣāsu| ātyayikeṣvitivacanādanātyayikeṣu gadeṣu
niṣedhayati| ātyayike'pi śītādipratīkārārthamāha- kṛtrimaguṇopadhānāditi;
kṛtrimaguṇopadhānaṃ rogabhiṣagjitīyoktaṃ kartavyam| grīṣmādiṣveva
kālaviśeṣeṇauṣṇyādipratikriyāṃ darśayannāha- grīṣme pūrvāhṇe ityādi||23||
tatra ślokāḥ- iti pañcavidhaṃ karma vistareṇa nidarśitam| yebhyo yanna hitaṃ
yasmāt karma yebhyaśca yaddhitam||24|| na
21
caikāntena nirdiṣṭe'pyarthe'bhiniviśedbudhaḥ| svayamapyatra vaidyena
22
tarkyaṃ buddhimatā bhavet||25|| utpadyeta hi
sā'vasthā deśakālabalaṃ prati| yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt
23
karma kāryaṃ ca varjitam||26||
chardirhṛdrogagulmānāṃ vamanaṃ sve cikitsite| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭaṃ
kuṣṭhināṃ
24
bastikarma ca||27|| tasmāt satyapi nirdeśe
kuryādūhya svayaṃ dhiyā| vinā tarkeṇa yā siddhiryadṛcchāsiddhireva sā||28||
adhyāyārthasaṅgrahamabhidhāya vamanādyaviṣayatvena tathā vamanādiviṣayatvena
ca pratipādite vamanādinivṛttipravṛttiniścayaṃ niṣedhayannāha- na
caikāntenetyādi| abhiniviśediti niścayaṃ kuryāt| tarkyamiti
anuktamapyuhanīyam| buddhimatetivacanena abuddhimatāmanuktohaṃ niṣedhayati;
uktaṃ hi- “tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ, alpabuddhestu
yathoktānugamanameva
25
śreyaḥ” (vi.a.8) iti| atha kimarthaṃ yathoktānugamanameva śreya iti, tathā
kimarthamekāntatāvadhāraṇaṃ na kartavyamityāha- utpadyatehītyādi|
deśakālabalaṃ pratīti deśādibhedakṛtetyarthaḥ| kāryamakāryaṃ syāditi
kartavyatayoktamakaraṇīyaṃ syāditi, tathā varjitaṃ ca yat karma tat kāryaṃ
syādavasthāviśeṣāt| niṣiddhasyaivāvasthāvaśāt
26
kriyamāṇasya vamanāderudāharaṇamāha- chardihṛdrogetyādi| sve cikitsite iti
chardicikitsādhyāye| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭamityanena avasthāviśeṣa eva
niṣiddhavidhānamutsargāpavādata ityavirodhaṃ darśayati;
evamanyatrāpyapavādaviṣaye vamanādividhānamavasthāviśeṣaparatayā samādheyam|
nyāyopapāditamuktaṃ cārthamupasaṃharannāha- tasmādityādi| śāstropadeśe satyapi
svabuvdyaivaśāstrānugatayā'nuktamapi kartavyaṃ; yaduktaṃ- “pracaraṇamiva
bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya
bhavati” (vi.a.8) iti||24-28||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pañcakarmīyasiddhiṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘pañcakarmaprayogasya karmapravṛttinivṛttiviṣayajijñāsāmadhikṛtya’ iti pā. ↩
- 3 ‘sadvaidyanṛpatidveṣṭā’ iti pā. ↩
- 4 ‘hṛdayavikarṣaṇāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘antaḥkoṣṭhe visarpanta, stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā janayanti’ iti pā. ↩
- 6 ‘śīghratarakāritvāddoṣāṇām’ iti pā. ↩
- 7 ‘niṣiddheṣvavasthāyāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘viśeṣatastu’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘durnāma’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 10 ‘mahārogādhyāhāreṇa yojanīyam’ iti pā. ↩
- 11 ‘ādhmātasya purīṣagrathite koṣṭhe’ iti pā. ↩
- 12 ‘…netranāsikāsyaśravaṇarogagudameḍhrapāka…’ iti pā. ↩
- 13 ‘ūrdhvamadho vā kṣipraṃ bastirghorān’ iti pā. ↩
- 14 ‘bhṛśaṃ sanniruddhasrotasaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘…bāhvaṅgulitalāṃsadantapārśvāsthiśūlaśoṣa…’ iti pā. ↩
- 16 ‘…pītakaphābhiṣyanda…’ iti pā. ↩
- 17 ‘visarpaṇaśīlatayā’ iti pā. ↩
- 18 ‘snātasya pratiśyāyaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘naṣṭakaraḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘rāgo netrarogaviśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘na caitadevaṃ nirdiṣṭamekāntena samāśrayet’ iti pā. ↩
- 22 ‘bhiṣajā’ iti pā. ↩
- 23 ‘syādakāryaṃ kāryameva ca’ iti pā. ↩
- 24 ‘kuṣṭhārte’ iti pā. ↩
- 25 ‘yathoktācaraṇameva’ iti pā. ↩
- 26 ‘…vasthāviśeṣe’ iti pā. ↩