8. prāsṛtayogīyā siddhiḥ

athātaḥ prāsṛtayogīyāṃ ¹ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

samprati bastivyāpatpraśamakabastyabhidhāyakatayaiva prāsṛtayogīyā siddhirucyate| prasṛtopalakṣitā ye yogāḥ tānadhikṛtya kṛtā siddhiḥ; tena prasṛtālakṣitā ² apyatra yogā vaktavyā eva||1-2||

athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān ³ mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||3||

imāniti agre vakṣyamāṇān| tenādhyāyaśeṣavaktavyānāṃ nāvaśyaṃ prasṛtopalakṣitavidhānam| sukumārāṇāmiti tanvādiguṇasambaddhaṃ bhavati||3||

kṣīrāddvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||4|| ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātanut||5|| pañcamūlarasāt pañca dvau tailāt kṣaudrasarpiṣoḥ| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ snehanīyo'nilāpahaḥ||6||

prasṛtaṃ paladvayam| madhutailaghṛtāttraya iti militāt| atra ca yathoktaireva dravyairbastirdeyaḥ; tena netarabastinyāyenānuktakalkādikalpanā; yatra niyatamānadravyavibhāgena bastyabhidhānaṃ, tatra sāmānyabastidravyamānānavakāśaḥ; yatra tvekadeśakathanaṃ, tatra nirūhayogitayoktadravyamānādhikāraḥ; saindhavapraveśastvatyājya eva| bilvādimūlaṃ daśamūlam| sa vātanuditi sa bastirvātaṃ hantīti||4-6||

saindhavārdhākṣa ekaikaḥ kṣaudratailapayoghṛtāt| prasṛto ⁴ hapuṣākarṣo nirūhaḥ śukrakṛt param||7||

hapuṣākarṣaḥ||7||

paṭolanimbabhūnimbarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| catvāraḥ prasṛtā eko ghṛtāt sarṣapakalkitaḥ||8|| nirūhaḥ pañcatikto'yaṃ mehābhiṣyandakuṣṭhanut ⁵|9|

paṭoletyādau ambhasaḥ iti kvāthāt| sarṣapakalkita iti atra yadyapi kalkamānaṃ noktaṃ, tathā'pi dvādaśaprasṛte nirūhe dvipalakalkasya vihitatvādiha pañcaprasṛte tadanusārāt ṣaḍbhāgonaṃ palaṃ bhavati; evamanyatrāpyanuktamānakalkavyavasthā||8||-

viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhuparṇijāt||9|| kaṣāyāt ⁶ prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān| viḍaṅgapippalīkalko nirūhaḥ krimināśanaḥ||10||

viḍaṅgetyādau phalaṃ madanaphalam| ākhuparṇī dantī||10||

payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt||11|| catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasṛtāḥ sarṣapaiḥ kalkairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ ⁷||12||

payasyetyādau yadyapi payasyādīnāṃ kvātho na śrūyate, tathā'pi dravāntaraiḥ samamekaikaprasṛtavidhānāt pratyekaṃ payasyādikvāthasya prasṛtamānatvam| vṛṣatvakṛditi śukravṛddhikṛt||11-12||

śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍarasāttailāt surāsavāt| prasṛtāḥ pañca yaṣṭyāhvakauntīmāgadhikāsitāḥ||13|| kalkaḥ ⁸ syānmūtrakṛcchre tu sānāhe bastiruttamaḥ| ete salavaṇāḥ koṣṇā nirūhāḥ prasṛtairnava||14||

śvadaṃṣṭretyādau śvadaṃṣṭrādidravyatrayakvāthasya pratyekaṃ prasṛtamānatvam, evaṃ tailasurāsavaprasṛtābhyāṃ saha pañcaprasṛtāḥ pūraṇīyāḥ; surākṛta āsavaḥ surāsavaḥ||13-14||

mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite svādu pratyāsthāpanamiṣyate ⁹||15||

etaduktamṛdubastiprayogānāmante kartavyamāha- mṛdvityādi| svādu pratyāsthāpanamiṣyata ityatra svādu drākṣādidravyakṛtam| kecittadahareva pratyāsthāpanamicchanti| āsthāpanaṃ lakṣyīkṛtya dīyata iti pratyāsthāpanam||15||

vātopasṛṣṭasyoṣṇaiḥ syurgudadāhādayo ¹⁰ yadi| drākṣāmbunā trivṛtkalkaṃ dadyāddoṣānulomanam||16|| taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikāñjayet| śuddhaścāpi pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām||17||

vātopasṛṣṭasyetyādau uṣṇairiti bastiviśeṣaṇam| dāhādayo dāhamohatṛḍādayo vātapittajanyāḥ| drākṣāmbunā trivṛtpānasya dāhādikārake pitte vāte ca hitatvaṃ darśayannāha- taddhītyādi||16-17||

athavā'tiviriktaḥ syāt kṣīṇaviṭkaḥ sa bhakṣayet| māṣayūṣeṇa kulmāṣān pibenmadhvathavā ¹¹ surām||18||

kulmāṣā iti ardhasvinnayavādimayā ¹² bhakṣyāḥ||18||

sāmaṃ ¹³ cet kuṇapaṃ śūlairupaviśedarocakī| sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet||19||

bastimithyāprayogodīritānāmatīsārabhedānāṃ cikitsitamāha- sāmaṃ cedityādi| sāmaṃ yathā syāt ¹⁴ tathopaviśediti; tena malādivyatiriktāmamātropaveśarūpo'yamatīsāraḥ kevalāmaśakṛdvātaraktapittakaphajanyānāmiha ṣaṇṇāmatīsārāṇāṃ vaktavyānāṃ prathama ukto bhavati| kuṇapamiti śavagandham| śūlaiḥ ‘yukta’ iti śeṣaḥ| ghanaṃ mustakam||19||

śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ ¹⁵, tatra svavargīyairbastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam||20||

kevalaśakṛdādijanyāṃścātisārānāha- śakṛdvātamityādi| pakvamiti nirāmam| āmaśabdenehāgnidaurbalyādavipakvāhārarasa eva koṣṭhopalepaka āmo gṛhyate; yaduktamanyatra- “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| svavargīyairiti purīṣasaṅgrahaṇavātaghnaśoṇitāsthāpanapittakaphaharabheṣajavargaiḥ; kiṃvā uttaratra pratyekaṃ śakṛdādivakṣyamāṇabheṣajaiḥ||20||

ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāt triṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravānapi||21||

atīsārabhedānāha- ṣaṇṇāmityādi| eṣāmiti etadabhihitānām| anye tu bastivibhraṃśajāḥ ṣaṭsaṅkhyā bhavantīti vadanti; pūrvavyākhyānameva sādhu||21||

śūlapravāhikādhmānaparikartyarucijvarān| tṛṣṇoṣṇadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān||22||

upadravāneṣāmāha- śūletyādi||22||

tatrāme'ntarapānaṃ ¹⁶ syāt vyoṣāmlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate||23||

yathoktātīsāreṣu cikitsāmāha- tatrāme ityādi| antarapānaṃ pācanamāhuḥ| pācanamityanena ceha pūrvaṃ ‘sa ghanātiviṣā’ ityādyuktaṃ pācanaṃ gṛhyate| vyoṣāmlalavaṇairyutamiti vyoṣāmlalavaṇayogena kṛtam||23||

vātaghnairgrāhivargīyairbastiḥ śakṛti śasyate|24|

vātaghnairityādau vātaghnaṃ daśamūlaṃ; grāhivargaśca ṣaḍvirecanaśatāśritīyokta eva| atra jatūkarṇaḥ- “śakṛti śophaghnagrāhibhirbastiḥ” ityāha; śophaghnaṃ ca daśamūlameva|24|

svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiḥ samīraṇe||24||

svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiriti svādvamlalavaṇadravyasādhitasnehakṛtamanuvāsanamityarthaḥ| samīraṇe iti kevalavātātīsāre||24||

rakte raktena, pitte tu kaṣāyasvādutiktakaiḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ||25||

rakte rakteneti sarakte'tīsāryamāṇe raktena bastirdeyaḥ| pitte tviti pitte'tīsāryamāṇe kaṣāyādikṛto bastireva||25||

śakṛtā vāyunā vā''me tena varcasyathānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānaṃ syād vyoṣāmlalavaṇairyutam||26|| pittenāme'sṛjā vā'pi tayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ savyoṣasvādutiktakam||27|| tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyavyoṣatiktakam| āmena tu kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutam||28|| vātena viśi pitte vā viṭpittābhyāṃ ¹⁷ tathā'nile| madhurāmlakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||29|| śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛto raktapittayoḥ| bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ||30|| kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ| vyoṣatiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||31|| syādbastirvyoṣatiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe| madhuravyoṣatiktastu rakte kaphavimūrcchite||32|| mārute kaphasaṃsṛṣṭe vyoṣāmlalavaṇo bhavet| bastirvātena pitte ¹⁸ tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ||33||

saṃsarge cikitsāmāha- śakṛtetyādi| śakṛtā''me pradhāne saṃsṛṣṭe, tathā vāyunā vā''me saṃsṛṣṭe; tenetyāmenāpradhānena varcasi anile ¹⁹ ca pṛthak saṃsṛṣṭe, atra teneti pūrvavadvyākhyeyam| atra saṃsṛṣṭeṣu ²⁰ tṛtīyānirdiṣṭamalpamānatayā'pradhānaṃ, saptamīnirdiṣṭaṃ bahumānatvāt pradhānaṃ jñeyam| tayoriti pittāsṛjoḥ| saṃsṛṣṭayoriti ekamānena yuktayoḥ| kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutamityantaṃ yāvat ‘antarapānaṃ’ ityanuvartate| vātena viśītyādau madhurāmlakaṣāyo bastiriti madhurādidravyakvāthādikṛto bastirdeya ityarthaḥ| śakṛcchoṇitayorityādau anyonyasaṃsarge sati śakṛtā śoṇite śoṇitena vā śakṛti saṃsṛṣṭe; evaṃ pittaśakṛtoḥ raktapittayośca dvividhaḥ saṃsargo vyākhyeyaḥ| viṭpittaśoṇitairiti pratyekaṃ viḍādibhiḥ kaphe saṃsṛṣṭe| kaphavimūrcchite iti kaphenāpradhānena saṃsṛṣṭe ityarthaḥ||26-33||

tricatuḥpañcasaṃsargānevameva vikalpayet| yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā||34||

anuktasaṃsargacikitsāṃ sūtrayannāha- tricaturityādi| tricatuḥpañcasaṃsargāniti āmādīnāṃ trika-catuṣka-pañcakarūpān saṃsargān| evameva vikalpayediti pradhānādimelakena vikalpayet, tathā bheṣajamapi teṣāṃ yathoktabheṣajānusāreṇa kalpayedityarthaḥ| ete ca bhedā likhyamānā atibahuprabhedatayā granthagauravamāpādayanti, svayaṃ ca buddhimatā sukaravibhāgā eveti na likhyante| evamādisaṃsargakṛtaṃ rogabhedamanyatrāpi buddhyā kartavyatayā'tidiśannāha- sarvarogeṣvapi smṛteti| iyaṃ vyavasthā sarvarogeṣvevayathāsambhavamācāryānumatetyarthaḥ| tatra grahaṇīgade yatra tu ṣaḍapyāmādayaḥ sambhavanti, tatraivaṃ saṃsargāḥ prakalpyante; yatra ca trayodoṣāḥ sambhavanti, śoṇitena vā samaṃ catvāraḥ, tatra teṣāmeva parasparasaṃsargo bheṣajavibhāgārthaṃ ²¹ kalpanīyaḥ||34||

yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet ²²| nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣāḍrasiko mataḥ||35||

āmādiṣaṭkasamudayarūpasaṃsarge kāryamāha- yugapadityādi| yugapaditi ekadaiva militānāṃ ṣaṇṇāmiti yāvat| ṣaḍrasamiti militaṣaḍrasakṛtam| nirāmāṇāmiti āmavarjitānāṃ śakṛdādīnāṃ pañcānām| ṣāḍrasika iti ṣaḍrasamelakena kṛtaḥ||35||

udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kardamaṃ ca palāṃśikam||36|| piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam||37|| kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktaśālibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ||38|| bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ ²³| masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet||39|| sthirādīnāṃ balādīnāmikṣvādīnāmathāpi ²⁴ vā| kvātheṣu samasūrāṇāṃ yavāgvaḥ syuḥ pṛthak pṛthak||40|| kacchurāmūlaśālyāditaṇḍulairupasādhitāḥ| dadhitakrāranālāmlakṣīreṣvikṣurase'pi vā||41|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāḥ sarvātisāranāśanāḥ| sasarpirmaricājājyo madhurā lavaṇāḥ śivāḥ||42||

sarvātīsārasādhāraṇaṃ bheṣajamāha- udumbaretyādi| ‘raktaśālibhiḥ’ ityatra ‘raktamūlibhiḥ’ iti pāṭhe ‘raktamūlī raktairaṇḍam’ ityapare| jale śṛtairiti ṣaḍaṅgavidhānena jale śṛtaiḥ| bālodumbaram udumbaraśalāṭu| bhavediti yavāgūrbhavet| ikṣvādīnāmiti tṛṇapañcamūlapaṭhitānāṃ śaravarjitānāmikṣukuśakāśaśālimūlānām| śālyāditaṇḍulairiti raktaśālikalamāditaṇḍulaiḥ| dadhyādibhiratra jalasthānīyairyavāgūḥ sādhanīyā||36-42||

bhavanti cātra ślokāḥ- snigdhāmlalavaṇamadhuraṃ pānaṃ bastiśca mārute koṣṇaḥ| śītaṃ tiktakaṣāyaṃ madhuraṃ pitte ca rakte ca||43|| tiktoṣṇakaṣāyakaṭuśleṣmaṇi saṅgrāhi vātanucchakṛti| pācanamāme pānaṃ picchāsṛgbastayo rakte||44|| atisāraṃ pratyuktaṃ miśraṃ dvandvādiyogajeṣvapi ²⁵ ca| tatrodrekaviśeṣāddoṣeṣūpakramaḥ kāryaḥ||45||

prapañcoktaṃ bheṣajaṃ saṅgraheṇābhidadhāti- bhavanti cātretyādi| pānamiti pācanapānam| bastiśceti snigdhāmlalavaṇamadhura eva bastiḥ| mārute iti mārutātisāre; evamanyatrāpi pitte ityādau pittādijātisāre iti jñeyam| saṅgrāhi vātanudityatra ‘bheṣajaṃ’ iti śeṣaḥ; tacca bheṣajaṃ yathoktabastyādirūpameva| pācanamāme pānamiti pācanaghanātiviṣādidravyakṛtaṃ pānamityarthaḥ| picchābastayo'sṛgbastayaśceti picchāsṛgbastayaḥ| uktamiti sākṣādatideśena ca trikādisaṃsarge proktam| miśramiti etadeva pratyekaṃ miśrīkṛtam| dvandvādiyogajeṣviti tricatuṣkādisaṃsargaje'tisāre| tatrodrekādiviśeṣāditi saṃsarga eva balābalaviśeṣādupakramasyāpi viśeṣo bhavati| etadeva balāpekṣaṃ bahudurbalā'pratyanīkaṃ bastyekabheṣajamiti śeṣaḥ(?)||43-45||

tatra ślokaḥ- prāsṛtikāḥ savyāpatkriyā nirūhāstathā'tisārahitāḥ| rasakalpaghṛtayavāgvaścoktā ²⁶ guruṇā prasṛtasiddhau||46||

prāsṛtikā ityādyadhyāyārthasaṅgrahaḥ| savyāpatkriyā iti vyāpadaśca mṛdubastikṛtajāḍyādikā uktāḥ, tathā kriyāśca tāsāmeva vyāpadāmuktāḥ| nirūhāścātisāracikitsite proktāḥ| rasakalpaścātīsāreṣu rasoddeśacikitsayā kṛtaḥ| ghṛtaṃ codumbaretyādinoktam||46||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ²⁷||8||

iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘prāsṛtayogikīṃ’ iti pā. ↩
2 ‘prasṛtopalakṣitāḥ’ iti pā. ↩
3 ‘śodhanān’ iti pā. ↩
4 ‘prasṛtau hapuṣākṣaudrānnirūhaḥ’ iti pā. ↩
5 ‘mohābhiṣyandakuṣṭhanut’ iti pā. ↩
6 ‘kaṣāyāḥ’ iti pā. ↩
7 ‘piṣṭai…’ iti pā. ↩
8 ‘kalkobastistu sānāhe mūtrakṛcchre paro mataḥ’ iti pā. ↩
9 ‘pratyāsthāpanameva vā’ iti pā. ↩
10 ‘…rgadā dāhādayo yadi’ iti pā. ↩
11 ‘pibeddadhyathavā’ iti pā. ↩
12 ‘ardhasvinnayavādipiṣṭamayāḥ’ iti pā. ↩
13 ‘sāmaṃ cedatisāryeta pūti śūlairarocakī’ iti pā. ↩
14 ‘bhavati’ iti pā. ↩
15 ‘pakvastatra’ iti pā. ↩
16 ‘tatrāme vamanaṃ kāryaṃ’ iti pā. ↩
17 ‘viṭpittāsraiḥ’ iti pā. ↩
18 ‘rakte’ iti pā. ↩
19 ‘anilena’ iti pā. ↩
20 ‘saṃsargeṣu’ iti pā. ↩
21 ‘bhiṣajā yogabhedārthaṃ’ iti pā. ↩
22 ‘pibet’ iti pā. ↩
23 ‘vaṭodumbara…’ iti pā. ↩
24 ‘vaṭādīnā…’ iti pā. ↩
25 ‘dvandvāmajeṣvapi ca’ iti pā. ↩
26 ‘rasakalkaghṛtayavāgvaḥ’ iti pā. ↩
27 ‘prāsṛtayogikī’ iti pā. ↩