athātaḥ phalamātrāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasiddhiṣu phalānyācāryeṇa prayogeṣu vihitāni, tena teṣāṃ phalānāṃ
guṇāvadhāraṇārthaṃ tathā'nuktagajādibastimānopadarśanārthaṃ ca
phalamātrāsiddhirucyate| gajādibastividhānakathanaṃ yadyapyaprastutaṃ,
tathā'pi gajādiṣvapi yaugikatayā bastereva pratipādyate mātrā'tra
1; tena phalādīnāṃ tathā gajādibastimātrāyāśca pratipādikā siddhiḥ
phalamātrāsiddhiḥ||1-2||
bhagavantamudārasattvadhīśrutivijñānasamṛddhamatrijam|
phalabastivaratvaniścaye savivādā munayo'bhyupāgaman||3||
bhṛgukauśikakāpyaśaunakāḥ sapulastyāsitagautamādayaḥ| katamat pravaraṃ
phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti||4||
kaphapittaharaṃ varaṃ phaleṣvatha jīmūtakamāha śaunakaḥ|
mṛduvīryatayā'bhinatti tacchakṛdityāha nṛpo'tha vāmakaḥ||5||
kaṭutumbamamanyatottamaṃ vamane doṣasamīraṇaṃ ca tat|
tadavṛṣyamaśaityatīkṣṇatākaṭuraukṣyāditi gautamo'bravīt
2||6|| kaphapittanibarhaṇaṃ paraṃ sa ca
dhāmārgavamityamanyata
3| tadamanyata vātalaṃ punarbaḍiśo glānikaraṃ balāpaham||7||
kuṭajaṃ praśaśaṃsa cottamaṃ na balaghnaṃ kaphapittahāri ca|
ativijjalamaurdhvabhāgikaṃ pavanakṣobhi ca kāpya āha tat||8||
kṛtavedhanamāha vātalaṃ kaphapittaṃ prabalaṃ harediti| tadasādhviti
bhadraśaunakaḥ kaṭukaṃ cātibalaghnamityapi||9||
iti tadvacanāni hetubhiḥ suvicitrāṇi niśamya buddhimān
4| praśaśaṃsa phaleṣu niścayaṃ paramaṃ cātrisuto'bravīdidam||10||
phaladoṣaguṇān sarasvatī prati sarvairapi samyagīritā| na tu
kiñcidadoṣanirguṇaṃ guṇabhūyastvamato vicintyate
5||11|| iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvāku
tu mehine matam| kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ koṭhaphalaṃ ca
pāṇḍuṣu||12|| udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ,
madanaṃ sarvagadāvirodhi tu| madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ
sakaṭūṣṇavijjalam||13|| kaphapittahṛdāśukāri
cāpyanapāyaṃ pavanānulomi ca| phalanāma viśeṣatastvato labhate'nyeṣu phaleṣu
satsvapi||14||
phalādīnāṃ bastiyogeṣu guṇān pratipādayituṃ pūrvavṛttamitihāsamāha-
bhagavantamityādi| itihāsaśca saṃhitādharmatayā granthe pūjyatopadarśanārthaṃ
ca kriyata eva| phalādīnāṃ bastau varatvaṃ phalabastivaratvaṃ, tasya niścaye
avadhāraṇe| phalādiṣviti madanajīmūtakādiṣu| kalpe jīmūtake
6
yadyapi pittadoṣaharatvamuktaṃ, tathā'pīha vacanāt kaphapittaharatvamasya
prādhānyādunnīyate| mṛduvīryatayā'bhinattīti nātyarthaṃ bhinatti|
doṣasamīraṇamiti bastinā doṣahārakam| kṛtavedhanamityādau āśu kaphapittaṃ
harediti yojyam| iharṣivivādakathanena jīmūtakādīnāṃ guṇadoṣāśca kathitā
bhavantīti tātparyaṃ jñeyam| praśaśaṃsetyādi| phaleṣu jīmūtakādiṣu|
phaladoṣaguṇān pratīti lakṣyīkṛtya| sarasvatīti vāk| adoṣanirguṇamiti
doṣavadeva guṇavadeva vā na kiñcidityarthaḥ| tena satyapi stokadoṣasambandhe
yadguṇabhūyiṣṭhaṃ tadiha rogapraśamaprayogeṣu sārvayaugikam|
sarvagadāvirodhīti padena madanasya sārvayaugikatvaṃ brūte| āśukārīti
āśudoṣanirharaṇakāri| ato labhata iti phaleṣu prakarṣatvādeva madanaphalaṃ
phalamityucyate, na jīmūtakādiphalam||3-14||
guruṇeti vacasyudāhṛte munisaṅghena ca pūjite tataḥ
7| praṇipatya mudā samanvitaḥ sahitaḥ śiṣyagaṇo'nupṛṣṭavān||15||
sarvakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha naiti nābhitaḥ| nābhyadho
gudamataḥ sa śarīrāt sarvataḥ kathamapohati doṣān
8||16|| tadgururabravīdidaṃ śarīraṃ
tantrayate'nilaḥ saṅgavighātāt
9| kevala eva doṣasahito vā svāśayagaḥ prakopamupayāti||17||
taṃ pavanaṃ sapittakaphaviṭkaṃ śuddhikaro'nulomayati bastiḥ| sarvaśarīragaśca
gadasaṅghastatpraśamāt praśāntimupayāti||18||
sarvakarmaguṇakṛditi sarvakarmaṇāṃ vamanādīnāṃ guṇaṃ doṣaharaṇādikaṃ karotīti
sarvakarmaguṇakṛt; kiṃvā sarvakarmāṇi laṅghanabṛṃhaṇādīni, guṇāṃśca
balāgnyādīn karoti| nābhyadho gudamiti vrajati| tantrayate dhārayate|
vighātāditi prakopakahetunā'sambandhāt(?)| svāśayagaḥ svāśaya eva prāyaḥ
prakopaṃ vrajati; yastu pradeśāntare vātaprakopaḥ sa tanmūla eveti bhāvaḥ|
tatpraśamāt praśāntimupayāti pakvāśayasthavātamūlapraśamādbastinā|
kṛtāttanmūlānubandhāḥ śeṣasthānagatavikārāḥ
10
praśāmyanti| etacca ‘vanaspatimūlacchedavat’ ityādidṛṣṭāntena prāk
pratipāditameva| etena bastinā mūlavijayāddeśāntargatatanmūlavikārajayo yaḥ
kriyate sa uktaḥ| yattu bastervīryamāpādamastakaṃ prasarati tacca vīryaṃ
sarvavikārān hantīti prāguktameva jñeyam| iha tu, vīryamapihitaṃ kṛtvaiva
śiṣyapraśnānuguṇamevottaraṃ dattamiti jñeyam||15-18||
athādhigamyārthamakhaṇḍitaṃ
11
dhiyā gajoṣṭragośvāvyajakarma
12
roganut| apṛcchadenaṃ sa ca bastimabravīdvidhiṃ ca tasyāha punaḥ
pracoditaḥ||19|| ājoraṇau saumya gajoṣṭrayoḥ
kṛte gavāśvayorbastimuśanti māhiṣam| ajāvikānāṃ tu jaradgavodbhavaṃ vadanti
bastiṃ tadupāyacintakāḥ||20||
aratnimaṣṭādaśaṣoḍaśāṅgulaṃ tathaiva netraṃ hi daśāṅgulaṃ
13
kramāt| gajoṣṭragośvāvyajabastisandhau caturthabhāgopanayaṃ hitaṃ vadet
14||21|| prasthastvajāvyorhi
15
nirūhamātrā gavādiṣu dvitriguṇaṃ yathābalam| nirūhamuṣṭrasya
tathā''ḍhakadvayaṃ gajasya vṛddhistvanuvāsane'ṣṭamaḥ||22||
athābhigamyetyādau gajādīnāṃ karmāpṛcchaditi yojyam| roganuditi
karmaviśeṣaṇaṃ, tena karma roganuditi rogaharaṇe śreṣṭhaṃ cikitsitamityarthaḥ|
bastimabravīditi gajādīnāṃ rogaharaṇe śreṣṭhaṃ bastimevābravīt; tadanantaraṃ
tasya bastervidhiḥ punaḥ śiṣyeṇa pṛṣṭa ājoraṇetyādinā prāheti yojanā| uraṇaḥ
meṣaḥ| bastimiti puṭakam| jaradgavaḥ vṛddhavṛṣaḥ| tadupāyacintakā iti
gajādibastisādhane dattacittakāḥ| aratniḥ hastaḥ| kramāditi yathākramaṃ
gajādiṣu aratnyādi netrapramāṇam| caturthabhāgopanayamiti
netracaturthabhāgapraveśakam| gavādiṣviti goprakāreṣu; gomahiṣāśvānāṃ
grahaṇādbahuvacanaṃ sādhu| gajasya tu vṛddhiriti dvyāḍhakadvyaiguṇyena droṇa
ityarthaḥ| anuvāsane'ṣṭamamiti yathoktājādinirūhamānādajādīnāmanuvāsane'ṣṭamaḥ
snehabhāgo deyaḥ||19-22||
kaliṅgakuṣṭhe madhukaṃ ca pippalī vacā śatāhvā madanaṃ rasāñjanam| hitāni
sarveṣu guḍaḥ sasaindhavo dvipañcamūlaṃ ca vikalpanā tviyam||23||
gaje'dhikā'śvatthavaṭāśvakarṇakāḥ sakhādirapragrahaśālatālajāḥ| tathā ca
parṇyau dhavaśigrupāṭalī madhūkasārāḥ sanikumbhacitrakāḥ||24||
palāśabhūtīkasurāhvarohiṇīkaṣāya uktastvadhiko gavāṃ hitaḥ|
palāśadantīsuradārukattṛṇadravantya uktāsturagasya cādhikāḥ||25||
kharoṣṭrayoḥ pīlukarīrakhādirāḥ śamyākabilvādigaṇasya
16
ca cchadāḥ| ajāvikānāṃ triphalāparūṣakaṃ kapitthakarkandhu sabilvakolajam||26||
vikalpanā tviyamiti viśeṣakalpanā gaje'dhikā vakṣyamāṇā| tālajaṃ tālaphalam|
tathaivetyādinā gavāṃ hitamucyate||23-26||
athāgniveśaḥ satatāturān narān hitaṃ ca
17
papraccha gurustadāha ca| sadā''turāḥ śrotriyarājasevakāstathaiva veśyā saha
paṇyajīvibhiḥ||27||
atha bastiviṣayān sadāturān darśayannāha- athāgniveśa ityādi| hitaṃ ceti
sadāturāṇāṃ hitam| paṇyajīvinaḥ vaṇijaḥ||27||
dvijo hi vedādhyayanavratāhnikakriyādibhirdehahitaṃ
18
na ceṣṭate
19| nṛpopasevī nṛpacittarakṣaṇāt parānurodhādbahucintanādbhayāt
20||28|| nṛcittavartinyupacāratatparā
mṛjābhi(vi)bhūṣāniratā paṇāṅganā| sadāsanādatyanubandhavikrayakrayādilobhādapi
paṇyajīvinaḥ||29|| sadaiva te
hyāgataveganigrahaṃ samācarante
21
na ca kālabhojanam| akālanirhāravihārasevino bhavanti ye'nye'pi sadā''turāśca
te||30||
yathoktānāṃ sadāturatve hetumāha- dvijo hītyādi| dehahitaṃ na ceṣṭate iti
paṇyajīvina ityantaṃ yāvadanuvartanīyam| parānurodhāditi
nṛpānujīvipuruṣāntarānurodhāt| upacāratatpareti puruṣopacāratatparā| mṛjā
śarīramārjanam| paṇāṅganā veśyetyarthaḥ| atyanubandhavikrayakrayādilobhāditi
nirantarānubaddhakrayavikrayāderlobhāt| anyānapi sadāturānāha- akāletyādi|
nirhāraḥ malādinirgamaḥ||28-30||
samīraṇaṃ vegavidhāraṇoddhataṃ vibandhasarvāṅgarujākaraṃ bhiṣak| samīkṣya
teṣāṃ phalavartimāditaḥ sukalpitāṃ snehavatīṃ prayojayet||31||
punarnavairaṇḍanikumbhacitrakān sadevadārutrivṛtānidigdhikān| mahānti mūlāni
ca pañca yāni vipācya mūtre dadhimastusaṃyute||32||
satailasarpirlavaṇaiśca pañcabhirvimūrcchitaṃ bastimatha prayojayet| nirūhitaṃ
dhanvarasena bhojitaṃ nikumbhatailena tato'nuvāsayet||33||
balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt
22
phalam| yavān kulatthāṃśca pacejjalāḍhake rasaḥ sa peṣyaistu
kaliṅgakādibhiḥ||34||
satailasarpirguḍasaindhavo
23
hitaḥ sadāturāṇāṃ balavarṇavardhanaḥ| tathā'nuvāsye madhukena sādhitaṃ phalena
bilvena śatāhvayā'pi vā||35|| sajīvanīyastu
raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ| na cānyadāśvaṅgabalābhivardhanaṃ
nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayoḥ param||36||
punarnavetyādirnirūhaḥ nikumbhā dantī| mahānti mūlāni pañceti
bilvādipañcamūlāni| nikumbhataileneti nikumbhakvāthakalkasiddhena tailena|
balāmityādau kaliṅgakādibhiriti “kaliṅgakuṣṭhamadhukabilva.” ityādinehoktaiḥ|
phalena bilvena śatāhvayā'pi veti tailatrayamānuvāsanikam| sajīvanīyastu
raso'nuvāsana iti jīvanīyakaṣāyasādhitaḥ sneho'nuvāsane kartavyaḥ| tathā
nirūhaṇe jīvanīyaraso'lavaṇaḥ śiśoḥ kartavyaḥ| anuvāsanamapi jīvanīyasādhitaṃ
śiśoreva| na cānyadityādinā bālavṛddhayaugikatvaṃ basterāha| paramiti
śreṣṭham||31-36||
tatra ślokaḥ- phalakarma bastivaratā netraṃ yadbastayo gavādīnām|
satatāturāśca diṣṭāḥ phalamātrāyāṃ hitaṃ caiṣām||37||
phalakarmetyādisaṅgraho vyaktaḥ||37||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mahimā'tra’ iti pā. ↩
- 2 ‘tadayogya…’ iti pā. ↩
- 3 ‘dhāmārgavameṣvamanyata’ iti, ‘dhāmārgavameva manyate’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘tuṣṭimān’ iti pā. ↩
- 5 ‘hi cintyate’ iti pā. ↩
- 6 ‘jīmūtakasya’ iti pā. ↩
- 7 ‘tathā’ iti pā. ↩
- 8 ‘rogān’ iti pā. ↩
- 9 ‘sarvavidhānāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘śeṣavikārāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘athābhigamyārthamakhaṇḍikābhidho’ iti, ‘athābhigamyājamuṇḍikādhipo’ iti ca pā. ↩
- 12 ‘gajoṣṭragośvāvyajabastikarma’ iti pā. ↩
- 13 ‘sadaśāṅgulaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘caturthabhāge kṛtakarṇikaṃ vadet’ iti pā. ↩
- 15 ‘ajāviṣu prasthamitaṃ nirūhaṇe kharādiṣu dvistriguṇaṃ gavāśvayoḥ| nirūha uṣṭrasya bhaveddvirāḍhako gajasya tu dvirhyanuvāsane'ṣṭamaḥ’ iti| ‘ajāviṣu prasthamuśanti tadvidaḥ’ iti ca pā. ↩
- 16 ‘śamīśca bilvādigaṇasya’ iti pā. ↩
- 17 ‘hitaiśca’ iti pā. ↩
- 18 ‘śiṣyādhyayana…’ iti pā. ↩
- 19 ‘sevate’ iti pā. ↩
- 20 ‘gurornirodhāt’ iti pā. ↩
- 21 ‘samārabhante’ iti, ‘samāśrayante’ iti ca pā. ↩
- 22 ‘kṛtamālakaṭphalam’ iti, ‘kṛtamālakotpale’ iti ca pā. ↩
- 23 ‘satailasarpirmadhusaindhavaḥ’ iti pā. ↩