10. bastisiddhiḥ

athāto bastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreya||2||

trimarmīyāyāṃ bahurogapratipādanādbahurogahitabastipratipādanārthaṃ bastisiddhirucyate| atraiva bastiśabdena siddhibastayovakṣyamāṇā abhipretāḥ||1-2||

siddhānāṃ bastīnāṃ śastānāṃ teṣu teṣu rogeṣu| śṛṇvagniveśa ! gadataḥ siddhiṃ siddhipradāṃ bhiṣajām||3||

siddhānāmiti prasiddhaphalānām| teṣu teṣviti vakṣyamāṇavātagadādiṣu| siddhimiti bastiniṣpādikāṃ, kiṃvā bastyabhidhāyakagrantham||3||

baladoṣakālarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojitāḥ samyak svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān ¹ rogānniyacchanti||4|| karmānyadbastisamaṃ na vidyate śīghrasukhaviśodhitvāt| āśvapatarpaṇatarpaṇayogācca niratyayatvācca||5||

basteritikartavyatāṃ guṇāṃśca pratipādanīyabastyaṅgabhūtānāha- baladoṣetyādi| atra ca balādau yathāpradhānamiha gṛhīte sarvaparīkṣāvarodho vyākhyeyaḥ; “parīkṣya ² doṣauṣadha ... ” (si.a.3) ityādinokto'pyayamarthaḥ punaḥ prakaraṇavaśāducyate| svaiḥ svairauṣadhavargairiti yathāvyādhipratipāditairauṣadhaiḥ| svān svāniti tattadbastividheyauṣadhapraśamanīyān| āśvapataparṇatarpaṇayogāditi apatarpaṇārthaprayukto bastiranyāpatarpaṇabheṣajebhyaḥ śīghramapatarpaṇaṃ karoti; evaṃ tarpaṇadravyayukto'pi bastiḥ śīghramitaratarpaṇāpekṣayā tarpaṇaṃ karoti||4-5||

satyapi doṣaharatve kaṭutīkṣṇoṣṇādi bheṣajādānāt| duḥkhodgārotkleśāhṛdyatvakoṣṭharujā vireke syuḥ||6|| avirecyau śiśuvṛddhau tāvaprāptaprahīnadhātubalau| āsthāpanameva tayoḥ sarvārthakṛduttamaṃ karma||7|| balavarṇaharṣamārdavagātrasnehānnṛṇāṃ dadātyāśu|8|

bastyapekṣyā śodhanāntareṇa doṣaharaṇe doṣamāha- satyapītyādi| kaṭukādibheṣajairvirekadānādduḥkhaṃ codgāraścotkleśaścāhṛdyatvaṃ ca koṣṭharujāścaitai sarve bhavanti; tatra duḥkhaṃ kaṭukādinā rasenodvegādeva bhavati; ete doṣā bastau na sambhavantīti bhāvaḥ| virekaśabdena vamanavirekāvapi grāhyau; kiṃvā vamanaṃ bastinā samamatyantabhinnaviṣayatvādeva nodāhṛtaṃ, virekastu pakvāśayasthe'pi doṣe bastiviṣaye bhavatīti kṛtvā virekameva prati basteḥ prādhānyamihocyate| avirekādiviṣaye basteryaugikatayā prādhānyamāha- avirecyāvityādi| tāvityādau yathāsaṅkhyaṃ vyākhyeyam- aprāptadhāturaprāptabalaśca bālaḥ, prahīṇadhātuḥ prahīṇabalaśca vṛddhaḥ, evambhūtatvāccāvirecyāvetau| sarvārthakṛditi niratyayadoṣaharaṇabṛṃhaṇādikṛt||6-7||-

anuvāsanaṃ nirūhaścottarabastiśca sa trividhaḥ||8|| śākhāvātārtānāṃ sakuñcitastabdhabhagnarugṇānām ³| viṭsaṅgādhmānāruciparikartirugādiṣu ca śastaḥ||9|| uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn santarkya ⁴ viniyujyāt||10||

basterbhedānāha- anuvāsanamityādi| tadyogyauṣadhayuktāniti uṣṇārtihareṇa śītārtihareṇa vā auṣadhena kalpitān||8-10||

bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyād ⁵ vyādhiṣu viśodhanīyeṣu| medasvino viśodhyā ye'pi narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||11|| na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkadehānām| yuñjādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca||12||

viśodhanīyān vyādhīnudāharati- medasvina ityādi| viśodhyā ye'pīti bhūridoṣatvena ye śodhanārhā ityarthaḥ| doṣanibaddhāyuṣa iti doṣe malādirūpe dehasthe nibaddhamāyuryeṣāṃ śoṣyatidurbalaprabhṛtīnāṃ te tathā; uktaṃ hi ‘śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādapi| abalāpekṣiṇīṃ ⁶ mātrāṃ kiṃ punaryo viricyate’ (ci.a.8) iti||11-12||

vājīkaraṇe'sṛkpittayośca madhughṛtapayoyuktāḥ| śastāḥ satailamūtrāranālalavaṇāśca ⁷ kaphavāte||13|| yuñjāddravyāṇi bastiṣvamlaṃ mūtraṃ payaḥ surāṃ kvāthān| avirodhāddhātūnāṃ rasayonitvācca jalamuṣṇam||14||

kāryaviśeṣāpekṣayā bastīnāṃ saṃskāraviśeṣānāha- vājīkaraṇe ityādi| madhuprakṣepo bastau pūrvoktasāmānyavidhānalabdho'pyadhikamātrayā prakṣepārthamavaśyaprakṣepārthaṃ cehocyate| avirodhāddhātūnāmiti pūrveṇa sambadhyate, tena yasmin saṃskāre amlādiṣu ⁸ madhye yaddhātuvirodhi na bhavati taddeyaṃ, yattu dhātuvirodhi bhavati na taddeyaṃ; vyādhitaprakṛtyaviruddhaṃ yad yasya bhavati tat tasya deyamityarthaḥ| rasayonitvācca jalamuṣṇamiti jalaṃ yasmādrasayoniḥ, tena taduṣṇaṃ sat sarvabastigatarasasya poṣaṇārthaṃ sarvabastiṣu deyam; etacca jalaṃ bastiṣu sākṣāt prakṣepādarśanāt kalkādipeṣaṇe viniyojyaṃ; kiṃvā atra tadvacanaprāmāṇyādeva jñeyaṃ; kiṃvā jalaśabdo'yaṃ dravopalakṣaṇaḥ, tenāmlādidravadānasyaiveyamupapattiḥ| rasayonitvaṃ dravasambandhādevāmlādīnāmupapannam| anye tu jalamuṣṇaṃ pratiniyatameva, cūrṇabastāvevecchanti, cūrṇabastiśca yaḥ kevaladravena dīyate; tantrāntare'pyuktaṃ yathā “rāsnāvacābilvaśatāhvayailāpūtīkakṛṣṇāphaladārukuṣṭhaiḥ| sasaindhavāmloṣṇajalaḥ satailaḥ śūlaghna iṣṭaḥ khalu cūrṇabastiḥ” iti||13-14||

suradāruśatāhvailākuṣṭhamadhukapippalīmadhusnehāḥ| ūrdhvānulomabhāgāḥ sasarṣapāḥ śarkarā lavaṇam||15|| āvāpā ⁹ bastīnāmatḥ prayojyāni yeṣu yāni syuḥ| yuktāni saha kaṣāyaistānyuttarataḥ pravakṣyāmi||16|| cirajātakaṭhinabaleṣu vyādhiṣu tīkṣṇā viparyaye mṛdavaḥ| saprativāpakaṣāyā yojyāstvanuvāsananirūhāḥ||17||

suradārvityādinā bastiṣu doṣādyapekṣayā vyastasamastavidhayā prakṣepyānāha| āvāpā bastīnāmiti bastiṣvāvāpyā ityarthaḥ| yānīti kaṣāyayuktāni| cirajātakaṭhinabaleṣu tīkṣṇā iti atroktatīkṣṇadravyayogena tīkṣṇāḥ| viparyaye ceti acirajāte akaṭhinabale ca| anuvāsananirūhā iti anuvāsane kaṣāyayogaḥ snehasādhanārthameva, āvāpastvanuvāsane'pi śatāhvādīnāṃ kartavya eva; yaduktamanyatra- “pippalīṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām| yojayenmātrayā piṣṭvā āvāpamanuvāsane” iti||15-17||

ardhaślokairataḥ siddhān nānāvyādhiṣu sarvaśaḥ ¹⁰| bastīn vīryasamairbhāgairyathārhāloḍanāñchṛṇu||18|| bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā| śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vardhamānakaḥ||19|| yavāḥ kulatthāḥ kolāni sthirā ceti trayo'nile| śasyante sacatuḥsnehāḥ piśitasya rasānvitāḥ||20|| nalavañjulavānīraśatapatrāṇi śaivalam| mañjiṣṭhā sārivā'nantā payasyā madhuyaṣṭikā||21|| candanaṃ padmakośīraṃ tuṅgaṃ te paittike trayaḥ| saśarkarākṣaudraghṛtāḥ sakṣīrā bastayo hitāḥ||22|| arkastathaiva cālarka ekāṣṭhīlā punarnavā| haridrā triphalā mustaṃ pītadāru kuṭannaṭam||23|| pippalyaścitrakaśceti trayaste śleṣmarogiṣu ¹¹| sakṣārakṣaudragomūtrā nātisnehānvitā hitāḥ||24||

pūrvaṃ siddhānāṃ bastīnāmityādinā pratijñātārthān bastīnāha- ardhaślokairityādi| vyādhiṣvityatra vyādhiśabdo doṣe'pi vartanīyaḥ| bahuśa iti ekaikasmin vyādhau doṣe ca bahuśa ityarthaḥ| vīryasamairbhāgairiti anyonyānupahatasāmarthyairdravyabhāgaiḥ| vardhamānaka eraṇḍaḥ| piśitasya rasānvitā iti prakṣiptamāṃsarasāḥ| vañjulaḥ vetasaḥ, vānīraḥ tadbhedaḥ| tuṅgaḥ punnāgaḥ| alarkaḥ mandāraḥ| ekāṣṭhīlā pāṭhā| kuṭannaṭaṃ kaivartamustakam, anye tagaramāhuḥ||18-24||

phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakavatsakāḥ ¹²| śyāmā ca triphalā ¹³ caiva sthirā dantī dravantyapi||25|| prakīryā codakīryā ca nīlinī kṣīriṇī tathā| saptalā śaṅkhinī lodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca||26|| catvāro mūtrasiddhāste pakvāśayaviśodhanāḥ| (vyastairapi samastaiśca caturyogā udāhṛtāḥ ¹⁴ )||27||

kṣveḍaḥ kṛtavedhanaḥ| dravantī dantībhedaḥ| prakīryā karañjaḥ| nīlinī nīlavuhnā, ‘nīlāñjanikā’ ityanye||25-27||

kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī ¹⁵ śatāvarī| vidārī madhuyaṣṭyāhvā śṛṅgāṭakakaśeruke||28|| ātmaguptāphalaṃ māṣāḥ sagodhūmā yavāstathā| jalajānūpajaṃ ¹⁶ māṃsamityete śukramāṃsalāḥ ¹⁷||29||

ete śukramāṃsalā ityatra ete iti catvāraḥ pūrvoktāḥ||28-29||

jīvantī cāgnimanthaśca dhātakīpuṣpavatsakau| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ||30|| priyaṅgū raktamūlī ca taruṇī svarṇayūthikā| vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti sāṅgrāhikā matāḥ||31||

piṇḍītakaḥ madanaḥ| raktamūlī samaṅgā| taruṇī ārāmataruṇī, navamālikā vā||30-31||

parisrāve ¹⁸ śṛtaṃ kṣīraṃ savṛścīrapunarnavam| ākhuparṇikayā vā'pi taṇḍulīyakayuktayā||32||

taṇḍulīyakayuktayetyantena parisrāve dvāvuktau||32||

kālaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭagalekṣubhiḥ ¹⁹| dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścotpalādibhiḥ||33||

kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ; poṭagalaḥ hoggalaḥ| utpalādibhiriti utpalādayo nalinasaugandhikādayo jalajāḥ puṣpaviśeṣāḥ||33||

karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ| bastiḥ pradeyo bhiṣajā śītaḥ samadhuśarkaraḥ||34|| parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ| (deyo bastiḥ suvaidyaistu yathāvadviditakriyaiḥ ²⁰ )||35||

karbudāraḥ kāñcanāraḥ, vidulo vetasaḥ| kovidārajairityantena dvitīyaḥ parikarte||34-35||

bastiḥ ²¹ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ| hitaḥ pravāhaṇe tadvadveṣṭaiḥ śālmalikasya ca||36||

veṣṭaiḥ śālmalikasya cetyantena dvitīyaḥ pravāhaṇe||36||

aśvāvarohikākākanāsārājakaśerukaiḥ| siddhāḥ kṣīre'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ||37|| nyagrodhādyaiścaturbhiśca tenaiva vidhinā paraḥ|38|

aśvāvarohikā aśvagandhā, aśvakarṇaḥ, ikṣurako vā; jatūkarṇadarśanāttu aśvāvarohakaḥ aśvakarṇaḥ| nyagrodhādyāścatvāraḥ nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣāḥ| tenaiva vidhineti pūrvayogavidhinā| etau dvāvatiyoge||37||-

bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī||38|| kāśmaryabadarīdūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ| jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau||39|| bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśarkarau| go'vyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutaistathā||40|| śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ| sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate||41|| madhūkamadhukadrākṣādūrvākāśmaryacandanaiḥ| tenaiva vidhinā bastirdeyaḥ sakṣaudraśarkaraḥ||42||

jīvādāne iti jīvaśoṇitapravṛttau| go'vyajetyādinā jīvādāne praśasyate ityantena jīvādāne tṛtīyo bastirucyate| ayaṃ ca yadyapi ślokārdhāvihito bastiḥ, tathā'pi ślokārdhairiti pratijñā bhūriprayogāṇāṃ ślokārdhavihitatvena jñeyā; kiṃvā atrāpi go'vyajetyādinā'rdhaślokavihita eva vyavasthitaḥ; pūrvārdhena tu tasyetikartavyatocyate; itikartavyatābhidhānaṃ ca ślokārdhādatirekeṇāpi bhavatīti yogāntareṣvapi dṛṣṭam||38-42||

mañjiṣṭhāsārivānantāpayasyāmadhukaistathā| śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ| raktapitte, pramehe tu kaṣāyaḥ somavalkajaḥ||43||

raktapitte iti cchedaḥ| etau dvau militvā saṅgrahe paṭhitau ‘dvau raktapitte’ ityanena| somavalkaḥ viṭkhadiraḥ||43||

gulmātisārodāvartastambhasaṅkucitādiṣu| sarvāṅgaikāṅgarogeṣu rogeṣvevaṃvidheṣu ca||44|| yathāsvairauṣadhaiḥ siddhān bastīn dadyādvicakṣaṇaḥ| pūrvoktena vidhānena kurvan yogān pṛthagvidhān||45||

anuktabastikalpanārthamāha- gulmātisāretyādi| yathāsvairauṣadhairiti yathāsvavyādhipratyanīkairbhaiṣajaiḥ| kuryādyogān pṛthagvidhāniti yathoktavidhinā dravyāvāpādinā yogān yathocitān gulmādikalpanīyān bastiṣu kuryāt||44-45||

tatra ślokāḥ- trikāstrayo'nilādīnāṃ catuṣkāścāpare trayaḥ| pakvāśayaviśuddhyarthaṃ vṛṣyāḥ sāṅgrāhikāstathā||46|| parisrāve tathā dāhe parikarte pravāhaṇe| sātiyoge matau dvau dvau jīvādāne tathā trayaḥ||47|| dvau raktapitte mehe ca ekatriṃśacca sapta te| sulabhālpauṣadhakleśā bastayo guṇavattamāḥ||48||

trikāstraya ityādiḥ saṅgraho vyakta eva| alpauṣadhakleśā iti alpauṣadhā alpakleśāśca||46-48||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastisiddhirnāma daśamo'dhyāyaḥ||10||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ siddhisthāne bastisiddhirnāma daśamo'dhyāyaḥ||10||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘tān tān’ iti pā. ↩
2 ‘samīkṣya’ iti pā. ↩
3 ‘… stabdhabhagnasandhīnām’ iti pā. ↩
4 ‘sarvatra’ iti pā. ↩
5 ‘vyādhiṣu yuñjyādviśodhanīyeṣu’ iti pā. ↩
6 ‘abalāpekṣikāṃ mātrāṃ’ iti pā. ↩
7 ‘…lavaṇāḥ kaphāvṛte vāte’ iti pā. ↩
8 ‘annādiṣu madhye’ iti pā. ↩
9 ‘āvāpe bastīnāmataḥ prayojyāni teṣu tāni syuḥ’ iti pā. ↩
10 ‘vargaśaḥ’ iti pā. ↩
11 ‘kapharogiṇām’ iti pā. ↩
12 ‘dhāmārgakṣveḍavatsakāḥ’ iti pā. ↩
13 ‘trivṛtā’ iti pā. ↩
14 ‘ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
15 ‘pṛṣṭhaparṇī’ iti pā. ↩
16 ‘jāṅgalānūpajaṃ’ iti pā. ↩
17 ‘māṃsamiti śukravivardhanāḥ’ iti pā. ↩
18 ‘payaḥ śṛtaṃ parisrāve’ iti pā. ↩
19 ‘…darbhapoṭekṣuvālibhiḥ’ iti pā. ↩
20 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
21 ‘muṣṭiḥ’ iti pā. ↩