7. bastivyāpatsiddhiḥ

athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

vamanavirecanānantarabhāvitvādbasteḥ saṃśodhanavyāpatsiddheranantaraṃ bastivyāpatsiddhirucyate; atra bastiśabdo nirūha eva vartate, tadvyāpadāmevātra vaktavyatvāt||1-2||

dhīdhairyaudāryagāmbhīryakṣamādamataponidhim| punarvasuṃ śiṣyagaṇaḥ papraccha vinayānvitaḥ||3|| kāḥ kati vyāpado basteḥ kiṃsamutthānalakṣaṇāḥ| kā cikitsā iti praśnāñchrutvā tānabravīdguruḥ||4|| nātiyogau klamādhmāne hikkā hṛtprāptirūrdhvatā| pravāhikā śiroṅgārtiḥ parikartaḥ ¹ parisravaḥ||5|| dvādaśa vyāpado basterasamyagyogasambhavāḥ| āsāmekaikaśo rūpaṃ cikitsāṃ ca nibodhata||6||

kāḥ katītyādi pañca praśnāḥ| nātiyogāvityādinā ādyapraśnasyottaram| nātiyogāviti ayogātiyogau| etaddvādaśavyāpadāṃ ca vivaraṇa eva sphuṭārtho bhaviṣyati| asamyagyogasambhavā iti nirūhasyāyogātiyogamithyāyogarūpāsamyagyogasambhavāḥ| anena ca samutthānapraśnasya sāmānyakāraṇābhidhānenottaraṃ dattaṃ bhavati| atra bastiprayogasyāsamyagyogena nirūhakāryadoṣaharaṇasyātiyogāyogau vyāpattirūpau janyete klamādayo'pi cātiyogāyogajātā eva viśiṣṭahetulakṣaṇacikitsitatayā ihāpi pṛthagucyante, yathā saṃśodhane ādhmānādayo'yogātiyogajātā api pṛthaguktāḥ| kecit ‘nātiyogāt klamādhmāne’ ityādi, tathā ‘daśaitā vyāpado basteḥ’ ityādi paṭhanti; tatra pūrvādhyāyoktavyākhyānādartho neyaḥ ²; kintu pūrva eva pāṭho nirvyūhaḥ| āsāmityādau rūpaśabdenaiva prati prati vakṣyamāṇahetuviśeṣo'varuddho jñeyaḥ, yena heturapi hi vyāsagamakatayā rūpameva||3-6||

gurukoṣṭhe'nilaprāye rūkṣe vātolbaṇe'pi vā| śīto'lpalavaṇasnehadravamātro ³ ghano'pi vā||7|| bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karoti gurukoṣṭhatvaṃ vātamūtraśakṛdgraham||8|| nābhibastirujaṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude| kaṇḍūgaṇḍāni vaivarṇyamaruciṃ vahnimārdavam||9|| tatroṣṇāyāḥ pramathyāyāḥ pānaṃ svedāḥ pṛthagvidhāḥ| phalavartyo'thavā kālaṃ jñātvā śastaṃ virecanam||10|| bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān| surādimūtravān ⁴ bastiḥ saprākpeṣyastamānayet||11||

gurukoṣṭhe iti krūrakoṣṭhe malapūrṇakoṣṭhe vā| alpaśabdo mātrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| uṣṇāyāḥ pramathyāyā iti atīsāroktapramathyānāṃ yā pramathyā uṣṇā tasyāḥ prayogaḥ; pramathyeti pācanakaṣāyasyāyurvedasamayasiddhasañjñeti pratipāditamevātīsāre| kālaṃ jñātveti virecanayogyāvasthāṃ jñātvā| surādimūtravānityatra ādiśabdena sauvīrakatuṣodakādīnāṃ grahaṇam| saprākpeṣya iti bastisūtrīyoktabalādibastyuktakalkayuktaḥ| tamānayediti ayogakārakaṃ vibaddhaṃ bastiṃ harati||7-11||

snigdhasvinne'titīkṣṇoṣṇo mṛdukoṣṭhe'tiyujyate| tasya liṅgaṃ cikitsā ca śodhanābhyāṃ samā bhavet||12|| pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukaṃ balām| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ⁵ ca kṣīre taṇḍuladhāvane||13|| drākṣāyāḥ pakvaloṣṭasya prasāde madhukasya ca| vinīya saghṛtaṃ bastiṃ dadyāddāhe'tiyogaje ⁶||14||

ayogamabhidhāyātiyogamāha- snigdhasvinne ityādi| atiyujyate iti atiyogakārako bhavati| śodhanābhyāṃ samā bhavediti vamanavirecanātiyogoktaliṅgacikitsitābhyāṃ samā bhavet| bastyatiyogaje dāhe viśiṣṭacikitsāmāha- pṛśniparṇīmityādi| atra kṣīrādiṣu pañcadraveṣu kalkasya vilayanam| drākṣādiprasādāḥ śītakaṣāyavidhikṛtā jñeyāḥ||12-14||

āmaśeṣe ⁷ nirūheṇa mṛdunā ⁸ doṣa īritaḥ| mārgaṃ ruṇaddhi vātasya hantyagniṃ mūrcchayatyapi||15|| klamaṃ vidāhaṃ ⁹ hṛcchūlaṃ mohaveṣṭanagauravam| kuryāt svedairvirūkṣaistaṃ pācanaiścāpyupācaret||16|| pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam||17|| vacānāgaraśaṭyelā dadhimaṇḍena mūrcchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā||18|| dāru trikaṭukaṃ ¹⁰ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭīm| piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān||19|| bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam| samūtramathavā vyaktalavaṇaṃ mādhutailikam||20||

āmaśeṣe ityādinā klamamāha| āmaśeṣe sati dattena nirūheṇa doṣa īrita iti yojyam| doṣaśabdena cātra pittakaphāvāmasahitau mārgāvarakāvucyete| mūrcchayatīti mārgāvarodhāt kopayati| mārgaṃ ruṇaddhīti dehe srotāṃsi ruṇaddhi| ye tu, doṣaśabdeneha kaphamātraṃ grāhayanti, tanmate sadāhatvaṃ klamasyāpyanupapannam| vacetyādau mūrcchitā iti āloḍitāḥ| kṣārāṃśca dīpanāniti grahaṇīcikitsādyuktān| dāśamūlikamiti “dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ” (si.a.3) ityādinoktaṃ; kiṃvā daśamūlakvāthakṛtam| mādhutailikaḥ vakṣyamāṇaḥ||15-20||

alpavīryo mahādoṣe rūkṣe krūrāśaye kṛtaḥ| bastirdoṣāvṛto ruddhamārgo rundhyāt ¹¹ samīraṇam||21|| sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam| vidāhaṃ gurukoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām||22|| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati| śyāmāphalādibhiḥ kuṣṭhakṛṣṇālavaṇasarṣapaiḥ||23|| dhūmamāṣavacākiṇvakṣāracūrṇaguḍaiḥ kṛtām| karāṅguṣṭhanibhāṃ vartiṃ yavamadhyāṃ nidhāpayet ¹²||24|| abhyaktasvinnagātrasya tailāktāṃ snehite gude| athavā lavaṇāgāradhūmasiddhārthakaiḥ kṛtām||25|| bilvādinā nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saralāmaradārubhyāṃ siddhaṃ caivānuvāsanam||26||

alpavīrya ityādinā ādhmānamāha| ruddhamārga iti nivāritādhomārgaḥ; sa cānilaṃ ruṇaddhi, anilaśca ruddhamārgatayā ādhmānaṃ karotīti| marmapīḍanamityādhmānaviśeṣaṇam| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairiti śūlairhṛdayaṃ vyāpnoti| śyāmāphalādibhiriti śyāmādibhirnavabhiḥ, phalādibhiśca ṣaḍbhiḥ kalpasthānoktaiḥ| dhūmaśabdeneha gṛhadhūmagrahaṇam| guḍaścātra ¹³ tāvanmātro bhavati yāvatā vartiḥ kartuṃ yujyate| karāṅguṣṭhetyatra karagrahaṇaṃ pādāṅguṣṭhaniṣedhārtham| athavetyādinoktadvitīyavartāvapi vartitvasampattyarthaṃ guḍo deyaḥ| bilvādibhiśca nirūha iti “bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān” ityādinoktaḥ| saraletyādau siddhamityatra ‘tailaṃ’ iti śeṣaḥ||21-26||

mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan| kuryāddhikkāṃ, hitaṃ tasmai hikkāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat||27|| balāsthirādikāśmaryatriphalāguḍasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvā'nuvāsayet||28|| kṛṣṇālavaṇayorakṣaṃ pibeduṣṇāmbunā yutam ¹⁴| dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātanut||29||

mṛdvityādinā hikkāmāha| atinirharanniti atiyogena doṣānnirharan| hikkāghnamiti hikkācikitsoktaṃ bheṣajam| hikkāyāṃ ca yadyapi “prasaktacchardiniṣṭhīvikākāsaśvāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ nayet” (si.a.2) ityanena bastirniṣiddhaḥ, tathā'pīha viśiṣṭahikkāyāmanuvāsanasya hitatvāt, “balāsthirādi” ityādinoktamanuvāsanamanavadyam| vātanuditi padaṃ liṅgavipariṇāmena dhūmādibhiśca sambadhyate; tena vātahitānāmevātra dhūmādīnāṃ prayogaḥ||27-29||

atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ| ghaṭṭayeddhṛdayaṃ bastistatra kāśakuśetkaṭaiḥ||30|| syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ| śṛtairbastirhitaḥ siddhaṃ vātaghnaiścānuvāsanam||31||

atitīkṣṇa ityādinā hṛtprāptimāha| savātatvaṃ basterniḥśeṣadānādinā jñeyam| asamyakpīḍitatvameva hṛtprāptijanakatayā jñeyam| lavaṇaskandhaḥ rogabhiṣagjitīyoktaḥ| vātaghnairiti daśamūlādibhiḥ||30-31||

vātamūtrapurīṣāṇāṃ datte vegānnigṛhṇataḥ| ati vā pīḍito bastirmukhenāyāti vegavān||32|| mūrcchāvikāraṃ tasyādau dṛṣṭvā śītāmbunā mukham| siñcet pārśvodaraṃ cādhaḥ pramṛjyādvījayecca tam||33|| keśeṣvālambya cākāśe ¹⁵ dhunuyāttrāsayecca tam| gokharāśvagajaiḥ siṃhai rājapreṣyaistathoragaiḥ||34|| ulkābhirevamanyaiśca bhītasyādhaḥ ¹⁶ pravartate| vastrapāṇigrahaiḥ kaṇṭhaṃ rundhyānna mriyate yathā||35|| prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavān ¹⁷| apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati||36|| tataḥ kramukakalkākṣaṃ pāyayetāmlasaṃyutam| auṣṇyāttaikṣyāt saratvācca bastiṃ so'syānulomayet||37|| pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaḥ||38|| bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite| śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ||39||

vātamūtretyādinordhvatāmāha| datte iti bastau datte| tasyordhvaṃ gacchato bastermūrcchārūpaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā mukhasecanādi kartavyam| ākāśe dhunuyāditi niravalambaṃ dhunuyāt| trāsayecca gokharādibhiriti jñeyam| evamanyairiti anuktairapi trāsanaprakāraiḥ| kaṇṭhāvarodho yathā kartavyastadāha- na mriyate yatheti| kaṇṭhoparodhaprayojanamāha- prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavānityādi| kaṇṭhapragraheṇa prāṇodānanirodhāt prasiddhataramārgavānapāno bhavati, gudapravartanasvarūpo bhavatītyarthaḥ; tataśca bastimūrdhvakṣiptamadho nayati; prāṇodānanirodhena tu prāṇodānābhyāṃ pīḍito'pānaḥ svamārgagāmī bhavatīti jñeyam| kecittu ‘yāvat prāṇoparodhāddhi’ iti paṭhanti, tatra prāṇoparodhaṃ yāvat kaṇṭhapīḍanaṃ kartavyamityarthaḥ| kramukaṃ pūgaphalam| śiraḥstha iti bastyekadeśe śirasi sthite sati| pracchādyamiti ālepanīyam||32-39||

snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ| utkliśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām||40|| sa bastipāyuśophena jaṅghorusadanena vā| niruddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sampravāhate||41|| svedābhyaṅgānnirūhāṃśca śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅghayitvā tu vṛttiṃ kuryādviriktavat||42||

snigdhasvinnetyādinā pravāhikāmāha| pravāhikāmatīsāroktalakṣaṇāmuktāṃ janayati| śodhanīyānulomikānityatra śodhanīyāniti trivṛdādiśodhanadravyayuktān; ānulomikāniti anulomanakṣīrekṣurasayuktān| vṛttimiti peyādikramam||40-42||

durbale krūrakoṣṭhe ca tīvradoṣe tanurmṛduḥ| śīto'lpaścāvṛto doṣairbastistadvihato'nilaḥ||43|| mārgairgātrāṇi ¹⁸ sandhāvannūrdhvaṃ mūrdhni ¹⁹ vihanyate| grīvāṃ manye ca gṛhṇāti ²⁰ śiraḥ kaṇṭhaṃ bhinatti ca||44|| bādhiryaṃ karṇanādaṃ ca pīnasaṃ netravibhramam| kuryādabhyañjanaṃ tailalavaṇena ²¹ yathāvidhi||45|| yuñjyāt pradhamanairnasyairdhūmairasya ²² virecayet| tīkṣṇānulomikenātha snigdhaṃ bhukte'nuvāsayet ²³||46||

durbale ityādinā śirortimāha| tanuḥ aghanaḥ| tadvihata iti nirūhabastiprakopitaḥ| ūrdhvaṃ mūrdhni vihanyate iti ūrdhvamanusaran mūrdhni vihanyate; ye tu ‘ūrdhvaṃ vidhāvati’ iti paṭhanti, tanmate uparyupari dhāvatītyarthaḥ| asya virecayediti atra ‘śira’ iti śeṣaḥ, ‘anu virecayet’ iti vā pāṭhaḥ| tīkṣṇānulomike'nne bhukte sati anuvāsayediti yojyam; kiṃvā tīkṣṇānulomikenaivānuvāsanaṃ sādhyamityarthaḥ||43-46||

snehasvedairanāpādya ²⁴ gurustīkṣṇo'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyeta so'timātraṃ pravartayet||47|| sruteṣu tasya doṣeṣu nirūḍhasyātimātraśaḥ| stabdhodāvṛtakoṣṭhasya vāyuḥ sampratihanyate||48|| vilomanasamudbhūto rujatyaṅgāni dehinaḥ| gātraveṣṭananistodabhedasphuraṇajṛmbhaṇaiḥ ²⁵||49|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ secayeduṣṇavāriṇā| eraṇḍapatraniṣkvāthaiḥ prastaraiścopapādayet||50|| yavān ²⁶ kulatthān kolāni pañcamūle tathobhaye| jalāḍhakadvaye paktvā pādaśeṣeṇa tena ca||51|| kuryāt sabilvatailoṣṇalavaṇena nirūhaṇam| taṃ nirūḍhaṃ samāśvastaṃ droṇyāṃ samavagāhayet||52|| tato bhuktavatastasya kārayedanuvāsanam| yaṣṭīmadhukatailena bilvatailena vā bhiṣak ²⁷||53||

snehasvedairityādinā aṅgārtimāha| anāpādyeti snehasvedaiḥ śarīraṃ nopapādya| so'timātraṃ pravartayet ‘doṣān’ iti śeṣaḥ| tataḥ stabdhodāvṛtakoṣṭhasya rujāṃ karoti| bhuktavato yadyapyanuvāsanaṃ sarvatra bhavati, tathā'pi bhuktavata iti vacanena bhojanānantaramevānuvāsanaṃ darśayati||47-53||

mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣastīkṣṇo'timātravān| bastirdoṣānnirasyāśu ²⁸ janayet parikartikām||54|| trikavaṅkṣaṇabastīnāṃ todaṃ nābheradho rujam| vibandho'lpālpamutthānaṃ ²⁹ bastinirlekhanādbhavet||55|| svāduśītauṣadhaistatra paya ikṣvādibhiḥ śṛtam| yaṣṭyāhvatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ||56|| sasarjarasayaṣṭyāhvajiṅginīkardamāñjanam| vinīya dugdhe bastiḥ syāt vyaktāmlamṛdubhojinaḥ||57||

mṛdvityādinā parikartikāmāha| bastinirlekhanāditi vāyunā ca tīkṣṇena bastikarṣaṇāt| vyaktāmla iti bastiviśeṣaṇam||54-57||

pittaroge'mla ³⁰ uṣṇo vā tīkṣṇo vā lavaṇo'thavā| bastirlikhati pāyuṃ tu kṣiṇoti vidahatyapi||58|| sa vidagdhaḥ sravatyasraṃ pittaṃ cānekavarṇavat| sāryate bahuvegena ³¹ mohaṃ gacchati cāsakṛt||59|| ārdraśālmalivṛntaistu kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| sarpiṣā yojitaṃ śītaṃ bastimasmai pradāpayet||60|| vaṭādipallaveṣveṣa kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodikayoḥ karbudāre ca śasyate||61|| gude sekāḥ pradehāśca śītāḥ syurmadhurāśca ye| raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate||62||

pittaroge ityādinā parisrāvamāha| kṣiṇotīti hinasti| eṣa kalpa iti ārdraśālmalīvṛntoktakṣīrasaṃskārakalpaḥ| suvarcalamiti suniṣaṇṇakamāhuḥ| karbudāraḥ kāñcanāraḥ||58-62||

tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā||63||

samprati tatra tatra bastīnāṃ mṛdutvaṃ tīkṣṇatvaṃ ca vihitaṃ; tena tadvijñānārthaṃ mārdavatīkṣṇatvakārakadravyagaṇamāha- tīkṣṇatvamityādi| pīluḥ auttarapathikaṃ phalaṃ; pīlusthāne kecid bilvaṃ paṭhanti| prāptakālamiti uktāvastham||63||

āpādatalamūrdhasthān doṣān pakvāśaye sthitaḥ| vīryeṇa bastirādatte khastho'rko bhūrasāniva||64||

bastiprabhāvamāha- āpādetyādi| pakvāśaye sthita iti pakvāśayagata eva| ādatte vīryeṇeti śaktyā svabhāvasambaddhayā| evambhūtavīryaṃ bastāveva; tena pācanādiprayogāṇāṃ na bastivattadahareva sakaladehagatadoṣavijetṛtvaṃ bhavati| khastha iti ākāśagataḥ| suśrute tūktaṃ- “vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt| pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva” (su.ci.a.35) iti||64||

yadvat kusumbhasammiśrāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ| tadvaddravīkṛtāddehānnirūho nirharenmalān||65||

samprati basteḥ śarīre malaprasādasahite'pi yathā malāṃśamātrahārakatvaṃ bhavati, taddṛṣṭāntena darśayannāha- yadvadityādi| dravīkṛtāditi snehasvedābhyāṃ vilāyitāt| malāniti doṣān purīṣaṃ ca||65||

tatra ślokaḥ- ityetā vyāpadaḥ proktā basteḥ sākṛtibheṣajāḥ| buddhvā kārtsnyena tān bastīnniyuñjannāparādhyati||66||

ityetā ityādisaṅgrahaḥ| yasmādetā vyāpado bastiduṣprayogajanyā bhavanti, tasmāt kārtsnyena bastīn buddhvā niyuñjannāparādhyati, bastivyāpadaṃ nāsādayatītyarthaḥ||66||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma ³² saptamo'dhyāyaḥ||7||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma saptamo'dhyāyaḥ||7||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘parikartiḥ’ iti pā. ↩
2 ‘artha unneyaḥ’ iti pā. ↩
3 ‘śīto'lpasnehalavaṇadravyamātraḥ’ iti pā. ↩
4 ‘surāmūtrādinā’ iti pā. ↩
5 ‘madhukotpalam’ iti pā. ↩
6 ‘…ddāhātiyogine’ iti pā. ↩
7 ‘āmadoṣe’ iti pā. ↩
8 ‘mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca’ iti pā. ↩
9 ‘sadāhaṃ’ iti pā. ↩
10 ‘trikaṇṭakaṃ’ iti pā. ↩
11 ‘bastirdoṣāvṛtastūrdhvamadho rundhyāt’ iti pā. ↩
12 ‘praveśayet’ iti pā. ↩
13 ‘guḍasyātra pṛthak palam’ iti pā. ↩
14 ‘uṣṇāmbunā'kṣaḥ pippalyā hito lavaṇasaṃyutaḥ’ iti pā. ↩
15 ‘cākeśaṃ dhunuyānnāmayedbhṛśam’ iti pā. ↩
16 ‘bastiṃ tasyānayedadhaḥ’ iti pā. ↩
17 ‘prasiddhataramārgagaḥ’ iti pā. ↩
18 ‘mārgairgātrāṇyanusarannūrdhvaṃ mūrdhni vidhāvati’ iti pā. ↩
19 ‘mūrdhanyupāhitaḥ’ iti pā. ↩
20 ‘saṃstabhya’ iti pā. ↩
21 ‘tailalavaṇenāvagāhayet’ iti pā. ↩
22 ‘dhūmairāsyavirecanaiḥ’ iti pā. ↩
23 ‘virecanairnirūhaiśca bastibhiścānulomikaiḥ’ iti pā. ↩
24 ‘susnigdhasvinnadehasya yasya bastirvidhīyate| atitīkṣṇo guruścaiva’ iti, ‘virecanairnirūhaiśca bastibhiścānulomikaiḥ| atitīkṣṇo guruścaiva’ iti ca pā. ↩
25 ‘ruktodakampasaṃstambhasādavepathujṛmbhaṇaiḥ’ iti pā. ↩
26 ‘yavakolakulatthānāṃ pañcamūladvayasya ca| jaladroṇe samutkvāthya kaṣāyaṃ saindhavena tam|| bilvatailena saṃyojya bastiṃ dadyādvikāravit| taṃ nirūhasamāśvastaṃ’ iti pā. ↩
27 ‘snehasvedairanāpādya gurustīkṣṇo'timātrayā| yasya bastiḥ prayujyeta nātimātraṃ sa yujyate| stabdhodāvṛtakoṣṭhasya ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| prapanno'ṅgarujaṃ kuryāttaṃ tailalavaṇānvitam| uṣṇambuprastarakvāthaiḥ svedaiḥ samupapādayet|| sabilvatailalavaṇo nirūhastasya śasyate| tailāvagāhasvinnasya kārayedanuvāsanam’ iti pā. ↩
28 ‘vastirdoṣānnihatyāśu’ iti pā. ↩
29 ‘'lpasamutthānaṃ gudanirlekhanaṃ’ iti pā. ↩
30 ‘pittarakte’ iti pā. ↩
31 ‘bahudhā hyativegena’ iti pā. ↩
32 ‘bastivyāpadikī siddhirnāma’ iti pā. ↩