athātastrimarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
prāsṛtayogīyānantaraṃ trimarmīyā siddhirucyate, trimarmajarogāśrayivyāpadāṃ
bastirūpacikitsopadarśanārthaṃ; vyāpatpratīkārānantaraṃ bastiprayogādhikāraśca
pūrvādhyāyādanuvartate
1; kiṃvā, bastivyāpaccikitsā pūrvādhyāyādikṛtā, bastivyāpādācca trimarmajā api
rogā bhavanti, tena teṣāṃ jñānapūrvakacikitsopadarśanārthaṃ
trimarmīyasiddhirucyate| etadadhyāyavaktavyāśca
gadāstrimarmīyacikitsite'dhyāyavistarabhayānnoktāḥ, ta iha pratipādyante|
atrāpi marmaśabdena marmagatā gadā ucyante, tānadhikṛtā
2
siddhistrimarmīyasiddhiḥ||1-2||
saptottaraṃ marmaśatamasmiñcharīre skandhaśākhāsamāśritamagniveśa!|
teṣāmanyatamapīḍāyāṃ samadhikā pīḍā bhavati, cetanānibandhavaiśeṣyāt| tatra
śākhāśritebhyo marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṃsi, śākhānāṃ tadāśritatvāt;
skandhāśritebhyo'pi hṛdvastiśirāṃsi, tanmūlatvāccharīrasya||3||
saptottaraṃ marmaśatamiti śarīrasaṅkhyābhihitaṃ; tacca
māṃsasirāsnāyvasthisandhiṣu niviṣṭam| skandhaśabdenānantarādhirucyate;
śākhāśabdena ceha śākheva śākheti kṛtvā bāhudvayaṃ jaṅghādvayaṃ cocyate; neha
śākhāśabdena raktādidhātūnāṃ grahaṇaṃ, raktādidhātūnāṃ skandhe'pi,
vidyamānatvāt| tatra śākhāśritāni catuścatvāriṃśanmarmāṇi, śeṣaṃ
skandhāśritam| yaduktaṃ suśrute- “teṣāmekādaśaikasmin sakthi bhavanti,
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe,
grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat” (su.śā.a.6) iti; eteṣāṃ ca marmaṇāṃ
pratyekaṃ vibhāga uktaḥ suśrute eva “talahṛdaya” (su.śā.a.6) ityādinā
prapañcato'nusaraṇīyaḥ| saptottaraśatamarmaṇāmamarmaśarīradeśavilakṣaṇaṃ
dharmamāha- teṣāmityādi| cetanānibandhavaiśeṣyāditi yasmānmarmasu
cetanādhāturviśeṣeṇa nibaddha ityarthaḥ; cetanānibandhaśca marmasvadṛṣṭakṛta
eva marmapīḍayā viśeṣapīḍādarśanādunnīyate| śākhānāṃ tadāśritatvāditi
yasmācchākhā api skandhāśritāḥ, tena skandhāśritaśākhāśritebhyaḥ sākṣāt
skandhāśritaṃ marma garīyo bhavatītyarthaḥ; skandhāśritatvaṃ ca śākhānāṃ
skandhopaghātena tadupaghātāt, tathā skandhaniṣpannenaiva rasādinā tatpoṣaṇāt;
kiñca skandhāśritānyeva marmāṇi sadyaḥprāṇaharāṇi, na śākhāśrayāṇi; tena ca
skandhasya prādhānyam| yaduktaṃ suśrute- “śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau
kaṇṭhaśirogudam| hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni vai” (su.śā.a.6)
iti| hṛdbastiśirāṃsi garīyāṃsīti sambandhaḥ| etadgarīyastve hetumāha-
tanmūlatvāccharīrasyeti| tanmūlatvāditi tadāśritatvāt, tathā ca
hṛdayāśritatvaṃ śarīrasya ‘tatra hṛdaye daśa dhamanyaḥ’ ityādinā ‘nābhyāmarā
iva’ ityantena darśayiṣyati| yadyapi ca marmāntarāṇyapi viśeṣeṇa
prāṇāśrayāṇyuktāni; yathā ‘daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ|
śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam’ (sū.a.29) ityanena,
tathā'pi śaṅkhādīni na śarīrāśrayabhūtāni yathā hṛdayādīni; tena
prāṇāyatanatve samāne'pyuktaśarīrāśrayatvaviśeṣādiha hṛdayādīnāmeva
prādhānyamucyate; kiñca, prāṇāśrayatvamapi yathā hṛdayādīnāṃ na tathā
śaṅkhādīnām; uktaṃ hi “saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṅkhyāmadhikṛtya
teṣu| marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtānyṛṣayo vadanti||
prāṇāśrayān tānapi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti” (su.śā.a.6) iti| anye
tu śaṅkhādiprāṇāśrayāṇāṃ hṛdayādiṣveva sāmīpyādantarbhāvaṃ darśayanti,
taccāmūlatvādupekṣitam||3||
tatra hṛdaye
3
daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau
4
mano buddhiścetanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni, śirasi
indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srotāṃsi sūryamiva gabhastayaḥ saṃśritāni,
bastistu sthūlagudamuṣkasevanīśukramūtravāhinīnāṃ
5
nāḍī(lī)nāṃ madhye mūtradhāro'mbuvahānāṃ sarvasrotasāmudadhirivāpagānāṃ
pratiṣṭhā
6, bahubhiśca tanmūlairmarmasañjñakaiḥ srotobhirgaganamiva
dinakarakarairvyāptamidaṃ śarīram||4|| teṣāṃ
trayāṇāmanyatamasyāpi bhedādāśveva śarīrabhedaḥ syāt, āśrayanāśādāśritasyāpi
vināśaḥ; tadupaghātāttu
7
ghorataravyādhiprādurbhāvaḥ; tasmādetāni viśeṣeṇa rakṣyāṇi
bāhyābhighādvātādibhyaśca||5||
daśa dhamanya iti ojovahā daśa dhamanyaḥ, “arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktāḥ”
(sū.a.30) ityādinā arthedaśamahāmūlīye pratipāditāḥ| prāṇāpānāviti
ucchvāsaniśvāsau, kecittu prāṇāpānau yathoktāveva vātau prāhuḥ; tatrāpāno
yadyapi meḍhraśroṇyādyāśraya evetyāhuḥ, tathā'pi
hṛdayāvyatiriktānuvidhāyitvāddhṛdayāśrita
8
ityucyate| manaḥ antaḥkaraṇam| buddhiḥ mahacchabdābhilapyā| cetanā
buddhivṛttibhedaḥ| mahābhūtānīti ātmasambaddhāni sūkṣmamahābhūtāni| etat
sarvaṃ sāṅkhyadarśane vyavasthāpitaṃ śārīre ca vyutpāditamanusaraṇīyam|
pradeśāntare coktaṃ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca
saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃsthitam” (sū.a.30) iti; te'rthā etacchlokoktāḥ,
adhikārthānāṃ ca prokteṣvevāvarodho vyākhyeyaḥ; kiṃvā iha
śāstroddhāreṇābhidhānam| yathā hṛdaye daśa dhamanyādīnyāśritāni, taddṛṣṭāntena
darśayati- nābhyāmarā iva pratiṣṭhitānīti; nābhiḥ cakranābhiḥ, arāḥ
cakranemimadhyasthakāṣṭhāni, yathā- cakranābhyāṃ sambaddhā,
arāstadupaghātādupahanyante, tanmūlatvena
9
tatsambandhā bhavanti, evaṃ dhamanyādayo'pītyarthaḥ| ‘nābhyāmaparā’ iti vā
pāṭhaḥ, tena garbhanābhyāmaparā ivetyarthaḥ (arā
10
iva apareti vyākhyānayanti)| etena pradeśāntaravartināmapi dhamanyādīnāṃ
hṛdayāśritatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ| śirasa āśrayatvamāha- śirasītyādi|
indriyaprāṇavahāni srotāṃsi yadyapi pradeśāntare'pi bhavanti
11, tathā'pi śirasi viśeṣeṇaivaitāni prabaddhānīti sūryamiva gabhastaya iti
dṛṣṭāntena darśayati| śiraāśrayatvaṃ ca yathoktasrotasāṃ tadupaghātena
viśiṣṭopaghātadarśanādunnīyate| basteḥ śarīrāśrayatvamāhu- bastistvityādi|
sthūlagudādimadhyasthitatvapratipādanenāsya sthūlagudādīnāṃ bastyāśrayatvaṃ
darśayati| ambuvahānāṃ srotasāṃ pratiṣṭheti sthānamityarthaḥ,
udadhiryathā''pagānāṃ pūraṇīyasthānaṃ, tathā bastirapyambuvahasrotasāṃ
viśrāmasthānam| tanmūlairiti tatsambaddhairmarmasañjñakaiḥ; nahi srotasāṃ
marmatvamasti; kiṃvā srotomarmaśabdena sirāmarmaṇāṃ grahaṇaṃ; kiṃvā
marmasambaddhāni marmapoṣakāṇi vā srotāṃsi marmasañjñakāni srotāṃsi|
āśrayanāśādāśritasya nāśa iti āśrayanāśādāśritasya nāśo yasmādbhavati,
tasmāddhṛdayādīnāmanyatamasya nāśāccharīranāśo bhavatīti yuktam| śarīrasya
hṛdayāśritatvaṃ
12
śarīrārambhakapradhānadaśadhamanyādyāśrayatvenaiva jñeyam| upaghātāditi
kiñcidvaikṛtāt||4-5||
tatra hṛdyabhihate
kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśoṣaklomākarṣaṇajihvānirgamamukhatāluśoṣāpasmāronmādapralāpacittanāśādayaḥ
syuḥ; śirasyabhihate
manyāstambhārditacakṣurvibhramamohodveṣṭanaceṣṭānāśakāsaśvāsahanugrahamūkagadgadatvākṣinimīlana-
gaṇḍaspandanajṛmbhaṇalālāsrāvasvarahānivadanajihmatvādīni, bastau tu
vātamūtravarconigrahavaṅkṣaṇamehanabastiśūlakuṇḍalodāvartagulmānilāṣṭhīlopastambhanābhikukṣigudaśroṇigrahādayaḥ
13; vātādyupasṛṣṭānāṃ tveṣāṃ liṅgāni cikitsite sakriyāvidhīnyuktāni||6||
hṛdayādyabhighātabhavān vyādhīn krameṇāha- tatretyādi| klomāpakarṣaṇaṃ
klomāpakarṣaṇākārā vedanā| veṣṭanaṃ śirasi veṣṭanākārā vedanā| kuṇḍalaṃ bastau
kuṇḍalarūpā vedanā| upastambhaḥ bastereva| cikitsite iti trimarmīyacikitsite|
sakriyāvidhinīti sacikitsitavidhānāni||6||
kintvetāni viśeṣato'nilādrakṣyāṇi, anilo hi pittakaphasamudīraṇe hetuḥ
prāṇamūlaṃ ca, sa bastikarmasādhyatamaḥ, tasmānna bastisamaṃ kiñcit karma
marmaparipālanamasti| tatra ṣaḍāsthāpanaskandhān vimāne dvau
cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya
mahāmarmaparipālanārthaṃ prayojayedvātavyādhicikitsāṃ ca||7||
marmaparipālane basteḥ prādhānyaṃ sopapattikamāha- kintvetānītyādi| yasmāt
pittakaphayordvayorakriyayorīraṇe'nila eva hetuḥ, tena kaphapittaje'pi vikāre
vāyurnimittaṃ, vātajavikāre'pi vāyuḥ svatantra eva kāraṇam, ataḥ sarvavikāreṣu
marmāṇi rakṣayatā tatkāraṇādanilādeva marmāṇi rakṣaṇīyāni| tathā prāṇamūlaṃ
ceti jīvitahetuścāvikṛto vāyuḥ, vikṛtaśca prāṇopaghātakaḥ; tena marmāṇyapi
prāṇarakṣārthaṃ vātādrakṣyāṇi| bastisādhyatama iti itaracikitsāpekṣayā bastinā
sādhyatamaḥ; uktaṃ hi- “bastirvātaharāṇām” (sū.a.25) iti| dvau
cānuvāsanaskandhāviti rogabhiṣagjitīye “anuvāsanaṃ tu sneha eva, sa dvividhaḥ-
sthāvaro jaṅgamaśca” (vi.a.8) ityanenoktau dvāvanuvāsanaskandhau jñeyau| iheti
siddhisthāne| buddhyā vicāryeti doṣauṣadhādīni daśa buddhyā vicārya,
vātavyādhicikitsāṃ ca buddhyā vicārya prayojayedityarthaḥ||7||
bhūyaśca
14
hṛdyupasṛṣṭe hiṅgucūrṇaṃ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktaṃ mātuluṅgasya
15
rasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet, sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ
pānārthaṃ, bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ, hṛdrogavihitaṃ ca karma;
mūrdhni tu
vātopasṛṣṭe'bhyaṅgasvedanopanāhasnehapānanastaḥkarmāvapīḍanadhūmādīni; bastau
tu kumbhīsvedaḥ, vartayaḥ, śyāmādibhirgomūtrasiddho nirūhaḥ, bilvādibhiśca
surāsiddhaḥ, śarakāśekṣudarbhagokṣurakamūlaśṛtakṣīraiśca
16
trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavṛddhikalkito nirūhaḥ,
pītadārusiddhatailenānuvāsanaṃ, tailvakaṃ ca sarpirvirekārthaṃ,
śatāvarīgokṣurakabṛhatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavośīramadhukadvisārivālodhraśreyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṃ
balāvṛṣarṣabhakakharāśvopakuñcikāvatsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhedakavarṣābhūmadanaphalakalkasiddhaṃ
tailamuttarabastirnirūho vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara
iti||8||
viśeṣeṇa marmabhedacikitsitamāha
17
- bhūyaścetyādi| hṛdyupasṛṣṭe ‘vātena” iti śeṣaḥ| lavaṇānāmiti nirdhāraṇe
ṣaṣṭhī| anya eva anyatamaḥ, yathā- śreṣṭhatama iti| hṛdyeneti mano'nukūlena;
yad dveṣyarasasya hṛdahitatayā'hṛdyatvaṃ, tanmano'nanukūlatvameva|
hṛdrogavihitaṃ ca karmeti trimarmīyacikitsite| dhūmādīnīti ādiśabdena
pariṣekopanāhādigrahaṇam| bastau tviti ‘praduṣṭe vātena’ iti prakaraṇājjñeyaṃ;
pittakaphaduṣṭau ca vāyureva pradhānamiti prāgeva pratipāditaṃ; tena
kaphapittaduṣṭirapi labhyate| vartaya iti phalavartayaḥ| śyāmādibhiriti
“śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnām”
(vi.a.8) ityādinā prāguktaḥ śyāmādiḥ| bilvādiriti bṛhatpañcamūlaṃ; kiṃvā
“bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān” (si.a.7) ityanenokto bilvādirjñeyaḥ|
śarādimūlaśṛtakṣīrahapuṣādikalko'paraḥ| kharāśvā ajamodā|
pītadārusiddhatailena sādhitamanuvāsanaṃ yasminnirūhe sa tathā| kecittu
saralasārākṛṣṭatailaṃ pītadārusiddhatailamāhuḥ| tailvakasarpiḥ
tilvakakalpoktam| śatāvarītyādau dvisāriveti anantamūlaśyāme| śreyasī rāsnā|
upakuñcikā kṛṣṇajīrakam| śitivārakaḥ śāliñcaḥ| aśmabhedakaḥ pāṣāṇabhedakaḥ|
uttarabastiriti vakṣyamāṇottarabastividhānāddeya
18
ityarthaḥ| nirūhaḥ nirūhasthāne deya ityarthaḥ||8||
bhavanti cātra ślokāḥ- hṛdaye mūrdhni bastau ca nṛṇāṃ prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ|
tasmātteṣāṃ sadā yatnaṃ
19
kurvīta paripālane||9|| ābādhavarjanaṃ
nityaṃ svasthavṛttānuvartanam| utpannārtivighātaśca marmaṇāṃ paripālanam||10||
gadyoktamarthaṃ ślokena darśayannadhikamapyāha- kiñcit hṛdaye ityādinā|
ābādhavarjanamiti marmopaghātakahetuvarjanam| svasthavṛttānuvartanaṃ ca
hṛdayādipoṣakatayaiva pālakaṃ bhavati| utpannārtivighāta iti
utpannamarmarogapratīkāraḥ||9-10||
ata urdhvaṃ vikārā ye trimarmīye cikitsite| na proktā marmajāsteṣāṃ
kāṃścidvakṣyāmi sauṣadhān||11||
marmaparipālakabastikathanaprasaṅgādanuktamarmagatarogān sacikitsitān
darśayannāha- ata ūrdhvamityādi||11||
kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā
śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan||12||
dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| (namayeccākṣipeccāṅgānyucchvāsaṃ
20
niruṇaddhi ca)| kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ
21||13|| kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ
so'patantrakaḥ| dṛṣṭiṃ saṃstambhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati||14||
hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke
tamapatānakam||15||
hṛdrogamapatantrakamāha- kruddha ityādi| sthānādūrdhvamiti vātasthānāpekṣayā
yadūrdhvam| stabdhākṣo'tha nimīlana iti stabdhākṣo vā bhavati nimīlitākṣo vā
bhavati| niḥsañjña iti vyādhivegakāle dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā
kaṇṭhena kūjati, niḥsañjñaśca bhavati| mohaṃ vṛte punariti hṛdaye vṛte
punarvāyunā mohaṃ yāti; vāyuneti kaphayuktena; eke
tamapatānakamevāpatantrakamāhuḥ| atra jatūkarṇaḥ- “vātakaphābhyāṃ
hṛcchiraḥśaṅkhapīḍanānamanāṅgākṣepapramohākṣistambhānimīlanakṛcchrocchvāsakūjanānyapatantrake”iti|
kiṃvā apatantrakaṃ dvividhaṃ varṇayanti- vātāt, kaphācca
22; tatra ‘niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ’ ityanena kaphaja
23
ucyate; ‘vāyunā dāruṇaṃ prāhuḥ’ ityanena vāyunā
janitamapatantrakamevāpatānakamāhuḥ| tasya dāruṇatvaṃ dāruṇavātārabdhatvāditi
vyākhyeyam| tathaiva suśrute vātavyādhāvatantrakaḥ paṭhitaḥ||12-15||
śvasanaṃ kaphavātābhyāṃ ruddhaṃ tasya
24
vimokṣayet| tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ sañjñāṃ tāsu muktāsu vindati||16||
maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ ca phaṇijjhakam| etāni sūkṣmacūrṇāni
dadyācchīrṣavirecanam||17|| tumburūṇyabhayā
25
hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛdgrahe cāpatantrake
26||18|| hiṅgvamlavetasaṃ śuṇṭhīṃ
sasauvarcaladāḍimam| pibedvātakaphaghnaṃ ca karma hṛdroganuddhitam||19||
śodhanā
27
bastayastīkṣṇā na hitāstasya kṛtsnaśaḥ| sauvarcalābhayāvyoṣaiḥ siddhaṃ tasmai
ghṛtaṃ hitam||20||
tāsviti cetanāvahāsu dhamanīṣu| yavakvāthāmbuneti yavaiḥ ṣaḍaṅgavidhinā
śṛtapānīyena| hṛdroganud vātakaphaghnaṃ yat karma taddhitamapatantrake|
śodhanā ityādau “kṛtsnaśaḥ śodhanā na hitāḥ’ iti vacanena
śodhanārthastokanirūhadānaṃ, bhūriśodhananirūhadāne tu vātakṣobhaḥ syāditi
bhāvaḥ||16-20||
madhurasnigdhagurvannasevanāccintanācchramāt
2829| śokādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunodīritaḥ kaphaḥ||21||
yadā'sau samavaskandya hṛdayaṃ hṛdayāśrayān| samāvṛṇoti jñānādīṃstadā
tandropajāyate||22|| hṛdaye vyākulībhāvo
vākceṣṭendriyagauravam| manobuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṃ matam||23||
kaphaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| vyāyāmo raktamokṣaśca bhojyaṃ
ca kaṭutiktakam||24||
madhurasnigdhetyādinā tandrālakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca kecit paṭhanti||21-24||
mūtraukasādo
30
jaṭharaṃ kṛcchramutsaṅgasaṅkṣayau| mūtrātīto'nilāṣṭhīlā
vātabastyuṣṇamārutau||25|| vātakuṇḍalikā
granthirviḍghāto bastikuṇḍalam| trayodaśaite mūtrasya doṣāstām~lliṅgataḥ
śṛṇu||26||
hṛdrogamabhidhāya bastirogānāha- mūtraukasāda ityādi| ete ca mūtradoṣā
mūtrakṛcchrādbhinnā eveti trimarmīya eva pratipāditam||25-26||
pittaṃ kapho dvāvapi
31
vā bastau saṃhanyate yadā| mārutena tadā mūtraṃ raktaṃ pītaṃ ghanaṃ sṛjet||27||
sadāhaṃ śvetasāndraṃ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam| mūtraukasādaṃ
32
taṃ vidyāt pittaśleṣmaharairjayet||28||
pittaṃ kapha ityādinā mūtraukasādamāha| ayaṃ ca
vātakapha-pittavāta-tridoṣairjanyata ityuktaṃ bhavati| saṃhanyate iti saṃhate
raktapītavarṇatā pittena, śvetavarṇatā kaphena, kaphapittalakṣaṇatā
kaphapittābhyāṃ, vāyustu sarvānugata eva| atra vāyorāvaraṇakṛta eva kopaḥ;
tena pittakaphayoreva cikitsoktā ‘pittaśleṣmaharairjayet’ ityanena,
vāyostvāvaraṇajayādeva jayo bhavatīti bhāvaḥ||27-28||
vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā| pūrayatyudaraṃ mūtraṃ tadā
tadanimittaruk||29||
apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṃ vadet| mūtravairecanīṃ tatra cikitsāṃ
samprayojayet||30|| hiṅgudviruttaraṃ cūrṇaṃ
trimarmīye prakīrtitam| hanyānmūtrodarānāhamādhmānaṃ
33
gudameḍhrayoḥ||31||
animittarugiti alakṣyamāṇanimittaruk| mūtravairecanīmiti
mūtravirecanīyadaśakaprayogarūpām| hiṅgudviruttaraṃ tu ‘dviruttaraṃ hiṅguvacā’
(ci.a.26) ityādinoktaṃ, hiṅgu dviruttaraṃ yasmin taddhiṅgudviruttaram||29-31||
mūtritasya vyavāyāttu reto vātoddhataṃ cyutam| pūrvaṃ mūtrasya paścādvā sravet
kṛcchraṃ taducyate||32||
khavaiguṇyānilākṣepaiḥ kiñcinmūtraṃ ca tiṣṭhati| maṇisandhau sravet
paścāttadarugvā'tha cātiruk||33||
mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnamuccheṣaguruśephasaḥ
34| vātākṛtirbhavedvātānmūtre śuṣyati saṅkṣayaḥ||34||
ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate| mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ
sa ucyate||35|| ādhmāpayan bastigudaṃ
ruddhvā vāyuścalonnatām| kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm||36||
mūtraṃ
35
dhārayato bastau vāyuḥ kruddho vidhāraṇāt| mūtrarodhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa
ucyate||37|| uṣmaṇā soṣmakaṃ mūtraṃ śoṣayan
raktapītakam| uṣṇavātaḥ sṛjet kṛcchrādbastyupasthārtidāhavān||38||
gatisaṅgādudāvṛttaḥ sa mūtrasthānamārgayoḥ| mūtrasya viguṇo
vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī||39|| mūtraṃ
vihanti saṃstambhabhaṅgagauravaveṣṭanaiḥ|
tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍaliketi sā||40||
raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa
sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam||41|| aśmarīsamaśūlaṃ
taṃ raktagranthiṃ pracakṣate| rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā||42||
mūtrasrotaḥ prapadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ| viḍgandhaṃ mūtrayet
kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet||43||
drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt| svasthānādvastirudvṛttaḥ
sthūlastiṣṭhati garbhavat||44||
śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi| pīḍitastu sṛjeddhārāṃ
saṃstambhodveṣṭanārtimān||45||
bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam| pavanaprabalaṃ prāyo
durnivāramabuddhibhiḥ||46|| tasmin
pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā| śleṣmaṇā gauravaṃ
36
śophaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam||47||
śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati| avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu
yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ||48|| syādvastau
kuṇḍalībhūte hṛnmohaḥ
37
śvāsa eva ca|49|
mūtritasyeti mūtravegagatasya, mūtravegayuktasyeti yāvat| cyutamiti
svasthānāccyutam| vātoddhatamiti vātavikṣiptam| etallakṣaṇāntarayuktameva
kṛcchraṃ; mūtrakṛcchramito'nyadeva, bhinnakṣaṇatvāt| kiñciditi stokam|
uccheṣaguruśephasa iti pravṛddhamūtrāvaśeṣeṇa sthitena guruśephasa iti|
vātākṛtirityādi saṅkṣayalakṣaṇam
38| vātākṛtiriti vātalakṣaṇayuktaḥ| vidhāraṇāditi mūtravegarodhāt| ūṣmaṇeti
pittoṣmaṇā| śoṣayanniti ūṣmaṇā sahito vāta eva mūtraṃ śoṣayan|
gatisaṅgādityādinā vātakuṇḍalikāmāha| mūtrasya gatisaṅgādudāvṛtto
vāyurmūtrasthānamārgayorbhagnavyāviddhakuṇḍalī mūtrayati; bhagnaḥ pratihataḥ,
vyāviddhaḥ vakrī, kuṇḍalīti āvartamānatayā sthitaḥ; īdṛśaṃ vāyorupasthānaṃ
mūtramārga eva bhavati| vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha- saṃstambhetyādi| bhaṅgaḥ
bhaṅgākāravedanā| raktaṃ granthiṃ kuryāt vātakaphābhyāṃ duṣṭamiti yojyam|
viḍyukto vighāto viḍvighātaḥ| drutādhvetyādinā bastikuṇḍalamāha| udvṛtta iti
parāvṛttamukhaḥ| pīḍita iti hastādibhiḥ| śleṣmaruddhabilo bastirna sidhyati,
tathā pittodīrṇaśca na sidhyati| avibhrāntabila iti aruddhadvāraḥ| kuṇḍalīkṛta
iti vartulīkṛtaḥ| vartulīkṛtasyaiva lakṣaṇānyāha- syādbastāvityādi||32-48||-
doṣādhikyamavekṣyaitān mūtrakṛcchraharairjayet||49||
bastimuttarabastiṃ ca sarveṣāmeva dāpayet|50|
cikitsāmāha- doṣādhikyamityādi| mūtrakṛcchraharaiḥ prayogairdoṣādhikyamavekṣya
prayuktairjayedityarthaḥ||49||-
puṣpanetraṃ tu haimaṃ syācchlakṣṇamauttarabastikam||50||
jātyaśvahanavṛntena
39
samaṃ gopucchasaṃsthitam| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ
dvādaśāṅgulam||51|| tenājabastiyuktena
snehasyārdhapalaṃ nayet| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya vā||52||
snātasya bhuktabhaktasya rasena payasā'pi vā| sṛṣṭaviṇmūtravegasya
40
pīṭhe jānusame mṛdau||53|| ṛjoḥ
sukhopaviṣṭasya hṛṣṭe meḍhre ghṛtāktayā| śalākayā'nviṣya gatiṃ yadyapratihatā
vrajet||54|| tataḥ śephaḥpramāṇena
puṣpanetraṃ praveśayet| gudavanmūtramārgeṇa praṇayedanu sevanīm||55||
hiṃsyādatigataṃ
41
bastimūne sneho na gacchati| sukhaṃ prapīḍya niṣkampaṃ niṣkarṣennetrameva
ca||56|| pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca
pradāpayet| anāgacchannupekṣyastu rajanīvyuṣitasya ca||57||
uttarabastiṃ dāpayedityuktaṃ, tata uttarabastividhimāha- puṣpanetramityādi|
puṣpanetramityuttarabastinetrasya sañjñā; uttarabastisañjñā
uttaramārgadīyamānatayā, kiṃvā śreṣṭhaguṇatayā uttarabastiḥ|
jātyaśvahanavṛntena samamiti jāteraśvahanasya ca puṣpayorvṛntenāgrasamam;
uktaṃ hi hārīte “kundasya vṛntapratimaṃ tathā'gre” iti; aśvahanaḥ karavīraḥ|
sarṣapacchidramiti sarṣapavāhicchidram| dvikarṇikamiti netre
42
bastibandhanārthamekataḥ karṇikā, aparā'gre śephaḥpramāṇaṣaḍaṅgulādau karṇikā
kartavyā| trikarṇikam’ iti vā pāṭhaḥ| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya
ceti yathoktasnehaḥ pañcaviṃśativarṣasya,
tatastvarvāgvayobhedavikalpenāpakarṣaḥ kartavyaḥ; uktaṃ hi suśrute
“snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ|
pañcaviṃśativarṣāṇāmarvāgbuddhivikalpitam” (su.ci.a.37) iti| hṛṣṭe iti
stabdhe, yadyapratihatā vrajecchalākā, tatra puṣpanetraṃ śephaḥpramāṇasamaṃ
praveśanīyam| śalākayā prathamamanveṣaṇaṃ mārgavijñānārtham| gudavaditi gude
yathā netrākampanādiguṇayuktaṃ praveśyate tathā meḍhre'pi| atigataṃ
liṅgapramāṇātirekapraviṣṭaṃ netraṃ bastiṃ hiṃsyāt| ūne iti
liṅgamānastokapraviṣṭe||50-57||
pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ| vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ
sasahācaraiḥ||58|| mūtrāmlapiṣṭaiḥ
saguḍairvartiṃ kṛtvā praveśayet| agre tu sarṣapākārāṃ paścārdhe
māṣasammitām||59|| netradīrghāṃ
ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām| netravanmūtranāḍyāṃ tu pāyau
cāṅguṣṭhasammitām||60|| snehe pratyāgate
tābhyāmānuvāsaniko vidhiḥ| parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ||61||
pippalītyādinā vyuṣite'pyanāgacchataḥ snehasya pravartikāṃ vartimāha| iyaṃ ca
vartirguḍapākena kaṭhinā kartavyā yathā ślakṣṇā bhavati| paścārdhe iti mūle;
aṅguṣṭhasannibhāmiti pāyau snehapravṛttyarthaṃ dīyamānā'ṅguṣṭhasamānā
kartavyā| tābhyāmiti meḍhragudābhyāṃ dattavartibhyām| uttarabasteranuvāsanavat
sevyaparihāravyāpatsamyagdattalakṣaṇānyatidiśannāha- ānuvāsaniko
vidhirityādi||58-61||
strīṇāmārtavakāle tu pratikarma tadācaret| garbhāsanā sukhaṃ snehaṃ
tadā''datte hyapāvṛtā||62|| garbhaṃ
43
yonistadā śīghraṃ jite gṛhṇāti mārute| bastijeṣu vikāreṣu yonivibhraṃśajeṣu
ca||63|| yoniśūleṣu tīvreṣu
yonivyāpatsvasṛgdare| aprasravati mūtre ca binduṃ binduṃ sravatyapi||64||
vidadhyāduttaraṃ bastiṃ yathāsvauṣadhasaṃskṛtam
44|65|
ārtavakāle tvautsargikatayoktaṃ
45
strīṇāmuttarabastidānamārtavakāle vidhatte| ārtavakāladāne hetumāha-
garbhāsanetyādi| garbhāsanā garbhaśayyā, garbhāśaya ityarthaḥ; anye tu
yonimāhuḥ| ādatta iti samyag gṛhṇāti| apāvṛteti
apagatasañcitarajorūpāvaraṇā||62-64||-
puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam||65||
mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgasroto'nuvāhi
46
ca| apatyamārge nārīṇāṃ vidheyaṃ caturaṅgulam||66||
dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu bālāyāstvekamaṅgulam| uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak
saṅkocya sakthinī||67|| athāsyāḥ
praṇayennetramanuvaṃśagataṃ sukham| dvistriścaturiti snehānahorātreṇa
yojayet||68|| bastau
47, bastau praṇīte ca vartiḥ pīnatarā bhavet| trirātraṃ karma kurvīta
snehamātrāṃ vivardhayet||69|| anenaiva
vidhānena karma kuryāt punastryahāt|70|
puṣpanetrapramāṇaṃ tvityādi| mudgasroto'nuvāhīti mūdgavāhicchidram|
apatyamārge vidheyaṃ caturaṅgulamiti apatyamārge snehayitavye
caturaṅgulapraveśanaṃ
48
prāptayauvanānāmeva nārīṇāṃ kartavyaṃ, mūtramārge tu snehayitavye
dvyaṅgulapraveśanaṃ prāptayauvanānāmeva nārīṇāṃ kartavyam| bālāyāḥ
svalpapramāṇatayā ekāṅgulapraveśanameva mūtramārgaprayogārthaṃ kartavyaṃ;
bālānāṃ tvapatyamārge na dīyata eva, tāsāmapatyamārgasyāvṛtatvāt| vartiḥ
pīnatarā bhavediti snehapratyāgamanārthā vartiḥ pīnatarā kartavyā| snehamātrā
cātra “snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasammitam” (su.ci.a.37) ityanena
suśrutoktā jñeyā||65-69||-
ataḥ śirovikārāṇāṃ kaścidbhedaḥ pravakṣyate||70||
raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ| tīvrarugdāharāgaṃ hi śophaṃ
kurvanti dāruṇam||71|| sa śiro viṣavadvegī
nirudhyāśu galaṃ tathā| trirātrājjīvitaṃ
49
hanti śaṅkhako nāma
50
nāmataḥ||72|| paraṃ
51
tryahājjīvati cet pratyākhyāyācaret kriyām| śirovirekasekādi sarvaṃ
vīsarpanucca yat||73||
kramāgataśirovikārajñānārthaṃ trimarmīyāvistṛtān vaktumāha- ata ityādi| dāruṇa
iti āśukārī| paraṃ tryahājjīvatītyādikaḥ prabhāvo'yaṃ śaṅkhakasya|
pratyākhyāyācaret kriyāmityanena utpannamātra eva pratyākhyānapūrvikā cikitsā
kartavyā'sya||70-73||
rūkṣātyadhyaśanāt
52
pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ| vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ||74||
kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ
53
gṛhītvā śirasastataḥ| manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām||75||
śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ| nayanaṃ vā'thavā
śrotramativṛddho vināśayet||76||
catuḥsnehottamā mātrā śiraḥkāyavirecanam| nāḍīsvedo ghṛtaṃ jīrṇaṃ
bastikarmānuvāsanam||77|| upanāhaḥ
śirobastirdahanaṃ cātra śasyate| pratiśyāye śiroroge yaccoddiṣṭaṃ
cikitsitam||78||
rūkṣetyādinā'rdhāvabhedakamāha| avaśyāyaḥ himaḥ| śastrāraṇinibhāmiti
śastracchedāraṇimanthananibhām; araṇiḥ agnyutthāpanakāṣṭhaṃ; kiṃvā araṇinā
kāraṇenāgnirevātra lakṣyate| catuḥsnehasyottamā mātrā; uttamā ca mātrā
ahorātrapariṇamanīyā| jīrṇaṃ daśavarṣasthitaṃ ghṛtam| upanāhaṃ
kecicchirobastibhedamāhuḥ, yo māstiṣka ucyate; tantrāntare hi māstiṣka
upanāhaḥ śirobastiprakāra uktaḥ- “māstiṣke'ṣṭāṅgulaṃ paṭṭaṃ bastau tu
dvādaśāṅgulam” ityādinā; śirobastividhānaṃ śālākye jñeyaṃ; yathā-
“dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthāne lalāṭe
vastraveṣṭite|| celaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato
yathāvyādhiśṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niveśayet|| ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvadaṅgulaṃ
dhārayecca tam| āvakranāsikākledāddaśāṣṭau ṣaḍvātādiṣu|| mātrā sahasrāṇyaruje
hyekaṃ skandhādi mardayet| yuktasnehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam” iti;
tathā “āśirovyāyataṃ carma kṛtvā'ṣṭāṅgulamucchritam| tenāveṣṭya
śiro'dhastānmāṣakalkena lepayet|| niścalasyopaviṣṭasya tailaiḥ koṣṇaiḥ
prapūrayet| dhārayedārujaḥ śāntyai yāmaṃ yāmārdhameva vā|| śirobastirjayatyeṣa
śirorogaṃ marudbhavam” ityādi| dahanaṃ vā'syeti tantrāntarapratyayād
dvyaṅgulalalāṭaśaṅkhapradeśeṣu śarakāṇḍādinā dahanaṃ jñeyam| yaccoddiṣṭaṃ
cikitsitamiti taccātra śasyate iti yojyam||74-78||
sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṃ raktamārutau| duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṃ
tābhyāṃ vimūrcchitam||79||
sūryodayeṃ'śusantāpāddravaṃ
54
viṣyandate śanaiḥ| tato dine śiraḥśūlaṃ dinavṛddhyā vivardhate||80||
dinakṣaye tataḥ styāne mastiṣke sampraśāmyati| sūryāvartaḥ sa tatra syāt
sarpirauttarabhaktikam||81||
śiraḥkāyavirekau ca mūrdhnā trisnehadhāraṇam
55| jāṅgalairupanāhaśca ghṛtakṣīraiśca secanam
56||82|| barhitittirilāvādiśṛtakṣīrotthitaṃ
ghṛtam| syānnāvanaṃ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam||83||
mastiṣkaṃ śiraḥstho
57
majjā| dravamiti dravaṃ sat| viṣyandate iti cyavate| etacca sūryāvartasya
rūpaṃ doṣadūṣyayorvikṛtiviṣamasamavāyādbhavati; tena nānyavikāra evambhūto
bhavati| tathā vedanā sūryatāpe evāsya vardhate nāgnitāpe, ityetadapi
prabhāvakṛtameva jñeyam| trisnehadhāraṇamiti pāṭhāt tailaghṛtavasādhāraṇaṃ
vadanti| lāvādayo viṣkirā annapānoktāḥ||79-83||
(upavāsātiśokātirūkṣaśītālpabhojanaiḥ
58
)| duṣṭā doṣāstrayo manyāpaścādghāṭāsu
59
vedanām||84|| tīvrāṃ kurvanti sā
60
cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate| spandanaṃ gaṇḍapārśvasya netrarogaṃ
hanugraham||85|| so'nantavātastaṃ hanyāt
sirārkāvartanāśanaiḥ| vāto rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampamudīrayet||86||
tatrāmṛtābalārāsnāmahāśvetāśvagandhakaiḥ| snehasvedādi vātaghnaṃ śastaṃ nasyaṃ
ca tarpaṇam||87||
manyā grīvāsirādvayaṃ, ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, paścāt pṛṣṭham| sā
cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhata iti śaṅkhādīn vyāpya sthirā bhavati|
anantavātamenaṃ tantrāntare anyatovātamāhuḥ| sirārkāvartanāśanairiti
sirāvyadhaiḥ, sūryāvartanāśanaiśca bheṣajaiḥ||84-87||
nastaḥkarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravid| dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tad
vyāpya hanti tān||88||
nastaḥkarma ceti sarvaśirorogasādhāraṇaṃ cikitsitam| śirorogeṣu
nastaḥkarmakaraṇe hetumāha- dvāraṃ hītyādi| tena nāsārūpeṇa mārgeṇa| taditi
nasto dattamauṣadham| vyāpyeti śiro vyāpya| tāniti śirogadān||88||
nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca| pratimarśaśca vijñeyaṃ nastaḥkarma
tu pañcadhā||89|| snehanaṃ śodhanaṃ caiva
dvividhaṃ nāvanaṃ smṛtam| śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍo dvidhā mataḥ
61||90|| cūrṇasyādhmāpanaṃ taddhi
dehasrotoviśodhanam
62| vijñeyastrividho dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ||91||
pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt| evaṃ tadrecanaṃ karma tarpaṇaṃ
śamanaṃ tridhā||92||
śirorogaprastāvāgatānavaśyavaktavyanastaḥkarmabhedānāha- nāvanamityādi|
nāvanādayaścikitsāsthānoktāḥ| atra suśrute dhūmaṃ varjayitvā pañcavidhaṃ
nastaḥkarmoktaṃ- “taddvividhamapi pañcavidhavikalpaṃ; tadyathā- nasyaṃ,
śirovirecanaṃ, pratimarśaḥ, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca” (ci.a.40)| iti; iha tu
nāvanaśabdenaiva śirovirecanamapi gṛhītaṃ; yaduktaṃ- “snehanaṃ śodhanaṃ caiva
nāvanaṃ dvividhaṃ smṛtam” iti; tena suśrutokto'pyartho gṛhīta eva| śodhanaḥ
stambhanaśca syādavapīḍa ityatra saṃśamanamapyavapīḍasya karmecchanti, tacca
stambhane evāntarbhāvanīyam| avapīḍya yatra kalkādīni dīyante ityavapīḍaḥ;
anena śirovirecanārthaṃ dīyamānasaindhavapippalyādikalkasyāpyavarodhaḥ|
dhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanamiti vacanād dhmāpanaṃ
śirovirecanaprayojanakameveti darśayati| śamanādika ityatra śamanaśabdena
prāyogikaṃ gṛhṇāti, tena prāyogikasnaihikavairecanikadhūmānāṃ
nāsādīyamānānāmiha grahaṇaṃ, mukhapeyastu dhumo na nasyam| ubhayārthakṛditi
snehanavirecanārthakṛt| pratimarśalakṣaṇamagre “nastaḥsnehāṅguliṃ dadyāt”
ityādinā vakṣyamāṇam| uktapañcavidhanastaḥkarmaṇastraividhyamāha- evamityādi|
karmeti nastaḥkarma| śamanena stambhanasyāpi grahaṇaṃ; tarpaṇe
snehanasyāvarodhaḥ; anye ye kecit prabhedāstantrāntare
pratipāditāste'pyatraivāntarbhavanti||89-92||
stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ| śirovirecanaṃ teṣu nastaḥkarma
praśasyate||93|| ye ca vātātmakā rogāḥ
śiraḥkampārditādayaḥ| śirasastarpaṇaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate
63||94|| raktapittādirogeṣu śamanaṃ
nasyamiṣyate| dhmāpanaṃ dhūmapānaṃ ca tathā yogyeṣu śasyate
64||95|| (doṣādikaṃ
65
samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayet)|96|
virecanādikarmatrayasya viṣayamāha- stambhetyādi| tarpaṇamiti snehena
tarpaṇam| tathā yogyeṣu śasyata iti dhmāpanadhūmayogyeṣu śasyate; tatra
dhūmayogyāḥ sūtrasthāne pratipāditāḥ, dhmāpanayogyāstu dhmāpanaguṇakathane
‘dehasrotoviśodhanam’ itipadena ye'bhinyāsāpasmārādayaḥ śodhanīyasrotasa
uktāste jñeyāḥ||93-95||-
phalādibheṣajaṃ proktaṃ śiraso yadvirecanam||96||
taccūrṇaṃ kalpayettena pacet snehaṃ virecanam| yaduktaṃ madhuraskandhe
bheṣajaṃ tena tarpaṇam||97|| sādhayitvā
bhiṣak snehaṃ nastaḥ kuryādvidhānavit|98|
śirovirecanacūrṇaṃ vidhiṃ cāha- phalādītyādi| phalādibheṣajamiti
rogabhiṣagjitīyoktaṃ phalapatramūlakandapuṣpaniryāsatvagbhedāt
saptavidhamuktaṃ śirovirecanadravyam| cūrṇaṃ kalpayediti
pradhamanārthamavapīḍanārthaṃ ca cūrṇaṃ kalpayet| madhuraskandho'pi
rogabhiṣagjitīya evoktaḥ||96-97||-
prāksūrye madhyasūrye vā prākkṛtāvaśyakasya ca||98||
uttānasya śayānasya śayane svāstṛte sukham| pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit
pādonnatasya ca||99|| dadyānnāsāpuṭe snehaṃ
tarpaṇaṃ buddhimān bhiṣak| anavākśiraso nasyaṃ na śiraḥ pratipadyate||100||
atyavākśiraso nasyaṃ mastuluṅge'vatiṣṭhati| ata evaṃśayānasya śuddhyarthaṃ
svedayecchiraḥ||101|| saṃsvedya nāsāmunnamya
vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā| hastena dakṣiṇenātha kuryādubhayataḥ samam||102||
praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnehaṃ yathāvidhi| kṛte ca svedayedbhūya ākarṣecca
punaḥ punaḥ||103|| taṃ snehaṃ śleṣmaṇā sākaṃ
66
tathā sneho na tiṣṭhati| svedenotkleśitaḥ śleṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ
67||104|| bhūyaḥ snehasya śaityena śirasi
styāyate
68
tataḥ| śrotramanyāgalādyeṣu vikārāya sa kalpate||105||
tato nastaḥkṛte dhūmaṃ pibet kaphavināśanam
69| hitānnabhuṅnivātoṣṇasevī syānniyatendriyaḥ||106||
vidhireṣo'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu| tat ṣaḍaṅgulayā
70
nāḍyā dhameccūrṇaṃ mukhena tu||107||
viriktaśirasaṃ tūṣṇaṃ
71
pāyayitvā'mbu bhojayet| laghu triṣvaviruddhaṃ ca nivātasthamatandritaḥ||108||
virekaśuddho doṣasya kopanaṃ yasya sevate| sa doṣo vicaraṃstatra karoti svān
gadān bahūn||109|| yathāsvaṃ vihitāṃ teṣu
kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpataḥ||110||
nastaḥkarmavidhimāha- prāksūrye ityādi| grīṣme prāksūrye, śīte tu madhyasūrye
iti vyavasthā| prākkṛtāvaśyakasya ceti
prākkṛtāvaśyakaraṇīyamalavisargādikasya| evaṃ śayānasyeti
kiñcidavanataśiraskatayā śayānasya| kuryādubhayataḥ samamiti
ubhayanāsāpuṭenāpi tulyaṃ dadyāt| praṇāḍī nasyadānanalikā| yathāvidhīti
pramāṇādidoṣarahitam| kṛtanasyasya dhumapānopapattivarṇanapūrvakaṃ
dhūmapānamāha- svedanetyādi| pradhmāpanasya cokto vidhistathā vakṣyamāṇaśca
‘ṣaḍaṅgulayā’ ityādinā| viriktaśirasamityādi sarvavirecanasādhāraṇam| triṣviti
vātādiṣu| virekaśuddha iti śirovirekaśuddhaḥ| yasya doṣasya kopanaṃ sevate iti
yojyam| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpata iti akālakṛtaśirovirecanajātānāṃ
rogāṇāmanurūpataścikitsāṃ kuryādityarthaḥ||98-110||
ajīrṇe
72
bhojane bhukte toye pīte'tha durdine| pratiśyāye nave snāte
73
snehapāne'nuvāsane||111|| nāvanaṃ snehanaṃ
rogān karoti ślaiṣmikān bahūn| tatra śleṣmaharaḥ
sarvastīkṣṇoṣṇādirvidhirhitaḥ||112|| kṣāme
virecite garbhe vyāyāmābhihate tṛṣi| vāto rūkṣeṇa nasyena kruddhaḥ
svāñjanayedgadān||113|| tatra vātaharaḥ
sarvo vidhiḥ snehanabṛṃhaṇaḥ| svedādiḥ, syādghṛtaṃ kṣīraṃ
74
garbhiṇyāstu viśeṣataḥ||114||
jvaraśokātitaptānāṃ timiraṃ madyapasya tu| rūkṣaiḥ śītāñjanairlepaiḥ
puṭapākaiśca sādhayet
75||115||
nāvanaṃ snehanamiti snehanārthaṃ nasyam| svedādiriti cchedaḥ| ghṛtaṃ kṣīramiti
garbhiṇyā vātajayārthaṃ garbhapuṣṭaye ca| jvaretyādi| jvarāditaptānāṃ snehanaṃ
nāvanaṃ timiraṃ kuryāt, tathā madyapasya timiraṃ kuryāt| atra cikitsāmāha-
rūkṣairityādi| śītāñjanaṃ srotoñjanaṃ vadanti; kiṃvā tiktadravyakṛtamañjanaṃ
śītāñjanaṃ; yaduktaṃ śālākye- “lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva prasādanamathāpi ca|
tiktena ropaṇaṃ kāryaṃ, madhureṇa prasādanam|| kaṭvamlalavaṇādyaiśca lekhanaṃ
kārayedbudhaḥ| śaityānnirvāpayettikto raukṣyādropayati drutam” iti|
rūkṣairityañjanādibhiḥ sambadhyate| lepaḥ nayanālepaḥ
76; puṭapākaḥ akṣitarpaṇajavikāraharalekhanaḥ śamano vā jñeyaḥ; puṭapāko hi
śālākye snehana-lekhana-prasādanabhedāt trividha uktaḥ;
tadvidhiścehānyādhikārānna prapañcitaḥ||111-115||
snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ
77
matam| pratimarśastu nasyārthaṃ karoti na ca doṣāvān||116||
nastaḥ snehāṅguliṃ dadyāt prātarniśi ca sarvadā| na cocchiṅghedarogāṇāṃ
pratimarśaḥ sa dārḍhyakṛt||117||
pratimarśasya nāvanasampādyobhayakarmadarśanārthaṃ nāvanakarma
prāguktamanūdyate- snehanamityādi| anye, sarvanastaḥkarmaṇāmevaitat
karmadvayamanūdyate, tatra ca snehanaśamanasya prāguktasyāvarodha iti vadanti|
tasyārthamiti snehanaṃ śodhanaṃ ca| na ca doṣavāniti na vyāpattimān|
pratimarśavidhimāha- nasta ityādi| snehāṅgulimiti snehapūritāmaṅgulim|
sarvadeti sarvartuṣu| dārḍhyakṛditi śiraḥkapālādidārḍhyakṛt| ayaṃ pratimarśaḥ
svalpasnehapramāṇo'nucchiṅghanaśca sārvakāliko jñeyaḥ; yastu bhūrisnehamātro
nāsau sārvakālikaḥ| yaduktam “īṣaducchiṅghanāt sneho yāvān vakraṃ prapadyate|
nasto niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ” iti; tathā “pratimarśaṃ tu
na pibet kaṇṭhāsrāvabhayānnaraḥ| yāvat sneho vrajedāsyaṃ tatpramāṇaṃ ca tasya
tu” iti||116-117||
tatra ślokau- trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihateṣu ca| teṣu liṅgaṃ
cikitsāṃ ca rogabhedāśca sauṣadhāḥ||118||
vidhiruttarabasteśca nastaḥkarmavidhistathā| savyāpadbheṣajaṃ siddhau
marmākhyāyāṃ prakīrtitam||119||
trīṇītyādisaṅgraho vyaktārthaḥ||118-119||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye'pyanuvartate’ iti pā. ↩
- 2 ‘tānadhikṛtya kṛtā’ iti pā. ↩
- 3 ‘hṛdi’ iti pā. ↩
- 4 ‘prāṇodānau’ iti pā. ↩
- 5 ‘…mūtravahānāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘pratiṣṭhitaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘tadupatāpāttu’ iti pā. ↩
- 8 ‘hṛdayārthasya vyatiriktānuvidhāyitvāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘mūle(na) vā’ iti pā. ↩
- 10 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘bhramanti’ iti pā. ↩
- 12 ‘hṛdayādyāśritatvaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘…gulmabradhnānila…’ iti pā. ↩
- 14 ‘bhūyaśca hṛdyupasṛṣṭe vātena hiṅgucūrṇalavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktāṃ peyāṃ mātuluṅgarasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet’ iti pā. ↩
- 15 ‘mātuluṅgarasenājyena vā bilvādisthirādipañcamūlarasasiddhā yavāgūḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘…śṛtakṣīraṃ ca’ iti pā. ↩
- 17 ‘marmabhedādicikitsitamāha-’ iti pā. ↩
- 18 ‘…vidhānājjñeyaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘yatnāt kurvīta paripālanam|’ iti pā. ↩
- 20 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 21 ‘ucchvasiti ca kṛcchreṇa stabdhākṣo'thānimīlanaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘vātakaphācca’ iti pā. ↩
- 23 ‘vātikaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘śvasanaḥ kaphavātābhyāṃ ruddhastaṃ ca’ iti pā. ↩
- 25 ‘hiṅgu tumburu pathyā ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘hṛtpārśvārtyapatantrake’ iti pā. ↩
- 27 ‘śodhane’ iti pā. ↩
- 28 ‘…gurvamla…’ iti pā. ↩
- 29 ‘…dbhayāt’ iti pā. ↩
- 30 ‘mūtraikasādo’ iti pā. ↩
- 31 ‘dvayaṃ vā'pi’ iti pā. ↩
- 32 ‘mūtraikasādaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘hanyānmūtrādisaṅghātaṃ vyādhiṃ ca gudameḍhrayoḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘taccheṣaguruśephasaḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘mūtramādhārayedvastau’ iti pā. ↩
- 36 ‘cāvṛte’ iti pā. ↩
- 37 ‘tṛṇmohaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘saṅkṣepalakṣaṇam’ iti pā. ↩
- 39 ‘jātīpuṣpasya vṛntena’ iti pā. ↩
- 40 ‘visṛṣṭavarcomūtrasya’ iti pā. ↩
- 41 ‘hiṃsyādbastigataṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘pūrṇe(rve)’ iti pā. ↩
- 43 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 44 ‘yathāsvauṣadhamiśritam’ iti pā. ↩
- 45 ‘tvautsargikakāloktaṃ’ iti, ‘tvautsargikaṃ noktaṃ’ iti ca pā. ↩
- 46 ‘mudgasrotonupāti ca’ iti pā. ↩
- 47 ‘bastiṃ bastau praṇīte ca vartiścānantarā bhavet’ iti pā. ↩
- 48 ‘caturaṅgulapraveśanamantaḥ kartavyam’ iti pā. ↩
- 49 ‘śaṅkhako'gninibhaḥ kṣipraṃ vināśayati mānavam’ iti pā. ↩
- 50 ‘nāmataḥ param’ iti pā. ↩
- 51 ‘jīvettryahaṃ cedbhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret’ iti pā. ↩
- 52 ‘rūkṣāśanādadhyaśanāt prāgvātasya ca sevanāt’ iti pā. ↩
- 53 ‘vā'pi gṛhītvā'rdhaṃ śiro balī’ iti pā. ↩
- 54 ‘…draktaṃ viṣyandayecchanaiḥ’ iti pā. ↩
- 55 ‘tu snehadhāraṇam’ iti pā. ↩
- 56 ‘nāvanam’ iti pā. ↩
- 57 ‘śiraso majjā’ iti pā. ↩
- 58 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 59 ‘manyāṃ paścādghāṭāsu’ iti pā. ↩
- 60 ‘nāsākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate’ iti pā. ↩
- 61 ‘ca saḥ’ iti pā. ↩
- 62 ‘dehaśleṣmaviśodhanam’ iti pā. ↩
- 63 ‘pracakṣate’ iti pā. ↩
- 64 ‘kārayet’ iti pā. ↩
- 65 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 66 ‘sārdhaṃ yathā’ iti pā. ↩
- 67 ‘nastaḥ karmaṇyuraḥ sthitaḥ’ iti pā. ↩
- 68 ‘śyāyate punaḥ’ iti pā. ↩
- 69 ‘kaphaviśodhanam’ pā. ↩
- 70 ‘ṣaḍaṅgulyā'thavā’ pā. ↩
- 71 ‘taptaṃ’ iti pā. ↩
- 72 ‘ajīrṇe bhuktabhakte ca toyapīte'tha durdine’ iti pā. ↩
- 73 ‘styāne snehapīte'nuvāsite’ iti pā. ↩
- 74 ‘jīrṇe’ iti pā. ↩
- 75 ‘śodhayet’ iti pā. ↩
- 76 ‘vadanālepaḥ’ iti pā. ↩
- 77 ‘nasyamucyate’ iti pā. ↩