athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyādevottarabastisiddhirabhidhīyate| uttarāṇāṃ śreṣṭhānāṃ bastīnāṃ
siddhiruttarabastisiddhiḥ||1-2||
atha svalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ| durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ
muktasandhānabandhanam||3||
nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam| śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ
paripālayet||4|| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ
tailapātraṃ yathaiva
1
ca| gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacāratḥ||5||
vakṣyamāṇabastīnāṃ viṣayaṃ mithyopacārajanitavyādhisamūhaṃ
2
darśayituṃ samyagupacārameva tāvadāha- atha svalvityādi| vamanādibhiriti
vamanavirecananirūhaśirovirecanaiḥ; kintu nirūhaśirovirecanayorna sarvaṃ
vakṣyamāṇaṃ peyādi sambadhyate, tenāyaṃ krama etayorna bhavati|
muktasandhānabandhanamiti muktasandhibandhanam| kṛśāśayamiti doṣaśūnyāmāśayam|
pratīkārāsahiṣṇumiti uccairbhāṣyādikriyākṣamaṃ; kiṃvā vamanādiprayogāsahiṣṇum|
paripālayet sarvasmādapacārata iti sambandhaḥ|
taruṇāṇḍādidṛṣṭāntatrayābhidhānaṃ kasyacit kiñcit prasiddhaṃ
bhaviṣyatītyabhiprāyeṇa||3-5||
agnisandhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak| rasottareṇopacaret krameṇa
kramakovidaḥ||6|| snigdhāmlasvāduhṛdyāni
tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||7||
anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ
gamayedbhiṣak||8||
rasottareṇopacaredityatra rasaḥ māṃsarasarūpa uttare yasmin tena peyādinā
rasottareṇa krameṇa; kiṃvā vamanavirecanayorantare peyādinā krameṇopacaret,
nirūhe tu rasottareṇeti vyavasthā| tatra ca nirūhe stokāgnimāndyāpekṣyā
rasādireva kramo bhavatīti pratipāditameva prāk; kiṃvā rasābhyāsakrama
uttarakālaṃ yasmin tena peyādinā rasottareṇa| rasābhyāsakramamevāha-
snigdhāmlasvāduhṛdyānītyādi| peyākramottarakālaṃ yadā virecanādikarmāntaraṃ na
kartavyaṃ tadā saṃśodhanamūlaśarīrasya prakṛtibhojanārthaṃ balāpyāyanārthaṃ
cāyaṃ rasābhyāsakramo jñeyaḥ; anye tu peyādikrame eva rasasaṃskārārthaṃ
snigdhāmlasiddhādikramaṃ varṇayanti| atra cāmlasvādū prathamaṃ
pakvāśayasthitavātapraśamanāyopayujyete, tathā'mlalavaṇai
tadūrdhvasthitāgnisandhukṣaṇārthaṃ, tataḥ pittapraśamanārthaṃ svādutiktau,
tataḥ pittordhvasthitakaphapraśamanārthaṃ kaṣāyakaṭukau, ityeṣa kramaḥ| atrāpi
ca yau rasau pratyanīkabhūtau tāveva miśritāvupayujyete| eṣāṃ caturṇāṃ
rasayugmānāmupayogaḥ peyādikrame eva| evaṃ dvādaśānnakālaiḥ
sarvarasabhojanaprāptiruttamavidhayā jñeyā| anyonyetyādi|
anyonyapratyanīkānāmiti parasparamabhibhāvakānām| vyatyāsādupayojayediti ekaṃ
yugmamupayujyāparasya yugmasyopayogaḥ| prakṛtiṃ gamayediti prakṛtibhojanaṃ
gamayet| prakārāntaraṃ rasābhyāse prāha- snigdharūkṣayoriti|
snigdharasamupayujya rūkṣo yojyaḥ, rūkṣaṃ vopayujya snigdha ityanena krameṇa
prakṛtibhojanaṃ gamayedityarthaḥ| snigdharūkṣau cātrodāharaṇārthamupātau, tena
gurulaghvādiyugmarasavyatyāsābhyāso'pyatra boddhavyaḥ| kiṃvā kaṣāyakaṭukau
tata ityanena yugmarasābhyāsa upadarśitaḥ, anyonyapratyanīkānāmityādinā tu
pratyekaṃ pratyanīkānāmanyonyavyatyāsenābhyāsa ucyate||6-8||
sarvakṣamo
3
hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirendriyaḥ| balavān sattvasampanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ
gataḥ||9||
peyādikramarasābhyāsābhyāmupapāditasvāsthyasya puṃso lakṣaṇamāha- sarvakṣama
ityādi| sarvakṣama
4
iti sarvarasābhyāsakṣamaḥ| asaṃsarga iti asaktavegaḥ; kiṃvā ‘nirāsaṅga’ iti
pāṭhaḥ, nirāsaṅgaḥ pratiniyataviṣayāparāhataḥ sarvaceṣṭākṣamaḥ||9||
etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet| mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu
viśeṣataḥ||10|| uccairbhāṣyaṃ
rathakṣobhamavicaṅkramaṇāsane| ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ
samaithunam||11|| tajjā
dehordhvasarvādhomadhyapīḍāmadoṣajāḥ| śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhyaḥ
syuryathākramam||12||
tajjā ityādi yathākramaṃ uccairbhāṣyādijā dehordhvapīḍādayo jñeyāḥ|
uccairbhāṣyādūrdhvadehe pīḍā, rathakṣobhāt sarvadehapīḍā, aticaṅkramaṇādadhaḥ
pīḍā, atyāsanāddehamadhyapīḍā, ajīrṇabhojanenāmajāḥ, ahitabhojanena doṣajāḥ,
divāsvapnena śleṣmajāḥ, maithunena kṣayajā iti||10-12||
teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam| yathāvatsampravakṣyāmi siddhān
bastīṃśca yāpanān||13||
tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ
śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipāsājvaratamaka-
hanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśvaśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ
5
syuḥ (1)| rathakṣobhāt
sandhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmānahṛdayendriyoparodha-
sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanāsandhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ
6
(2)| aticaṅkamaṇāt pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistoda-
piṇḍikodveṣṭanāṅgamardāṃsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ (3)|
atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ (4)|
ajīrṇādhyaśanābhyāṃ tu
mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ(5)|
viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrasādavātādiprakopajāśca
grahaṇyarśovikārādayaḥ (6)|
divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrā-
prasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ (7)|
vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṅkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛdayaspandananetrapīḍāṅgaśaithilya-
śukramārgaśoṇitāgamanakāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathu-
vātavarcomūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavepathubādhiryaviṣādādayaḥ
7
syuḥ; avalupyata iva gudaḥ, tāḍyata
8
iva meḍhram, avasīdatīva mano, vepate hṛdayaṃ, pīḍyante sandhayaḥ, tamaḥ
praveśyata iva ca (8)| ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete
prādurbhavantyupadravāḥ||14||
atroccairbhāṣyādiko granthaḥ prāyo vyakta eva|
atibhāṣitasyāsūtritasyoccairbhāṣyeṇa samānatvādudāharaṇam| piṇḍikodveṣṭanaṃ
jaṅghāpiṇḍikayorudveṣṭanākārā vedanā| sirādhamanīharṣaḥ
sirādhamanyorucchūla(na)tvam| rathakṣobhajā ityukte sandhiśaithilyādīnāmapi
prasaktiḥ syādatastannirāsārthamāha-
sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ syuriti|
ajīrṇādhyaśanābhyāmityatra
ajīrṇāśanasyāmajavikārakartṛtvādadhyaśanasyāsūtritasyopādānam|
evamahitāśanajavikārasamānavikārakāritvādviṣamāśanasyāpyasūtritasyopādānam|
avalupyata iva chidyata iva||13-14||
teṣāṃ siddhiḥ-
tatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasnehapānarasakṣīrādirvātaharaḥ
sarvo vidhirmaunaṃ ca (1)| rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṃ
snehasvedādivātaharaṃ karma sarvaṃ nidānavarjanaṃ ca (2)| ajīrṇādhyaśanajānāṃ
niravaśeṣataśchardanaṃ rūkṣaḥ svedo
9
laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṃ ca (3)| viṣamāhitāśanajānāṃ
yathāsvaṃ doṣaharāḥ kriyāḥ (4)| divāsvapnajānāṃ
dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayogaḥ
pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ (5)| maithunajānāṃ
jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ, tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā
vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ
10
snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca; mūtravaikṛtabastiśūleṣu
11
cottarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt||15||
teṣāṃ siddhiriti teṣāmuktavikārāṇāṃ sādhanaṃ bheṣajamityarthaḥ|
niravaśeṣataśchardanamiti ajīrṇānnasya niravaśeṣataśchardanam|
mūtravaikṛtetyādi yadā maithunānmūtravaikṛtādi bhavati tadā
vidārigandhādijīvanīyagaṇābhyāṃ kvāthakalkīkṛtābhyāṃ sakṣīraṃ tailaṃ
sādhayitvottarabastirdeyaḥ||15||
yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṃ deyāḥ; tānupadekṣyāmaḥ-
mustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni
palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhake
parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṃyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ kṣīrāvaśeṣaḥ
pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ
śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo
bastiḥ śukramāṃsabalajananaḥ
kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhna(vardhma)-
kuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgrajovisarpapravāhikāśirorujā-
jānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmānavātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ
sadyo balajanano rasāyanaśceti (1)| eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṃ
śāliparṇīpṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣurako rāsnā'śvagandhā guḍūcī
varṣābhūrāragvadho devadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptāni phalāni cāṣṭau
prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ
śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣepakalkitaṃ
12
madhughṛtatailasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ nirūhamekaṃ dvau trīn vā dadyāt|
sarveṣāṃ praśasto viśeṣato
lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṃ
13
ca (2)| tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā (3)| tathā
bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena
pūrvavadvastiḥ (4)| tathā
balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhena
payasā madhukamadanakalkitena madhughṛtasauvarcalayuktena
kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṃ sadyobalajanano rasāyanaśca (5)|
balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadevadārudvipañcamūlāni
14
palikāni yavakolakulatthadviprasṛtaṃ śuṣkamūlakānāṃ
15
ca jaladroṇasiddhaṃ nirūhapramāṇāvaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ
madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkikṛtaṃ
guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṃsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ
dadyācchukramūtravarcaḥsaṅge'nilaje
gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasañjñānāśabalakṣayeṣu ca (6)|
hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo
madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ
sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo
buddhimedhāgnibalajananaśca (7)| hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ
pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ
kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ (8)|
balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ
saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥsthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṃ
pathyatamaḥ (9)| balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā
paktvā madhukamadanakalkitaṃ samadhughṛtasaindhavaṃ jvarārtebhyo bastiṃ dadyāt
(10)|
śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṃ
siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ
kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ (11)|
sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chāgaṃ
payaḥ śṛtaṃ pādaśeṣaṃ
kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto vastirvṛṣyatamo
balavarṇajananaśca
16| iti yāpanā bastayo dvādaśa||16||
kalpaścaiṣa śikhigonardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt||17||
pratijñātān yāpanabastīnāha- yāpanāścetyādi| sarvakālaṃ deyā ityanena
pūrvanirūhāṇāmasārvakālikatvaṃ darśayati; eteṣāṃ ca sarvasmin kāle
dānamaviruddham| āyuṣo yāpanaṃ dīrdhakālānuvartanaṃ kurvantīti yāpanā
bastayaḥ| mustetyādau khaṇḍaśaḥ klṛptānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni|
pādajāṅgalarasa iti yathoktakṣīrakṛtakvāthapādikajāṅgalarasa ityarthaḥ| tulyaṃ
madhunā ghṛtaṃ yasmin sa tulyamadhughṛtaḥ; etena pūrvaṃ bastau
yathāniyamitasnehamānena yāvad ghṛtaṃ deyaṃ bhavati tāvanmānaṃ madhvapyatra
deyam| asmiṃśca bastau pūrvoktabastimānavibhāgenaiva bastiḥ kalpayitavyaḥ|
atra kṣīraṃ kaṣāyasthāne bhavati| śatakusumā śatapuṣpā| sasaindhavamiti
īṣatsaindhavam| eraṇḍamūletyādirdvitīyaḥ| tadvat sahacaretyādikastṛtīyaḥ|
tadvaditi pūrvavadbastividhānena| tathā bṛhatītyādikaścaturthaḥ| atra ca
bastau phalaśrutirnāsti, sāmānyena ‘ityete bastayaḥ snehāścoktā’ ityādinā
vakṣyamāṇā phalaśrutirjñeyā| balātibalāvidārītyādikaḥ pañcamaḥ|
balātibalārāsnetyādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| śuṣkamūlakāṇāṃ cetyatra ‘dviprasṛtaṃ’
ityanuvartate| nirūhapramāṇśeṣaṃ kaṣāyamiti nirūhapuṭakatrayayogyapramāṇaṃ
kaṣāyam; evaṃ puṭakatrayadeyāḥ pañcakaṣāyaprasṛtāḥ sthāpyā bhaviṣyanti|
kvāthaparibhāṣayaiva kartavyo'tra ca kvāthaḥ| nirūhapramāṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ
madhukamadanādinā yuktaṃ siddhaṃ bastiṃ dadyāditi yojanīyam| hapuṣetyādikaḥ
saptamaḥ| stimitāḥ śuṣkāḥ punaḥ kaṇḍitāḥ kṣuṇṇā ucyante| pūrvapaṭhitaṃ
mustādikamatra pradeśe kāśmīrāḥ paṭhanti| hrasvapañcamūlītyādiko'ṣṭamaḥ|
balātibalāpāmārgetyādiko navamaḥ| balāmadhuketyādiko daśamaḥ| atra
balādikaṣāyasya punarājena payasā pākāt kṣīraśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ|
śāliparṇītyādika ekādaśaḥ| sthiretyādiko dvādaśaḥ| erakā hoggalaḥ|
kalpaścetyādinā ātideśikāstrayo'bhidhīyante||16-17||
satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṃsaḥ
17
pañcamūlīpayaḥ siddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalī kalko
ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca (1)|
dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṃ payaḥ pādaśeṣaṃ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṃ
śarkarāmadhughṛtayuktaṃ strīṣvatikāmānāṃ balajanano bastiḥ (2)|
mayūramapittapakṣapādāsyāntraṃ
18
sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṃ
madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṃ madhughṛtasaindhavayuktaṃ
bastiṃ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo balavarṇakaram (3)| kalpaścaiṣa
viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt, akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu (4)|
godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṃsānāṃ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi
paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto
bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro
mathitoraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukāṇāṃ
hitatamaśca (5)| kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṃ payo
govṛṣanāgahayanakrahaṃsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṃsṛṣṭo
bastirvṛddhānāmapi balajananaḥ (6)| karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ
samadhughṛtaśarkaro bastiḥ; ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ
uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṃ naraṃ
kuryuḥ (7)| govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṃ
kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhavayuktaḥ kiñcillavaṇito bastiḥ
(8)| daśamūlamayūrahaṃsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṃ
tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṃ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo
bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ (9)|
mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ (10)|
madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ
19
saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ (11)|
sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṃ hapuṣārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto
bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaḥ (12)| madhutailaṃ
catuḥprasṛtaṃ śatapuṣpārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirdīpano bṛṃhaṇo
balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo rasāyanaḥ
krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ (13)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ
payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo
bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca (14)|
tadvanmadhughṛtābhyāṃ māṃsarasatulyo
20
mustākṣayuktaḥ
pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikorujānūrunikuñcanabastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ
(15)| surāsauvīrakakulatthamāṃsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto
mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ (16)|
dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ
kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailayukto bastiḥ
śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu
21
deya iti||18||
satittirirityādika ekaikayogena vakṣyamāṇānāmekonatriṃśatāṃ bastīnāṃ madhye
trayodaśaḥ| dvipañcamūlītyādikaścaturdaśaḥ| mayūramapittapakṣetyādikaḥ
pañcadaśaḥ| kalpaścaiṣa ityādinā''tideśikaṃ pañcadaśādhikaṃ śatamāha| tatra
viṣkiraiḥ “lāvo vartīrakaścaiva” ityādinoktaistathā “vartako vartikā”
(sū.a.27) ityādinoktairviṃśatiryogā bhavanti; mayuraścātra viṣkirapaṭhito'pi
pūrvoktatvānneha gaṇyate; pratudaiśca ‘śatapatra...’ (sū.a.27)
ityādinoktaistriṃśadbhavanti; tathā prasahaiśca ‘gokharāśvatara...’ (sū.a.27)
ityādinoktairekonatriṃśat; ambucarāśca haṃsādayaḥ saptaviṃśatiruktāḥ, etaiḥ
saptaviṃśatirbhavanti; rohitādibhirmatsyairnava; evaṃ pañcadaśottaraṃ śataṃ
bhavati| akṣīra iti rohitādiṣu sambadhyate| godhānakuletyādibhiḥ pratyekaṃ
gaṇanīyeṣu ṣoḍaśaḥ| kūrmādīnāmanyatametyādikaḥ saptadaśaḥ| atra
kūrmakarkaṭādaya ekādaśa paṭhitāḥ| tatra yaḥ prāyaḥ kūrmeṇa kriyate sa
pratyekaṃ gaṇanāyāṃ praviśati| karkaṭādibhistvādigrahaṇagṛhītairye daśa
bastayo bhavanti te atideśikā jñeyāḥ| govṛṣabastādiraṣṭādaśaḥ| govṛṣaḥ
puṃvṛṣaḥ| karkaṭādirekonaviṃśatitamaḥ| ityete bastaya ityanena
kūrmādīnāmanyatamamityādigranthoktā bastayaḥ pratyavamṛśyante| uccaṭaketyādi
uccaṭā svanāmakhyātā, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ| daśamūlītyādiko viṃśatitamaḥ|
mṛgaviṣkiretyādinā ātideśikā ūnaṣaṣṭiryogāḥ| tatra mṛgaiḥ ‘pṛṣataḥ śarabho
rāmaḥ’ (sū.a.27) ityādinoktaiḥ saptadaśa, saptadaśabhirviṣkiraiśca saptadaśa,
lāvādibhiśca mayūrakukkuṭavarjitairunaviṃśatyā ūnaviṃśatiḥ, ānūpaiśca
sṛmarādibhirnava, bileśayaiḥ śvetaśyāmacaturdaṃṣṭrādibhiścaturdaśa|
madhughṛtetyādika ekaviṃśatitamaḥ| sadyoghṛtatailetyādiko dvāviṃśatitamaḥ|
madhutailamityādikastrayoviṃśatitamaḥ|
tadvanmadhughṛtābhyāmityādikaścaturviṃśatitamaḥ| etadantāḥ ṣaṭ prayogā uktā
madhutailapradhānatvānmādhutailikā jñeyāḥ| dvipañcamūlītyādikaṃ kecinna
paṭhanti, sa ca saṅkhyātirekādbastisūtrīyasiddhipaṭhitatvācceha na paṭhanīya
iti ca vadanti||18||
ata ūrdhvaṃ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ|
śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṃ yantrapīḍitānāṃ rasaprasthaṃ
pṛthagekaikaṃ tadvadghṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṃ dvau dvau dadyāt,
jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlotpalakadambapuṣpa-
puṇḍarīkakeśarakalkān
pṛṣatatarakṣumāṃsakukkuṭacaṭakacakoramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṃsāṇḍarasavasāmajjādeśca
prasthaṃ dattvā sādhayet| brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṃ
sitacchatrakṛtacchāyaṃ gajaskandhamāropayedbhagavantaṃ vṛṣadhvajamabhipūjya,
taṃ snehaṃ tribhāgamākṣikaṃ maṅgalāśīḥ stutidevatārcanairbastiṃ gamayet| nṛṇāṃ
strīvihāriṇāṃ naṣṭaretasāṃ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ
vandhyānāṃ raktagulminīnāṃ
22
mṛtāpatyānāmanārtavānāṃ ca strīṇāṃ kṣīṇamāṃsarudhirāṇāṃ pathyatamaṃ
rasāyanamuttamaṃ valīpalitanāśanaṃ vidyāt (1)|19|
snehabastitrayārthaṃ snehatrayaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| mattākṣaḥ
kokilaḥ| jīvañjīvaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| puṣkarākṣaḥ haṃsaviśeṣaḥ| brahmaghoṣaḥ
vedadhvaniḥ| ete ca brahmaghoṣādayo'dṛṣṭadvārā upakārakā
rakṣaḥprabhṛtivīryāpaharaṇārthaṃ kriyante||19(1)||
balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṃ śataṃ śatamāpothya
jaladroṇaśate prasādhyaṃ, tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase vastrapūte
vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṃsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṃ
ghṛtatailayoścaikaikaṃ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā
candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇālanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakī-
kaṇṭakārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpatrakalkāṃśca
dattvā sādhayet| brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| tena strīśataṃ
gacchet; na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit| eṣa vṛṣyo balyo bṛṃhaṇa āyuṣyo
valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ ca
pathyatamaḥ (2)|19|
baletyādikaṃ dvitīyaṃ tailam||19(2)||
sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭye paktvā droṇaśeṣe rase supūte
vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṃ ghṛtatailaprasthaṃ
balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmedāmahāmedākākolikṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakha-
śaṭīsahacarasahasravīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ
sādhayet| bahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| eṣa sarvarogaharo
rasāyano lalitānāṃ śreṣṭho'ntaḥpuracāriṇīnāṃ
kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko
valīpalitanudvarṇarūpabalamāṃsaśukravardhanaḥ (3)| ityete rasāyanāḥ
snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā
vīryabalādhānārthamiti||19||
sahacarapalaśatamityādikaḥ snehastṛtīyaḥ| sahasravīryā dūrvā| varāṅgaṃ
guḍatvak| śatapākāḥ sahasrapākāścetyatra snehāpekṣayā śataguṇena sahasraguṇena
vā draveṇa ekadaiva pākaṃ manyante kecit||19||
bhavanti cātra- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasañjñitāḥ|
svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhināḥ||20||
ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ| sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu
yaugikāḥ||21|| nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ
cāpyapatyadāḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ||22||
ubhayārthakarā dṛṣṭā iti snehabastinirūhayoripi sādhyamarthaṃ snehanaṃ
śodhanaṃ ca kurvata iti bhāvaḥ||20-22||
vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca| sambhojanaṃ rathakṣobho
bastiṣveteṣu garhitam||23||
yāpanabastiṣu varjanīyamāha- vyāyāma ityādi||23||
tatra ślokāḥ
23
- śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ|
viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava||24||
viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ| nava matsyādibhiścaiva
śikhikalpena bastayaḥ||25|| daśa
karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ| mṛgaiḥ
saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa
24||26|| ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca
caturdaśa| ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ||27||
proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare| ete mākṣikasaṃyuktāḥ
kurvantyativṛṣaṃ
25
naram||28|| nātiyogaṃ na vā'yogaṃ
stambhitāste ca kurvate|29|
śikhigonardetyādinā uktabastisaṅgrahaṃ karoti| saṅgrahārthaśca pūrvameva
vyāhṛtaḥ| ekonatriṃśadityete iti pratyekaṃ nirdiṣṭā bastayaḥ snehaiḥ
samamekonatriṃśadbhavantītyarthaḥ| samāhārasaṅkhyāmāha- dve śate ṣoḍaśottare
iti| tacca yathā'smābhirvyākhyātaṃ tathā vyaktameva pūryate| ativṛṣamiti
śukropacayavantam| stambhitāśceti madhunā stambhitāḥ||24-28||-
mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ||29||
samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ|30|
yāpanābastyapravṛttau kartavyamāha- mṛdutvādityādi||29||-
śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ||30||
syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|31|
yāpanābastyatiprayoge doṣamāha- śophetyādi||30||-
ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā||31||
yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ| ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ
sacikitsitāḥ||32|| vistareṇa pṛthak
proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā|33|
etacchophādiṣu cikitsāmāha- ariṣṭetyādi| tasmāditi yāpanātyarthaprayoge
śothādidarśanāt| na prasaṅgata iti na abhyāsataḥ seveta| tebhyo rakṣediti
uccairbhāṣyādijanyavyāpabhdyo rakṣet||31-32||-
karmaṇāṃ vamanādināmasamyakkaraṇāpadām||33||
yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate|34|
samprati siddhisthānaśabdasya niruktiṃ darśayan siddhisthānābhidheyaṃ
vākyārthaṃ saṅgṛhṇannāha- karmaṇāmityādi| asamyakkaraṇāpadāmiti
vamanādīnāmasamyakprayoge janitānāmāpadāṃ; vamanādivyāpatpratikāraśca
siddhisthānārthaḥ pradhānatayopadarśitaḥ; tena vamanādikalpanādyabhidhānamapi
anāgatavamanādivyāpanniṣedhaprayojanakaṃ siddhisthāne yuktameva||33||-
ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam||34||
hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā|35|
siddhisthānaṃ samāpya kṛtsnaṃ tantramupasaṃharati- ityadhyāyetyādi|
ātreyamunivāṅmayamiti anukṛtātreyavacanabhayam||34||-
dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ
26
trivargaṃ cāpi puṣkalam||35|| siddhiṃ
cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan|36|
etattantrādhyayane phalamāha- dīrghamāyurityādi| trivargamiti dharmārthakāmān|
puṣkalamiti mokṣaṃ; kiṃvā puṣkalamiti trivargaviśeṣaṇam| siddhimiti
cikitsāprayogasādhyaniṣpādakatvam| vidhinā paṭhanniti rogabhiṣagjitīyoktena
pāṭhavidhinā| etatsaviṃśamadhyāyaśataṃ paṭhataḥ dīrghāyurlābhādayaśca
evambhūtapāṭhajanitadharmavaśādeva tathā
pāṭhajanitaśāstrāvabodhapūrvakaśāstrānuṣṭhānācca bhavanti||35||-
vistārayati leśoktaṃ saṅkṣipatyativistaram||36||
saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam| atastantrottamamidaṃ
carakeṇātibuddhinā||37|| saṃskṛtaṃ
tattvasampūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate| tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ samprasādya
samāpayat||38|| akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ
pañcanade pure| kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam||39||
saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat| idamanyūnaśabdārthaṃ
tantradoṣavivarjitam||40|| ṣaḍviṃśatā
vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ|41|
etacchāstrasaṃskāropapatyupadarśanapūrvakaṃ śāstrasya saṃskārakau
carakadṛḍhabalau darśayannāha dṛḍhabalaḥ- vistārayatītyādi| yasmācchāstre
prathamamativistāratayā kvacilleśoktyā ca pratipāditeṣu na samyagarthāvagamaḥ,
tena tadativistaraleśoktadoṣanirāsārthaṃ saṃskartā yujyate, ataḥ
tantrottamamidaṃ carakeṇa saṃskṛtam| pūrvagranthasya cātīva vistaratvādinā
tantrābhidhānaṃ pūrvaśrotṛjanābhiprāyādeva boddhavyam;
idānīntanaśrotṛpuruṣābhiprāyeṇa tu saṃskartuḥ saṃskāro jñeyaḥ| uktaṃ ca-
“saṅkṣepoktamatihanti vistaroktaṃ na gṛhyate| saṅkṣepavistarau hitvā
saṃskuryācchāstramāditaḥ” iti| purāṇaṃ ca punarnavamiti vistārasaṅkṣepādinā
punarnavaṃ kurute| carakasaṃskārāpūrṇatāṃ darśayan dṛḍhabala āha- tatvityādi|
tṛtīyo bhāgastribhāgaḥ| tribhāgāsampūrṇatā ceyamadūrāntaratayoktā, tena
dṛḍhabalapratipāditaikacatvāriṃśadadhyāyānāṃ na saviṃśādhyāyaśatatribhāgatā
yujyate iti nodbhāvanīyam| ātmanaḥ pañcanadapurabhavatvena
śreṣṭhapradeśabhavatvaṃ darśayati| ātmanaḥ saṃskāre tantrāntarānītārthena
saṃskāraṃ darśayannāha- kṛtvā bahubhya ityādi| tantrebhyaḥ
suśrutavidehāditantrebhyaḥ| viśeṣasya carakoktārthādatiriktarūpasya
uñchaśilarūpa uccayo viśeṣoñchaśiloccayaḥ; tamanyatantrebhyaḥ kṛtvā
saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairidamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitaṃ
ṣaḍviṃśattantrayuktibhirbhūṣitamapūrayadṛḍhabala iti yojanā| tatra
bhūmipatitānāmaṇūnāṃ dhānyādibījānāṃ śodhanyā saṃharaṇamuñchaḥ; praviralasya
tu kaṇiśādirūpatayā patitasya cayanaṃ śilaḥ| etena tantreṣu yatsārabhūtaṃ
taccarakācāryaiḥ saṅgṛhītaṃ; mayā tu urvaritaṃ pariśiṣṭaṃ kṛtvā pūritamiti
darśayati| anyūnaśabdamanyūnārthaṃ ceti anyūnaśabdārtham| tantradoṣāścaturdaśa
“punaruktaṃ duṣpraṇītasūtrasaṅgrahamakramaṃ” (vi.a.8) ityādinā
rogabhiṣagjitīyoktāstairvarjitam
27| tantrayuktibhiriti vakṣyamāṇatantrayuktibhiḥ| vicitrābhiriti
vicitrārthanyāyayuktābhistantrayuktibhiḥ||36-40||-
tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca||41||
pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam|
upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ||42||
prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ|
pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ||43||
atītānāgatāvekṣāsvasañjñohyasamuccayāḥ| nidarśanaṃ nirvacanaṃ sanniyogo
vikalpanam||44|| pratyutsārastathoddhāraḥ
sambhavastantrayuktayaḥ|45|
tantrayuktīrevāha
28
- tatretyādi| adhikaraṇaṃ nāma yamarthamadhikṛtya pravartate kartā; yathā
“vighnabhūtā yadā rogā” (sū.a.1) ityādi| atra rogādikamadhikṛtyāyurvedo
maharṣibhiḥ kṛta iti ‘rogāḥ’ ityadhikaraṇam| yogo nāma yojanā vyastānāṃ
padānāmekīkaraṇam| udāharaṇaṃ tāvadyathā-
pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni; tatra pratijñā- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ,
hetuḥ- mātaramantareṇa garbhānupapatteḥ, dṛṣṭāntaḥ- kūṭāgāraḥ, upanayaḥ- yathā
nānādravyasamudāyāt kūṭāgārastathā garbhanirvartanaṃ,
tasmānmātṛjaścāyamityeṣāṃ pratijñāyogaḥ; evamanye'pi yogārthā vyākhyeyāḥ|
hetvartho nāmayadanyatrābhihitamanyatropapadyate; yathā- “samānaguṇābhyāso hi
dhātūnāṃ vṛddhikāraṇam” (sū.a.12) iti vātamadhikṛtyoktaṃ, tatra vātasyeti
vaktavye yadayaṃ samānaśabdaṃ dhātūnāmiti karoti, tena yathā vāyostathā
rasādīnāmapi samānaguṇābhyāso vṛddhikāraṇamiti gamyate| padārtho nāma padasya
padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ| tatra dravyamitipadena
khādayaścetanāṣaṣṭhā ucyante; padayorartho nāma yathā- ‘āyuṣo veda’ iti
padayorāyurbodhakaṃ tantramityarthaḥ; evaṃ padānāmapyartha udāhāryaḥ| pradeśo
nāma yadbahutvādarthasya kārtsnyenābhidhātumaśakyamekadeśenābhidhīyate; yathā-
“anupānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ’ (sū.a.27) ityādi| uddeśo nāma
saṅkṣepābhidhānaṃ; yathā- “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū.a.1), anena
sarvāyurvedābhidheyoddeśaḥ| nirdeśo nāma saṅkhyeyoktasya vivaraṇaṃ; yathā-
hetuliṅgauṣadhasya punaḥ prapañcanaṃ “sarvadā sarvabhāvānāṃ” ityādinā
“ityuktaṃ kāraṇaṃ”(sū.a.1) ityantena kāraṇaprapañcanamityādi| vākyaśeṣo nāma
yallāghavārthamācāryeṇa vākyeṣu padamakṛtaṃ gamyamānatayā pūryate; yathā
“pravṛttirhetubhāvānāṃ” (sū.a.16) ityatra ‘asti’ iti padaṃ pūryate, tathā
“jāṅgalajai rasaiḥ” ityatra māṃsaśabdaḥ pūryate| vākyeṣu caita eva padāḥ śeṣāḥ
kriyante, ye'niveśitā api pratīyante| prayojanaṃ nāma yadarthaṃ kāmayamānaḥ
pravartate; yathā- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1)|
upadeśo nāmāptānuśāsanaṃ; yathā- “snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram”
(sū.a.13) ityādi| apadeśo nāma yatpratijñātārthasādhanāya hetuvacanaṃ; yathā-
“vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvāt”
(vi.a.3) ityādi, tatra pratijñātārthasya hetuvacanaṃ- duṣparihāryatvāditi|
atideśo nāma yatkiñcideva prakāśyārthamanuktārthasādhanāyaiva evamanyadapi
pratyetavyamiti paribhāṣyate; yathā- “yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha
pūjitam| vṛtaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate” (sū.a.8) iti|
arthāpattirnāma yadakirtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ; yathā- naktaṃ
dadhibhojananiṣedhaḥ, arthāddivā bhuñjītetyāpadyate| nirṇayo nāma
vicāritasyārthasya vyavasthāpanaṃ; yathā- catuṣpadabheṣajatvādi vicāraṃ
kṛtvā'bhidhīyate- “yaduktaṃ ṣoḍaśakalaṃ pūrvādhyāye bheṣajaṃ
tadyuktiyuktamalamārogyāya” (sū.a.10) iti| prasaṅgo nāma
pūrvābhihitasyārthasya prakaraṇāgatatvādinā punarabhidhānaṃ; yathā-
“tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānātimātradarśanamatiyogaḥ” (sū.a.11)
evamādyabhidhāya, punaḥ “atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca” (śā.a.1)
ityādinā pūrvokta evārtho'bhidhīyate| ekānto nāma yadavadhāraṇenocyate; yathā-
nijaḥ śarīradoṣotthaḥ, trivṛdvirecayatītyādi| anaikānto nāma
anyatarapakṣānavadhāraṇaṃ, yathā- “ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte mriyante, na
ca te sarva eva bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran” (sū.a.10) ityādi| apavargo
nāma sākalyenoddiṣṭasyaikadeśāpakarṣaṇaṃ; yathā- “na
paryuṣitānnamādadītānyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ” (sū.a.8)
iti| atra hi sāmānyena paryuṣitabhakṣaṇaniṣedhaṃ kṛtvā māṃsādeḥ paryuṣitasyāpi
bhakṣaṇamapakṛṣya vidhīyate| viparyayo nāma apakṛṣṭāt pratīpodāharaṇaṃ; yathā-
“nidānoktānyasya nopaśerate viparītāni copaśerate” (ni.a.3) iti| pūrvapakṣo
nāma pratijñātārthasandūṣakaṃ vākyaṃ; yathā- “matsyānna payasā'bhyavaharet”
iti pratijñātasyārthasya “sarvāneva matsyānna payasā'bhyavaharedanyatra
cilicimāt” (sū.a.26) iti| vidhānaṃ nāma sūtrakāraśca vidhāya varṇayati; yathā-
“malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ” ityatra duṣṭiśabdena malānāṃ
hīnatvamadhikatvamācāryagṛhītamācāryo varṇayati- “malavṛddhiṃ gurutayā
lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca” (sū.a.7)
iti; kecittu prakaraṇānupūrvyā'rthābhidhānaṃ vidhānamāhuḥ, yathā-
rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇāmutpādakramānurodhenābhidhānam| anumataṃ
nāma ekīyamatasyānivāraṇenānumananaṃ; yathā- “garbhaśalyasya jarāyuḥprapātanaṃ
karma saṃśamanamityeke” (śā.a.8) ityādyekīyamataṃ
pratipādyāpratiṣedhādanumanyate| vyākhyānaṃ nāma yat sarvabuddhyaviṣayaṃ
vyākriyate, yathā- “prathame māsi sammūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ
kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ” (śā.a.4)
ityādinā'smadādyaviditārthavyākaraṇam| saṃśayo nāma
viśeṣākāṅkṣānirdhāritobhayaviṣayajñānaṃ, yathā- “mātaraṃ pitaraṃ caike
manyante janmakāraṇam| svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ||”
(sū.a.11) ityādinoktaḥ saṃśayaḥ| atītāvekṣaṇaṃ nāma yadatītamevocyate; yathā-
“sā kuṭī tacca śayanaṃ jvaraṃ saṃśamayatyapi” (ci.a.3) ityatra
svedādhyāyavihitakuṭyādikamatītamavekṣate anāgatāvekṣaṇaṃ nāma yadanāgataṃ
vidhiṃ pramāṇikṛtyārthasādhanaṃ; yathā- “athavā tiktasarpiṣaḥ”
ityādyanāgatāvekṣaṇenocyate| svasañjñā nāma yā tantrakārairvyavahārārthaṃ
sañjñā kriyate; yathā- jentākaholākādikā sañjñā| ūhyaṃ nāma yadanibaddhaṃ
granthe prajñayā tarkyatvenopadiśyate; yathā- “parisaṅkhyātamapi yadyad
dravyamayaugikaṃ manyeta tattadapakarṣayet” (vi.a.8) iti| samuccayo nāma
yadidaṃ cedaṃ ceti kṛtvā vidhīyate; yathā- ‘varṇaśca svaraśca’ (i.a.1) ityādi|
nidarśanaṃ nāma- mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭāntaḥ; yathā-
“vijñātamamṛtaṃ yathā” (sū.a.1) ityādi| nirvacanaṃ nāma paṇḍitabuddhigamyo
dṛṣṭāntaḥ; yathā- “jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam” (sū.a.16) iti|
nidarśananirvacanayorayaṃ viśeṣaḥ- yannidarśanaṃ mūrkhaviduṣāṃ
buddhisāmānyaviṣayaṃ, nirvacanaṃ tu paṇḍitabuddhivedyameva; kiṃvā nirvacanaṃ
niruktiḥ- yathā- “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci.a.21)
ityādi| niyogo nāma avaśyānuṣṭheyatayā vidhānaṃ; yathā- “na tvayā
svedamūrcchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyā” (sū.a.14) ityādi| vikalpaḥ
pākṣikābhidhānaṃ; yathā- “sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā” (ci.a.6) ityādi|
pratyutsāro nāma upapattyā paramatanivāraṇaṃ; yathā vāryovidaḥ prāha-
“rasajāni tu bhūtāni rajasā vyādhayaḥ smṛtāḥ” (sū.a.25) ityādi, hiraṇyākṣo
niṣedhayati- “na hyātmā rajasaḥ smṛtaḥ” ityādi| uddhāro nāma parapakṣadūṣaṇaṃ
kṛtvā svapakṣoddharaṇaṃ; yathā- “yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram|
teṣāmeva hi bhāvānāṃ vipadvyādhīnudīrayet” (sū.a.25) ityādinā
svapakṣoddharaṇam| sambhavo nāma yadyasminnupapadyate sa tasya sambhavaḥ;
yathā- mukhe pipluvyaṅganīlikādayaḥ sambhavantītyādi| ityetāḥ
ṣaṭtriṃśattantrayuktayo vyāhṛtāḥ| bhaṭṭāraharicandreṇa
tvanyāścatasrastantrayuktayaḥ
paripraśna-vyākaraṇa-vyutkrāntābhidhāna-hetvākhyā vyāhṛtāḥ; tāśca
tantre'paṭhitatvādetā svevāntarbhāvanīyāḥ| tatra paripraśna
uddeśe'ntarbhavati, vyākaraṇaṃ tu vyākhyāne, vyutkrāntābhidhānaṃ
nirdeśaprabhedaḥ, hetuśabdena yāni pratyakṣādīni pramāṇānyuktāni tāni
hetāvantarbhavanti| vyākhyā pañcadaśaprakārā, saptavidhā kalpanā,
ekaviṃśatirarthāśrayāḥ, saptadaśa tācchīlyāni, caturdaśa ca tantradoṣā
bhavanti, taduttaratantre pratipāditatvānneha vilikhitā ācāryeṇa (?)||41-44||-
tantre samāsavyāsokte bhavantyetā hi kṛtsnaśaḥ||45||
ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā|46|
samprati tantrayuktīruddiśya tāsāṃ tantre evānusaraṇamāha- tantre
samāsavyāsokte ityādi| samāsābhihite ityanena atisaṅkṣipte tantre nāvaśyaṃ
sarvāstantrayuktayo bhavantīti darśayati, kiṃvā samāsābhihite ekadeśena
dṛśyante iti sambandhaḥ||45||-
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā||46||
prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ|47|
tantrayuktīnāṃ kāryaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- yathetyādi| yathā'mbujavanasya
saṅkucitasya vistārako'rkastathā tantre saṅkucitasyārthapradeśasya
vistārakāstantrayuktayaḥ; pravodhanādvistārakā bhavantītyarkadṛṣṭāntena
darśayati; dīpadṛṣṭāntena tu yathā dīpaḥ santameva tamasā pihitaṃ prakāśayati
tathā hetvādikāstantrayuktayaḥ santamarthaṃ gūḍhaṃ prakāśayantīti darśayati|
etadevārthadvayaṃ tantrayuktīnāṃ sampādyamabhipretyoktaṃ prabodhanaprakāśārthā
iti||46||-
ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ||47||
sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate| adhīyāno'pi śāstrāṇi
tantrayuktyā
29
vinā bhiṣak| nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā||48||
samyakśāstrābhyāsaphalamāha- ekasminnapītyādi||47-48||
durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham| sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ
śastraṃ ca rakṣati||49|| (tasmādetāḥ
pravakṣyante vistareṇottare punaḥ| tattvajñānārthamasyaiva tantrasya
guṇadoṣataḥ)||50||
śāstre durjñānasamyakjñānayordoṣaguṇānāha- durgṛhītamityādi| durgṛhītaṃ
śastraṃ yathā''tmana eva karacchedādikamāpādayati, tathā durgṛhītaṃ śāstraṃ
mithyābheṣajaprayogādātmano'pi vyāpadamāvahati, yathā vā śastraṃ sugṛhītaṃ
taskarādibhyo rakṣāṃ karoti, tathā sugṛhītaṃ śāstramātmana āturasya ca
rakṣāmāpādayatīti| tasmādetā ityādikaṃ ślokamuttare tantre
tantreyuktivyākaraṇe pratipādakaṃ paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vṛddhā vadanti,
agniveśatantre uttaratantrāsyaivānārṣatvāt||49-50||
idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ| sa
manujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||
tantrādhyayanaphalamāha- idamakhilamityādi| avimanā iti
tantrārthāvicalitamanāḥ| prayoganitya iti nityaṃ cikitsā kartavyatayā yasya
saḥ| sukhasya jīvitasya ca pradātā; kiṃvā sukārūpasya jīvitasya pradātā
sukhajīvitapradātā| dhṛtyādīti upacitā dhṛtismṛtibuddhidharmā yasya sa
dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||
(yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā| so'rthajñaḥ sa
vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ||52||
rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate| cikitsā vahniveśasya
susthāturahitaṃ prati||53|| yadihāsti
tadanyatra yannehāsti na tatkvacit| agniveśakṛte tantre
carakapratisaṃskṛte||54|| siddhisthāne'ṣṭame
prāpte tasmin dṛḍhabalena tu| siddhisthānaṃ svasiddhyarthaṃ samāsena
samāpitam)||55||
yasya dvādaśasāhasrītyādiślokatrayaṃ kecit paṭhanti; taccāprastutamiti||52-55||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
iti carakasaṃhitāyāṃ aṣṭamaṃ siddhisthānaṃ sampūrṇam| samāpteyaṃ
carakasaṃhitā|
gauḍādhinātharasavatyadhikāripātranārāyaṇasya tanayaḥ sunayo'ntaraṅgāt|
bhānoranu prathitalodhrravalīkulīnaḥ śrīcakrapāṇiriha kartṛpadādhikārī|| iti
śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tathaiva ca’ iti pā. ↩
- 2 ‘mithyopacārajavyādhipraśamaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘kṛtakramaḥ’ iti, ‘sarvakṣamo hyasaṃsargo’ iti, ‘balavān varṇavān sarvaratiḥ svaṅgaḥ sthirendriyaḥ| prasannātmā sarvasaho vijñeyaḥ prakṛtiṅgataḥ’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘sarvakṣama iti sarvaceṣṭākṣamaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘…niṣṭhīvanaśiraḥpārśvaśūla…’ iti pā. ↩
- 6 ‘…sakthiskandhahanugrahagrīvā…’ iti pā. ↩
- 7 ‘…vaṅkṣaṇorustambhavṛṣaṇajānujaṅghā…’ iti pā. ↩
- 8 ‘tāmyatīva’ iti pā. ↩
- 9 ‘svedo dhūmapānaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘snehāḥ’ iti hastalikhita-pustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘mūtrakṛcchrabastiśūleṣu’ iti pā. ↩
- 12 ‘śatakusumādikalkitaṃ’ iti pā. ↩
- 13 cirārśomūtrakṛcchrodaragulmavardhmodāvartagrahaṇīdoṣāśmarīṇāṃ hito'patyakāmānāṃ ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘…sumanā…’ iti pā. ↩
- 15 ‘śuṣkamūlakāni ca palikāni’ iti pā. ↩
- 16 ‘balamāṃsajananaśca’ iti pā. ↩
- 17 ‘sapākahaṃsaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘mayūramapakṣatuṇḍaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘hapuṣārdhapalaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘māṃsarasayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘…śukrasaṅga…’ iti pā. ↩
- 22 ‘raktapittināṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘tatra ślokāḥ’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 24 ‘…rnava’ iti pā. ↩
- 25 ‘kurvantyatikṛśaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘prajñāmārogyaṃ’ iti pā. ↩
- 27 tantradoṣāstu yadyapi rogabhiṣagjitīye sākṣānnoktāḥ, paraṃ ‘apunaruktadoṣaṃ’ ityādinā tṛtīye sūtre ye caturdaśa tantraguṇā uktāstadviparyayeṇa punaruktādayaścaturdaśa tantradoṣā jñeyāḥ ↩
- 28 tantrayuktīnāṃ viśeṣavivaraṇaṃ tu suśratasaṃhitāyā uttare tantre 65 tame'dhyāye, aṣṭāṅgasaṅgrahasyottaratantre 50 tame'dhyāye, bhaṭṭāraharicandraviracitacarakanyāsasyārambhe, kālāmeghabhiṣajā viracite tantrayuktivicāre ca draṣṭavyam ↩
- 29 ‘tantrayuktyavicakṣaṇaḥ’ iti pā. ↩