pūrvādhyāye vamanādipravṛttiviṣayādikamabhidhāya
2
kalpanāsiddhyuktabastikalpanāyāḥ prapañcenābhidhānārthaṃ bastisūtrīyā
siddhirucyate| basteritikartavyatābhidhāyakasūtramadhikṛtya kṛtā
siddhirbastisūtrīyasiddhiḥ||1-2||
kṛtakṣaṇaṃ śailavarasya ramye sthitaṃ dhaneśāyatanasya pārśve|
maharṣisaṅghairvṛtamagniveśaḥ punarvasuṃ prāñjaliranvapṛcchat||3||
bastirnarebhyaḥ kimapekṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya netram|
kīdṛkpramāṇākṛti kiṅguṇaṃ ca kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastiḥ||4||
nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snehasya kā vā śayane vidhiḥ kaḥ| ke bastayaḥ
keṣu hitā itīdaṃ śrutvottaraṃ prāha vaco maharṣiḥ||5||
dhaneśāyatanasyeti himālayasya| bastirnarebhya ityādayo daśa praśnāḥ| netraṃ
nalikā| kiṃyoniguṇaśca bastirityatra bastiḥ bastipuṭakaḥ, yoniḥ
prabhavasthānam| snehasya vā keti anuvāsanasya kā praṇidhānamātrā|
anuvāsanasya
3
cātra prapañco'bhidhātavyaḥ; tenānuvāsanasya kalpamātrapraśno'tra boddhavyaḥ;
yadā tu ‘snehasya vā kaḥ’ iti pāṭhaḥ, tadā snehasya nirūhadinadīyamānasya ko
vidhirityarthaḥ, sa cottaragranthena saṅgatārtha eva| ke bastayaḥ keṣu hitā
iti kebhyaḥ puruṣebhyaḥ kiṃyonayā hitā bastaya ityarthaḥ||3-5||
samīkṣya
4
doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvādivayobalāni| bastiḥ prayukto niyataṃ guṇāya
syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti||6||
samīkṣyetyādi| atra doṣādayo ye daśa parīkṣaṇīyāḥ proktāsteṣveva
upakalpanīyoktadoṣabheṣajādyekādaśakasya tathā
rogabhiṣagjitīyoktadaśaparīkṣyasyāvarodho vyākhyeyaḥ; anuktāvarodhaścāyaṃ
yonivyāpattika evāsmābhirukto'nusaraṇīyaḥ| samīkṣyeti jñānapūrvakamavekṣya|
sarvakarmāṇi ceti vamanādīni ca doṣādīnapekṣya prayuktāni guṇakarāṇi
bhavanti||6||
suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāsthiśastradrumaveṇudantaiḥ
5| nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnetrāṇi kāryāṇi su(tri)karṇikāni
6||7||
kimmayamasya netramityasya praśnasyottaraṃ- suvarṇetyādi| trapu vaṅgaṃ, rītiḥ
pittalam| viṣāṇairiti mahiṣādiśṛṅgaiḥ| sukarṇikānīti susamāhitakarṇikāni;
‘trikarṇikāni’ iti kecit paṭhanti, trikarṇikatvaṃ cāgre vakṣyamāṇam||7||
ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām|
syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva||8||
yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti| ṛjūni
gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni||9||
syāt karṇikaikā'gracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve|10|
‘kīdṛkpramāṇākṛti’ ityasyottaraṃ- ṣaḍityādi| tatra ṣaḍaṅgulamekavarṣāt
prabhṛti yāvat ṣaḍvarṣaṃ, dvādaśavarṣasyāṣṭāṅgulaṃ netraṃ bhavati,
viṃśativarṣasya dvādaśāṅgulaṃ netraṃ bhavati| atra vyutkramābhidhānena
ṣaḍvarṣādarvāgviṃśativarṣādūrdhvaṃ ca netramānavikalpo nāsti, ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ
netramānavikalpo'stīti darśayati; tena ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ
pratyabdamaṅgulatṛtīyabhāgavṛddhirbhavati, dvādaśādūrdhvaṃ
pratyabdamardhāṅgulavṛddhiḥ, evamuktamānapūraṇaṃ bhavati| suśrute
netramānabheda uktaḥ, sa nātivirodhakāritayā upekṣaṇīya eva| uktaṃ hi tatra-
“sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulaṃ netraṃ,
pañcaviṃśativarṣādūrdhvaṃ dvādaśāṅgulam” (su.ci.a.35) iti|
mudgādivāhicchidratvaṃ yathāsaṅkhyaṃ ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulanetreṣu jñeyam|
karkandhuśabdeneha śṛgālabadarī
7
svalpā gṛhyate; uktaṃ hi suśrute- “kolāsthimātracchidraṃ” (su.ci.a.35) iti|
bṛhadbadarīgrahaṇe
8
tu kaniṣṭhāpramāṇāgraṃ tadvahanaṃ nārhati; kecidevaṃ virodhaṃ paśyanto
badarāsthimajjānamiha karkandhūśabdena grāhayanti| satīnaḥ vartulakalāyaḥ|
vartyā'pihitānīti dravyāntarapraveśanirāsārthaṃ vartyā'pihitamukhāni
kartavyāni| yathāvaya iti yasmin vayasi
9
netraṃ vihitaṃ, tadvayaḥsthasyaivāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ mūle'gre
ca tulyapariṇāhaṃ netraṃ kartavyam| ṛjūnītyādinā netraguṇānāha| ślakṣṇānīti
akarkaśāni| guṭikāmukhānītyanena vartulamukhatayā'tīkṣṇamukhatāṃ darśayati|
ekā karṇikā'gre kartavyā netrasyāntaḥpraveśanirāsārthaṃ, bastinibandhane dve
iti bastinibandhanaprayojanake dve||8-9||-
jāradgavo māhiṣahāriṇau vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi||10||
dṛḍhastanurnaṣṭasiro vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛduḥ suśuddhaḥ
10| nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ netreṣu yojyastu subaddhasūtraḥ||11||
kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastirityasyottaraṃ- jāradgava ityādi|- jāradgavaḥ
vṛddhagobhavaḥ| bastiriti mūtrāśayapuṭakam| naṣṭasira iti
samuddhṛtasirāsantatiḥ
11| vigataḥ pūtigandho yasya sa vigandhaḥ| kaṣāyarakta iti kaṣāyabhāvanayā
raktīkṛtaḥ
12| vayo vīkṣya yathānurūpamiti vayobhedena yathoktena yo
bastiryasyocitapramāṇo bhavati, sa tasya netre nibandhanīyaḥ| etena ‘kebhyaḥ
ko bastiḥ’ ityasyottaraṃ bhavati||10-11||
basteralābhe plavajo galo vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭo vā|12|
bastyaprāptāvanukalpavidhimāha- basteralābhe ityādi| plavaja iti
prasevakagalaḥ pakṣī ‘plava’ iti khyātaḥ| aṅkapādaḥ carmacaṭakaḥ, tasya carma
grāhyaṃ bastyartham|12|
āsthāpanārhaṃ puruṣaṃ vidhijñaḥ samīkṣya puṇye'hani śuklapakṣe||12||
praśastanakṣatramuhūrtayoge jīrṇānnamekāgramupakrameta
13|13|
‘nirūhakalpaḥ’ ityādipraśnasyottaram- āsthāpanārhamityādi| śuklapakṣe iti
śuklapakṣasya sarvārambheṣu praśastatvāt, hārītena tu kṛṣṇapakṣa evātra
vihitaḥ; uktaṃ hi- “kṛṣṇapakṣe kāryaṃ, janmani sarvarogā hatāḥ suhatā
bhavantīti vadanti śāstrajñāḥ; śukle devā jātāḥ, kṛṣṇe'surāśca sarvarogāśca;
tasmādrogacikitsā kṛṣṇe sadaiva kartavyā” iti| ekāgramiti
bastiprayogaikamanasam||12||-
balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dve pañcamūle ca palonmitāni||13||
aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedapsu caturthaśeṣam| pūtaṃ
yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām||14||
kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyutaṃ sukhoṣṇaistu picupramāṇaiḥ| guḍāt
palaṃ dviprasṛtāṃ tu mātrāṃ snehasya yuktyā madhu saindhavaṃ
14
ca||15|| prakṣipya bastau mathitaṃ khajena
subaddhamucchvāsya
15
ca nirvalīkam| aṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya
vartim||16|| tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ
nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam| same'thaveṣannataśīrṣake
16
vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne||17||
savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvarjudehaṃ svabhujopadhānam| saṅkocya
17
savyetaradasya sakthi vāmaṃ prasārya praṇayettatastam||18||
snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhaṃ śanaiṛujvana
18
pṛṣṭhavaṃśam| akampanāvepanalāghavādīn pāṇyorguṇāṃścāpi vidarśayaṃstam
19||19|| prapīḍya caikagrahaṇena dattaṃ
netraṃ śanaireva tato'pakarṣet|20|
balāmityādinā
20
bastividhānamāha| palonmitatvamiha triphalāpañcamūlyorapi pratidravyam|
phalānīti madanaphalāni, tāni cākṛtyaivāṣṭāviha| atra
balādīnāmauṣadhānāmautsargikakvāthavidhinā'ṣṭamadanaphalādhikaṣaṭṣaṣṭipalatvaṃ
“kvāthaḥ
21
kvāthyasamaḥ” itivacanād bahukvātho bhavati; bastau ca puṭatrayadāne'pi
pratipuṭake daśapalakvāthadānaniyamāt triṃśatpalāni paramupayujyante, śeṣastu
yadyapi niṣprayojanastathā'pi maharṣivacanādyāvatpramāṇamuktaṃ tāvataiva
22
kriyamāṇaḥ kvātho'tra guṇavān bhavatīti, tena na mīmāṃsyametat; uktaṃ hi-
“yathā kurvanti, sa upāyaḥ” (sū.a.26); iti kiṃvā,
upayuktakvāthyadravyamānavibhāgodāharaṇārthametaduktaṃ
23, tena tadanusāreṇopayuktakvāthasādhanayogyamānameva kvāthyaṃ grahītavyam|
yavānyādīnāṃ pratyekaṃ pratinirūhaṃ picumānatvaṃ; picuḥ karṣaḥ| snehasyeti
ghṛtatailasya, uktatvāt
24| etacca snehamānaṃ prakṛtisthe puruṣe vakṣyamāṇavyavasthayā jñeyam| ‘yuktyā
madhusaindhave ca’ ityanena madhusaindhavayoḥ prakṛtyādyapekṣayā'niyataṃ mānaṃ
darśayati; cakāro māṃsarasakṣīragomūtrādīnāṃ cāniyataṃ mānaṃ darśayati; eṣāṃ
ca mānavyavasthāmagre kaṣāyamānaprastāve darśayiṣyāmaḥ| ucchvāsyeti
ucchvāsanena dravyābhighātajanitavātanirgamamicchati| nirvalīkamiti
kriyāviśeṣaṇam| netrāgrasaṃsthāmiti prathamaṃ dravanirgamādipratiṣedhārthaṃ
nalikāgramukhadattāṃ vartim| tailāktagātramiti abhyaṅgasāhacaryāt svedo'pi
jñeyaḥ, tenābhyaktasvinnamityarthaḥ; uktaṃ hyanyatra
“anuvāsitamāsthāpayedabhyaktasvinnaśarīram” (su.ci.a.38) iti|
prastāvāgataśayanavidhimāha- śayane manuṣyamityādi| same'thaveṣannataśīrṣake
veti vikalpadvayamāturecchayā kartavyaṃ; kiṃvā, unnatakaṭīdeśasya puruṣasya
samaṃ, tucchakaṭīkasyonnataśīrṣaṃ śayanaṃ vidheyam, evaṃ hi tayoḥ
samyagbastirdehānusārī bhavati| savyeneti vāmena; vāmapārśvaśayanaprayojanaṃ
‘vāmāśraye hi’ ityādinā vakṣyamāṇam| manuṣyaṃ yathoktasarvaguṇaṃ kṛtvā taṃ
praṇayediti sambandhaḥ| svabhujopadhānaṃ yathā bhavati tathā śayānam;
upadhānaṃ gaṇḍuḥ| savyetarad dakṣiṇam| sakthi jaṅghā| vāmaṃ sakthi prasārya,
tadupari dakṣiṇaṃ sakthi saṅkocya,
visṛtasavyasakthisaṅkucitadakṣiṇasakthītyarthaḥ| snigdhe gude
netracaturthabhāgamiti karṇikāvacchinnaṃ sarvaṃ caturthabhāgamiti| anu
pṛṣṭhavaṃśamiti pṛṣṭhavaṃśamanugataṃ kṛtvā| akampanetyādau kampanaṃ calanaṃ,
vepanaṃ vepathuḥ, lāghavaṃ śīghrakriyatā; ādiśabdena bastigrahaṇapīḍanādi
gṛhyate| vidarśayanniha sampādayan| prapīḍya caikagrahaṇena dattamityanena
viśramya punaḥ pīḍanaṃ vāyujanakaṃ niṣedhayati||13-19||-
tiryak praṇīte tu na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite tu netre||20||
dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitaśca|
śītastvatistambhakaro vidāhaṃ mūrcchāṃ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ||21||
snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam| karoti
mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇa caiti||22||
dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmāt suyuktaṃ samameva dadyāt|23|
tiryakpraṇidhānādidoṣamāha- tiryagityādi| na yāti dhāreti tiryakpraṇidhāne
sati gudavalīrodho bhavati, tena dhārā na yāti| atistambhakara iti
bastirdehasya stambhaṃ karoti| jāḍyamiti śarīrajaḍatā|
tanvalpamātrālavaṇastvayogamiti tanurvā, alpamātralavaṇo
25
vā| sāndraḥ tanuviparītaḥ, kṣāmaṃ puruṣaṃ kuryāt| lavaṇo'tīti atimātralavaṇaḥ|
tasmāditi yathoktavidhāneṣu doṣanidarśanāt| suyuktamiti
tiryakpraṇidhānādirahitaṃ, śītatvādirahitaṃ ca||20-22||-
pūrvaṃ hi dadyānmadhu saindhavaṃ tu snehaṃ vinirmathyaṃ tato'nu kalkam||23||
vimathya saṃyojya punardravaistaṃ bastau nidadhyānmathitaṃ
26
khajena|24|
‘pūrvaṃ hi dadyād’ iti granthaṃ kecidanārṣamāhuḥ; tantrāntareṣu tvasyārthasya
dṛṣṭatvādyukta evāyaṃ pāṭhaḥ; ucyate hi suśrute “dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ
madhunaśca paladvayam
27| pātre talena mathnīyāt” (su.ci.a.38) ityādi| punardravaistamityatra
dravaśabdena kvāthasya
28
grahaṇam||23||-
vāmāśraye
29
hi grahaṇīgude ca tat pārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ||24||
līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidānam|25|
vāmapārśvaśayanaṃ yaduktaṃ tasya prayojanamāha- vāmāśraye ityādi| vāmāśraye
30
yasmād grahaṇīgude, tena vāmapārśvasuptasya grahaṇīgude prakṛtisthe bhavataḥ,
prakṛtisthe ca gude gudasya bastinā samyagupaśleṣād
31
vyāptirbhavati, tathā
32
valayaśca līnā bhavanti, tena sukhaṃ bastiryāti, grahaṇīgudayoḥ
prakṛtisthatayā ca bastirvyāpya sukhaṃ grahaṇīṃ bhāvayatīti boddhavyam||24||-
viḍvātavego yadi cārdhadatte niṣkṛṣya mukte praṇayedaśeṣam
33||25|| uttānadehaśca kṛtopadhānaḥ
syādvīryamāpnoti tathā'sya deham
34|26|
viḍvātetyādau niṣkṛṣya mukte iti nalikāmākṛṣya viḍvātavege mukte| datte tu
bastau uttānadehaḥ kṛtopadhānaśca syāt| etatkaraṇaprayojanamāha-
vīryamāpnotītyādi||25||-
eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgāt pittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīyaḥ||26||
eko'pakarṣatītyādi| etadvātādibhedena ekādibastidānavidhānaṃ; na tu tridoṣe
prathamo vātaṃ jayati, dvitīyaḥ pittaṃ jayati, tṛtīyaḥ kaphamityādi
vyākhyeyaṃ; yataḥ, “snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃsaḥ” ityādinā
pavanādibhedenaiva saṅkhyāniyamaṃ kariṣyati| evaṃ
35
svamārgāccānilameko bastirapakarṣati, pittaṃ dvitīyastu svamārgāditi pittaṃ
dvāveva jayataḥ
36, kaphaṃ traya eva jayantīti jñeyaṃ; svamārgāditi svasthānāt| yadyapi ca
bastiḥ
37
pakvāśayagatameva doṣaṃ jayatītyuktaṃ, tathā'pi pittādisthāne'pi
viśeṣabastividhisāmarthyāddoṣaharaṇamucyate; tena,
utsargatastadgatadoṣaharaṇaṃ viśiṣṭavidhānena ca sthānāntaragatadoṣaharaṇaṃ
bhavati| ayamartho jatūkaṇe'pyucyate- “bastiḥ kāryaḥ
sakṛdbastisthānaśaktyā'nilādiṣu” iti| atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati, tṛtīyaḥ
kaphamapakarṣatītyucyate; tathā'pi prathamadvitīyayorapi
pittakaphāpahatvamastyeva
38, paraṃ dvitīyena pittāpaharaṇaṃ, tṛtīyena ca kaphāpaharaṇaṃ
sthānapratyāsattyā kriyata iti kṛtvā dvitīyaḥ pittaṃ harati, tṛtīyaḥ kaphaṃ
haratīti coktam| pittakaphayośca yadyapi sukhaṃ cikitsitaṃ bastirna bhavati,
tathā'pi vātāvarake vātānubandhe vā pitte kaphe caitadbastidānaṃ jñeyam; uktaṃ
hi suśrute- “bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate” (su.ci.a.35)
iti||26||
pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena| jīrṇe tu sāyaṃ laghu
cālpamātraṃ bhukto'nuvāsyaḥ paribṛṃhaṇārtham||27||
nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena| dattvā sphicau
pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtham||28||
īṣacca pādāṅguliyugmamāñcheduttānadehasya
39
talau pramṛjyāt| snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye cāsya gātrāvayavā
rugārtāḥ||29|| tāṃścāvamadgīta sukhaṃ
tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ|30|
śālyannamityādau jīrṇe iti āsthāpanopalepe koṣṭhasthe jīrṇe|
tanumāṃsarasādibhojanaṃ ceha nirūheṇa manāgupahatasya vahneḥ paripālanārtham|
peyādikramastvatra na kriyate, virecanavadihāmasyābhāvāt; ata eva suśrute
peyādikramaṃ tyaktvā rasādikrama uktaḥ| paribṛṃhaṇārthamityanena lekhanārthaṃ
kriyamāṇe nirūhe paribṛṃhaṇārthamanuvāsanaṃ tadahaḥ kartavyamiti darśayati|
ata eva kalpanāsiddhāvapi- “narastato niśyanuvāsanārhaḥ” (si.a.1) ityanena
tadaharanuvāsanasyāvaśyakatvamuktaṃ
40; jatūkarṇe'pyuktaṃ- “jīrṇe sāyaṃ kṛtānnaṃ ca puṣṭyarthamanuvāsayet” iti|
nirūhapādāṃśasamena taileneti nirūhapādapramāṇena, caturviṃśatipale nirūhe
ṣaṭpalena snehenetyarthaḥ; iyaṃ cottamā mātrā'nuvāsanasya; uktaṃ hyanyatra-
“uttamā ṣaṭpalī proktā madhyamā tripalī bhavet| kanīyasī
41
sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsane” iti; suśrute'pyetāvanmānameva
snehasyānuvāsana mātrābastivibhāgenānuvāsane uktam|
snehaśīghrāgamanarakṣārthaṃ vidhānamāha- īṣadityādi| tacca
pādāṅgulyottānadehasya mātrāśataṃ sthāpanaṃ kartavyam| nirūhe tu
triṃśanmātrākālaṃ yāvaduttānasya sthāpanaṃ manyante| pādāṅguliyugmamiti
parvasandhiḥ| āñchediti
42
ākarṣet| nidrāmupāsīteti vacanaṃ kriyāntarasya niṣedhārtham||27-29||-
bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca, pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ prakṛtau sthite ca||30||
vāte vivṛddhe tu caturthabhāgo, mātrā nirūheṣu kaphe'ṣṭabhāgaḥ|31|
samprati trividho yo dvādaśaprasṛto nirūhastasya kaṣāyasnehamātrāṃ
nirūpayannāha
43
- bhāgā ityādi| bhāgāḥ kaṣāyasya pañcetyanena sarvatraiva doṣe svasthe ca
puruṣe dvādaśaprasṛtabhāgarūpe nirūhe pañcabhāgāḥ kaṣāyasya bhavanti, tena
pañca prasṛtāḥ kaṣāyasya| snehasya ca doṣabhedena svasthe ca mānabhedamāha-
pitte ityādi| pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ, tathā prakṛtau sthite ca puruṣe svasthe
ṣaṣṭha ityarthaḥ; tatra ṣaṇṇāṃ pūraṇaḥ ṣaṣṭhaḥ, tena dvādaśaprasṛtasya ṣaṣṭho
bhāgo dviprasṛtaṃ bhavati| snehaśabdena ghṛtatailādigrahaṇam| vāte tu vṛddhe
caturtho bhāgaḥ; snehacaturtho bhāgaḥ prasṛtatrayam| aṣṭabhāga iti sārdhaḥ
prasṛtaḥ| asminnarthe hārītaḥ- “kvāthasya pañcaprasṛtā vibhāgāḥ, snehasya
ṣaṣṭho hyadhike tu pitte| svasthe ca tāvat, pavane caturthaḥ,
kaphe'ṣṭamo'tyantagate(?) vikalpaḥ” iti| eṣā snehamātrā hīnamātre'pi nirūhe
kvāthasnehayoruktamātrānusāreṇa yojanīyā; śeṣaṇāṃ tu madhukalkasaindhavānāmiha
mātrāniyamo noktaḥ, teṣāmapi prakṛtyādibhadenāniyatatvāt; tena madhvādīnāṃ
prakṛtyādyanusāreṇa prasṛtamānena dvādaśaprasṛtatvaṃ pūraṇīyam| tatra
jatūkaṇapratyayāt sarvatra kalkasya paladvayaṃ bhavati| uktaṃ hi tatra
“caturviṃśatike puṭake peṣyāṇāṃ dvipalaṃ, kiñcicca madhusaindhavāt, sneho
vakṣyamāṇaḥ, śeṣaṃ kaṣāyasya; vāte tailaṣaṭpalaṃ svasthe ca; catvāri pitte
ghṛtasya, kaphe trīṇi tailasya” iti; saindhavaṃ tu karṣapramāṇamasti; yataḥ
suśrute- “saindhavākṣaṃ samādāya madhunaḥ prasṛtadvayam” (su.ci.a.38)
ityādyuktam; hārīta tu- “kṣaudraṃ tu deyaṃ prasṛtapramāṇaṃ
dvitīyamāhurlavaṇasya cākṣam” ityuktaṃ; tenānayā diśā saindhavamadhukalpanā|
yathoktakaṣāyasnehakalkamadhusaindhavāpūritāṃśapūraṇaṃ cāvāpenaiva kartavyam;
āvāpaścātrānukto'pyuttaratra vakṣyamāṇo vātādibhedena
māṃsarasakṣīragomūtrādiko jñeyaḥ| vakṣyati hi- “snigdhoṣṇa ekaḥ pavane nirūho,
dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā
na paraṃ vidheyāḥ” iti| hārīta'pyuktaṃ “snehaṃ guḍaṃ māṃsarasaṃ payaśca
hyamlāni mūtrāṇi ca saindhavaṃ ca| etāni sarvāṇyapi yojayīta nirūhayoge
madanāt phalaṃ ca” iti| yattu tantrāntare- dvādaśaprasṛtapūraṇaṃ prati
pratidravyavibhāgenoktaṃ; yathā- “dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ
prasṛtadvayam| vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtatrayam| ekībhūte tataḥ
snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet| sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtasammitam||
vitarecca tadāvāpamante
44
dviprasṛtonmitam| evaṃ sukalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet” (su.ci.a.38)
iti; tadvātaviṣayameva, snehasya vātaghnatvāt; kintvatra yaccatuḥprasṛtaṃ
kaṣāyasya manyate, tadasmattantrānumatameva
45| yattvanye paṭhanti- “madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ
dve daśa trīṇi palānyanilarogiṇām|| pitte catvāri catvāri dve dvipañca
catuṣṭayam
46| ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam” iti;
tadasmattantrānugatatvādanumatameva||30||-
nirūhamātrā prasṛtārdhamādye varṣe tato'rdhaprasṛtābhivṛddhiḥ||31||
ādvādaśāt syāt prasṛtābhivṛddhiraṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṃ syuḥ|
āsaptatestadvihitaṃ
47
pramāṇamataḥ paraṃ ṣoḍaśavadvidheyam||32||
nirūhamātrā prasṛtapramāṇā bāle ca vṛddhe ca mṛdurviśeṣaḥ|33|
idānīṃ vayobhedena nirūhapramāṇaṃ darśayannāha- nirūhetyādi| ādye varṣe
bālasya palamāne nirūhe kvāthādi yathoktamānānusāreṇa vaktavyam;
ardhaprasṛtābhivṛddhiḥ tataḥ prativarṣaṃ bhavati; tena dvādaśavarṣe ṣaṭprasṛto
bastirbhavati; dvādaśādūrdhvamaṣṭādaśavarṣaparyantaṃ prativarṣaṃ
prasṛtavṛddhyā dvādaśaprasṛtapūraṇaṃ bhavati; ‘dvādaśataḥ paraṃ syuḥ’
ityanenādhikapramāṇabastimānaṃ mahātyayakaraṃ kaiścidanumataṃ niṣedhayati;
yathā hārīte ekīyamataṃ paṭhyate- “ardhāḍhakaṃ paramatamaṃ
48
pramāṇam” iti
49; tathā suśrute'pi (?)- “dvādaśaprasṛtaṃ kecit triṃśatpalamathā'pare” ityādi|
bastimānaṃ darśayitumāha- āsaptaterityādi| āsaptatestaditi dvādaśaprasṛtamānaṃ
saptatiṃ yāvadbhavati| ṣoḍaśavaditi daśaprasṛtapramāṇam|
bālavṛddhayoryathoktaprasṛtamānaviṣayaṃ darśayan
50
tatrānyaṃ viśeṣamāha- nirūhamātretyādi| bālavṛddhayoryathoktaiva nirūhamātrā
prasṛtapramāṇā kāryā, viśeṣeṇa tayorbastirmṛduḥ kāryaḥ| tīkṣṇatvamārdavakaraṃ
ca vidhānaṃ vakṣyati; yathā- “tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ|
prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā” (si.a.7) iti||31-32||-
nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam||33||
pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam|34|
samprati ‘śayane vidhiḥ kaḥ’ iti praśnasyottaramāha- nātyucchritamityādi|
pūrvaṃ yaḥ śayanavidhiruktaḥ sa tātkālikaḥ, ayaṃ tūttarakālika iti viśeṣaḥ|
pradhānaṃ mahanmṛdu cāstaraṇaṃ pradhānamṛdvāstaraṇaṃ, tenopapannaṃ yuktam|
prākśīrṣakamiti “prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca prākśirāḥ”
(su.sū.a.19) iti vacanāt||33||-
bhojyaṃ punarvyādhimavekṣya tadvat
51
prakalpayedyūṣapayorasādyaiḥ||34|| sarveṣu
vidyādvidhimetamādyaṃ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān|35|
yūṣādi bhojyavidhānaṃ yathākramaṃ kaphe, pitte, vāte; kiṃvā, agnyapekṣaṃ
yathāyogyatayā vyākhyeyam| yathoktavidhānaṃ vakṣyamāṇavidhiṣu kartavyatayā
darśayannāha- sarveṣvityādi| etadādyamiti pradhānam, autsargikamiti yāvat;
tena viśeṣavidhānenāpavādo'pyasya bhaviṣyatīti sūcayati||34||-
dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ||35||
trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ|
sthirādivargasya balāpaṭolatrāyantikairaṇḍayavairyutasya||36||
prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat|
priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca||37||
syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ cāpi dadāti bastiḥ
52| eraṇḍamūlaṃ tripalaṃ palāśā
53
hrasvāni mūlāni ca yāni pañca||38||
rāsnāśvagandhātibalāguḍūcī punarnavāragvadhadevadāru| bhāgāḥ palāṃśā
madanāṣṭayuktā
54
jaladvikaṃse kvathite'ṣṭaśeṣe||39|| peṣyāḥ
śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṃ madhukaṃ balā
55
ca| rasāñjanaṃ vatsakabījamustaṃ bhāgākṣamātraṃ
56
lavaṇāṃśayuktam||40|| samākṣikastailayutaḥ
samūtro bastirnṛṇāṃ dīpanalekhanīyaḥ| jaṅghorupādatrikapṛṣṭhaśūlaṃ kaphāvṛtiṃ
mārutanigrahaṃ ca||41|| viṇmūtravātagrahaṇaṃ
saśūlamādhmānatāmaśmariśarkare ca| ānāhamarśograhaṇīpradoṣāneraṇḍabastiḥ
śamayet prayuktaḥ||42|| catuṣpale
tailaghṛtasya bhṛṣṭācchāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo
balamāṃsavarṇaretognidaścāndhyaśirortiśastaḥ
57||43|| jaladvikaṃse'ṣṭapalaṃ palāśāt paktvā
raso'rdhāḍhakamātraśeṣaḥ| kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṃ
58
yuktaḥ śatāhvādvipalena cāpi||44||
sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailo deyo nirūho balavarṇakārī|
ānāhapārśvāmayayonidoṣān gulmānudāvartarujaṃ ca hanyāt||45||
‘ke bastaya’ ityādipraśnasyottaraṃ- dvipañcamūlasyetyādi| atra māṃsaṃ
daśamūlasamam| rasaḥ kvāthaḥ| amlaṃ kāñjikādi| sapūrvapeṣya iti
balādyuktakalkayuktaḥ| trisnehayukta ityanena, majjaparityāgaṃ
sarvabastisiddhaṃ smārayati; uktaṃ hyanyatra- “vijñeyastrividhaḥ sneho
bastyartha majjavarjitaḥ” iti| sthirādivargasyetyādau madhusaindhave yadyapi
sāmānyenoktabastividhānalabdhe, tathā'pi tailādīnāmatrāprakarṣārthaṃ
punastayorabhidhānaṃ, kiṃvā sāmānyavidhismaraṇārthamatrābhidhānam;
evamanyatrāpi sāmānyavidhiprāptasya punarabhidhāne vyākhyeyam|
eraṇḍamūlamityādau palāśā śaṭī| hrasvāni mūlānīti sthirādipañcamūlam| kaṃsa
āḍhakaḥ| bhāgākṣamātramiti bhāgenākṣamātram| chāgācchatārdha iti pañcāśatpalo
bhavati| sapeṣya iti balādikasya kalkayuktaḥ||35-45||
yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena
59
siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu
vātaraktavaisvaryavīsarpahito nirūhaḥ||46||
yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkaraṃ
kṣaudrayutaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||47||
dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvṛṣasārivāśca|
salodhramañjiṣṭhamathāpyanantābalāsthirāditṛṇapañcamūlam
60||48|| toye samutkvāthya rasena tena śṛtaṃ
payo'rdhāḍhakamambuhīnam|
jīvantimedardhiśatāvarībhirvīrādvikākolikaśerukābhiḥ||49||
sitopalājīvakapadmareṇu prapauṇḍarīkaiḥ kamalotpalaiśca|
lodhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ keśaracandanaiśca||50||
piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate
dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ||51||
dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca|
sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||52||
drākṣādikāśmaryamadhūkasevyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ
śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ||53||
godhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ|
pathyāvidārīkṣurasairguḍena
61
bastiṃ yutaṃ pittaharaṃ vidadhyāt||54||
hṛnnābhipārśvottamadehadāhe
62
dāhe'ntarasthe ca sakṛcchramūtre| kṣīṇe kṣate retasi cāpi naṣṭe paitte'tisāre
ca nṛṇāṃ praśastaḥ||55||
yaṣṭyāhvayasyetyādikāścatvāraḥ pitte, pūrvaṃ tūktāḥ pañca vāte| atra
payaḥsādhanaṃ kṣīrapākaparibhāṣayaiva| yaṣṭyāhvalodhretyādinā
jīvanīyamityantenaiko yogaḥ| jīvanīyānāmatra kalkaḥ| suśītatvamihautsargikaṃ
mṛdukoṣṭheṣvadhikaṃ
63
pittahitatvāt; anayā ca diśā'parapittaharabastāvapi śītatvaṃ jñeyam|
dvikārṣikamityādau anantā utpalasārivā| tṛṇapañcamūlaṃ- “śarekṣudarbhakāśānāṃ
śālīnāṃ mūlameva ca” (ca.ci.a.1pā.1) ityādinoktam| ambuhīnamiti
kṣīrāvaśeṣaparyantaṃ śṛtam| rājakaśeruḥ kaśerureva| sasaindhavamiti
īṣatsaindhavam| sasārivetyādau śītapākī śītalī| madhuyaṣṭitailaṃ
madhuyaṣṭisādhitaṃ tailam| uttamadehaḥ mastakam||46-55||
koṣātakāragvadhadevadāruśārṅgeṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ
64| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||56||
tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān|
phalāhvatailasya samākṣikasya
65
kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||57||
dadyānnirūhaṃ kapharogiṇe jño mandāgnaye cāpyaśanadviṣe ca|
paṭolapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjale'gnau||58||
dvipañcamūle triphalāṃ sabilvāṃ phalāni gomūtrayutaḥ kaṣāyaḥ|
kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ||59||
nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurogālasakāmadoṣān| hanyāttathā
mārutamūtrasaṅgaṃ bastestathā''ṭopamathāpi
66
ghoram||60||
rāsnāmṛtairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadośīrasurāhvanimbaiḥ|
śampākabhūnimbapaṭolapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ||61||
trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatoyamūtraḥ|
yaṣṭyāhvakṛṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvetavacāviḍaṅgaiḥ||62||
kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ| ayaṃ nirūhaḥ
krimikuṣṭhamehabradhnodarājīrṇakaphāturebhyaḥ||63||
rūkṣauṣadhairapyapatarpitebhya eteṣu rogeṣvapi satsu dattaḥ| nihatya vātaṃ
jvalanaṃ pradīpya vijitya rogāṃśca balaṃ karoti||64||
koṣātaketyādikāścatvāraḥ kaphe bastayaḥ| śārṅgeṣṭā guñjā| atra
kvāthadaśaprasṛtena tathā kalkena kṣaudrādinā ca yadyapi mānamadhikaṃ bhavati,
tathā'pyevameva dravyasaṃyogaṃ kṛtvā dvādaśaprasṛta eva bastirdeyaḥ,
tadadhikamānasya niṣiddhatvāt| paṭoletyādau paṭolādipippalyantaistoyaṃ
sādhayitvā pūrvavad dvitīyaḥ, kapharogiṇe dvipañcamūlyādibhistṛtīyaḥ
kartavyaḥ| kṣāraḥ yavakṣāraḥ| rāsnetyādau śampākaḥ caturaṅgulaḥ| tiktā
kaṭurohiṇī| atra piṇḍītakakvātho'pyāvāpakalpo
67
yena praviśati; piṇḍītakaḥ madanaḥ| rūkṣauṣadhairatyapatarpitebhyo'pyeteṣu
kuṣṭhādirogeṣvayaṃ datto balaṃ karotīti yojanā||56-64||
punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ
68| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni
69
cāṣṭau||65|| bilvaṃ yavān
kolakulatthadhānyaphalāni caiva prasṛtonmitāni| payojaladvyāḍhakavacchṛtaṃ
70
tat kṣīrāvaśeṣaṃ sitavastrapūtam||66||
vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām
71| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam||67||
kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṃ prasṛtaistribhiśca
72| dadyānnirūhaṃ vidhinā vivijñaḥ sa sarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ||68||
punarnavetyādikaḥ sarvavātādisaṃsargaviṣayaḥ| vṛścīraḥ śvetapunarnavā|
dhānyāni phalāni ceti dhānyaphalāni| payojaladvyāḍhakavaditi
samajalakṣīradviprasthayuktam||65-68||
snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃso dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ
samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ||69||
uktānāṃ vātādiharabastīnāṃ saṅkhyākalpanāṃ viśiṣṭāṃ darśayannāha- snigdhoṣṇa
ityādi| eka iti eka eva puṭakaḥ| payasā ceti payoyuktau| kaṭukoṣṇatīkṣṇatvaṃ
kaphaharadravyayogādeva jñeyam| na paraṃ vidheyā ityanena tantrāntaravihitaṃ
caturthabastidānamatyarthaśarīrahiṃsakaṃ niṣedhayati; yathā suśrute- “dvitīyaṃ
vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārhataḥ| samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ
nivartayet” (su.ci.a.32) ityanenoktaṃ caturthadānamiti||69||
rasena vāte pratibhojanaṃ syāt kṣīreṇa pitte tu kaphe ca yūṣaiḥ|
tathā'nuvāsyeṣu ca bilvatailaṃ syājjīvanīyaṃ phalasādhitaṃ ca||70||
itīdamuktaṃ nikhilaṃ yathāvadbastipradānasya vidhānamagryam| yo'dhītya
vidvāniha bastikarma karoti loke labhate sa siddhim||71||
samprati vātādibhedena pratibhojanaṃ viśiṣṭaṃ tathā'nuvāsanaṃ cāha- rasena
vāte ityādi| pratibhojanaṃ nirūhānantarabhojanam| vāte bilvatailānuvāsanaṃ,
pitte jīvanīyasādhitaṃ, kaphe ca madanaphalasādhitam| atra bilvatailādīni
vakṣyamāṇāni vyākhyānayanti; tena snehavyāpatsiddhau yad vakṣyati “daśamūlaṃ”
(si.a.4) ityādinā bilvatailaṃ, jīvanīyaṃ ca “jīvantī madanaṃ” (si.a.4)
ityādinā vakṣyamāṇayamakaṃ, tathā “madanairvā'mlasaṃyuktaiḥ” (si.a.4) ityādinā
vakṣyamāṇaṃ madanatailaṃ jñeyam||70-71||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyodhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bastisūtrīyasiddhiṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘vamanapravṛttiviṣayādimabhidhāya’ iti pā. ↩
- 3 ‘anuvāsanaṃ cātra prapañcenābhidhātavyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘apekṣya’ iti pā. ↩
- 5 ‘kāṃsyāyasāsthidrumaveṇudantaiḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘netrāṇi śṛṅgairmaṇibhirnalaiśca trikarṇikāni pravadanti tajjñāḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘tadasthi’ iti pā. ↩
- 8 ‘badarāsthigrahaṇe’ iti pā. ↩
- 9 ‘yannetraṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘subaddhaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘anucchūnasiraḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘kaṣāyarakta iti triphalādikaṣāyadravyabhāvanayā rañjitaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 ‘jīrṇānnamekāgramupācarettam’ iti pā. ↩
- 14 ‘madhusaindhavādi’ iti pā. ↩
- 15 ‘bastiṃ tataḥ savyakare nidhāya’ iti pā. ↩
- 16 ‘same'thaveṣannatamastake vā’ iti pā. ↩
- 17 ‘nikuñcaya’ iti pā. ↩
- 18 ‘śanairmṛdvṛjupṛṣṭhavaṃśam’ iti pā. ↩
- 19 ‘hi darśayaṃstam’ iti pā. ↩
- 20 ‘bhāgodāharaṇārthaṃ balādikaṃ bastimāha- balāmityādi’ iti pā. ↩
- 21 ‘kvāthyāt kvāthaḥ samo mataḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘tathaiva’ iti pā. ↩
- 23 ‘upayuktasya’ iti pā. ↩
- 24 ‘pūrvamuktatvāt’ iti pā. ↩
- 25 ‘alpamātro vā alavaṇo vā’ iti pā. ↩
- 26 ‘nidadhyādbhiṣagapramattaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘madhunaḥ prasṛtadvayam’ iti pā. ↩
- 28 ‘kvāthasyāvyavahitasya’ iti pā. ↩
- 29 ‘vāmāśrayo'gnirgrahaṇī gudaṃ ca’ iti pā. ↩
- 30 ‘vāmāśrayo yasmādagnirgrahaṇīgude ca’ iti pā. ↩
- 31 ‘samyagupalabdhyā’ iti pā. ↩
- 32 ‘tathā dravamapi suprasṛtaṃ bhavati, tena sukhaṃ bastiryāti, grahaṇyāḥ prakṛtisthataya bastidravyaṃ sukhaṃ grahaṇīṃ bhāvayatīti boddhavyam’ iti pā. ↩
- 33 ‘praṇayetta śeṣam’ iti pā. ↩
- 34 ‘dehaḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘evaṃ ca mārge'pi eko bastiranilamapakarṣati’ iti pā. ↩
- 36 ‘jayata ityādi jñeyam’ iti pā. ↩
- 37 ‘bastinā pakvāśayagata eva doṣo hriyate’ iti pā.| ‘anilasya pakvāśayaḥ sthānaṃ, tasya ca pratyāsannatvādeka eva puṭo yuktaḥ, pittāśayasthānasyātivyavahitatvāddvitīyaḥ, āmāśayasyātivyavahitatvāttṛtīyaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ ↩
- 38 ‘atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati tṛtīyo vātakaphamapakarṣatītyucyate, atrāpi prathamadvitīyayoḥ pittakaphāpahatvamastyeva, paraṃ dvitīyena tṛtīyena ca vātakaphāpaharaṇaṃ sthānapratyāsattyā kriyata iti kṛtvā dvitīyaḥ pittaṃ harati, tṛtīyaḥ kaphaṃ haratīti coktam’ iti pā. ↩
- 39 ‘īṣat padāṅguṣṭhayugaṃ ca karṣe…’ iti pā. ↩
- 40 ‘tadaharanuvāsanaṃ sārvatrikamuktaṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘kanīyasyadhyardhapalā’ iti pā. ↩
- 42 ‘āñchediti prasārayedityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 43 ‘niyamayannāha’ iti pā. ↩
- 44 ‘tathā''vāpamante’ iti pā. ↩
- 45 ‘tadasmattantrānugatatvādanumatameva’ iti pā. ↩
- 46 ‘pitte catvāri dve pañca catuṣṭayapalāni hi’ iti pā. ↩
- 47 ‘āsaptateruktamidaṃ’ iti pā. ↩
- 48 ‘paramataṃ’ iti pā. ↩
- 49 asyāgre hastalikhitapustake ‘tathāhi hārīte ekīyamatamapyanumatam, ‘apratiṣiddhaṃ paramatamanumatam’ iti nyāyāt’ ityadhikaṃ paṭhyate ↩
- 50 ‘darśayitumevānyaṃ’ iti pā. ↩
- 51 ‘samyak’ iti pā. ↩
- 52 ‘sadyaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘palāni’ iti pā. ↩
- 54 ‘madanāṣṭakaṃ ca’ iti pā. ↩
- 55 ‘vacā’ iti pā. ↩
- 56 ‘akṣapramāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 57 ‘…śirorujāghnaḥ’ iti pā. ↩
- 58 ‘…rbalāmāgadhikāpalābhyāṃ’ iti pā. ↩
- 59 ‘yaṣṭyāhvamūlāṣṭapalena’ iti pā. ↩
- 60 salodhramañjiṣṭhabalāyavāsasthirāśarādidvayapañcamūlam’ iti pā. ↩
- 61 ‘tathā’ iti pā. ↩
- 62 ‘hṛnnābhipārśvodaradehadāhe’ iti pā. ↩
- 63 ‘mṛdukoṣṭhasambādhakaṃ’ iti, ‘mṛdukoṣṭhatvabādhakaṃ’ iti ca pā. ↩
- 64 ‘…devadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ’ iti pā. ↩
- 65 ‘kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya’ iti pā. ↩
- 66 ‘…matīva ghoram’ iti pā. ↩
- 67 ‘…'vayavakalpaḥ’ iti pā. ↩
- 68 ‘…dhattūravṛścīrabalāpalāśāḥ’ iti pā. ↩
- 69 ‘palāni’ iti pā. ↩
- 70 ‘payojaladvyāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojalārdhāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojaladvyāḍhakayoḥ śṛtaṃ’ iti ca pā. ↩
- 71 ‘…bilva…’ iti pā. ↩
- 72 ‘prasṛtitrayeṇa’ iti pā. ↩