athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāha
bhagavānātreyaḥ||2||
vyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgādvamanavirecanayorapi vyāpatsiddhirucyate,
bastivyāpatsiddhistu vamanavirecanapūrvakatvādbasteḥ paścādabhidhīyate; tena
bastivyāpatsiddhyabhidhānena basteriha karmabhyaḥ prādhānyamapi dyotitaṃ;
bastiprādhānyaṃ “tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke”
(si.a.1) ityanenoktam| atra cānāgatavyāpaccikitsārthatvādvamanavirecanayoḥ
1
samyagvidhyabhidhānaṃ tena notsūtratā vamanavirecanavidhyabhidhānasya||1-2||
atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ| asamyakkṛtayoścaiva doṣān
vakṣyāmi sauṣadhān||3||
athetyādau samyagiti vidhiviśeṣaṇam| ūrdhvānulomayoriti vamanavirecanayoḥ|
doṣāniti vyāpadaḥ| śodhanayośca vidhiryadyapi kalpanāsiddhyupakalpanīyādau
tatra tatrābhihitaḥ, tathā'pyanuktaviśeṣapratipādanārthamabhidhānaṃ,
tatprasaṅgācca tatrāpyukto'rtha ucyate, sarvathā'nuktābhidhānaṃ ‘nātisnigdhān
virecayet’ ityādi jñeyam||3||
atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ| tadantare
2
prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ||4||
autsargikaṃ saṃśodhanayogyaṃ kālaṃ darśayannāha- atyuṣṇetyādi| atyuṣṇetyādi
grīṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| tadantare iti grīṣmādīnāṃ madhye| prāvṛḍādyā
iti prāvṛṭśaradvasantāḥ| teṣāṃ sādhāraṇā iti uṣṇavarṣaśītānāṃ sādhāraṇāḥ;
anudbhūtoṣṇavarṣaśītā iti yāvat||4||
prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ
śodhanaṃ prati||5|| etānṛtūn
3
vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak| svasthavṛttamabhipretya vyādhau
vyādhivaśena tu||6||
prāvṛḍādīn māsavibhāgena darśayannāha- prāvṛṭ śucinabhāvityādi| śucinabhau
āṣāḍhaśrāvaṇau| ūrjasahau kārtikamārgaśīrṣau| tapasyaḥ phālgunaḥ| madhu
caitraḥ| śodhanaṃ pratīti śodhane kartavye'yaṃ yathoktaḥ prāvṛḍādiṛtuvibhāgo
bhavati; svasthavṛttau rasotpattau vā tasyāśitīyokta eva
varṣāśaraddhemantaśiśiravasantagrīṣmarūpaḥ ṛtukramo bhavati| etānṛtūniti
prāvṛḍādīnṛtūn| vikalpyaivamiti yathoktamāsavibhāgena vyavasthāpya saṃśodhanaṃ
dadyāt| etaduktasaṃśodhanāṅgartukramavibhāgenaiva carakasaṃskāra'pi
navegāndhāraṇīye “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā granthena
caitraśrāvaṇāgrahāyaṇeṣu vamanādisaṃśodhanamuktaṃ, tathā rogabhiṣagjitīye
(vi.a.8) ca śiśiraṃ parityajya prāvṛḍādinaiva ṛtukramaḥ saṃśodhanāṅgatayoktaḥ;
tena, rasabalotpādacintāyāṃ svasthavṛttānuṣṭhāneṣu ca śiśirādikramo bhavati,
saṃśodhanavyavasthāyāṃ tu prāvṛḍādiriti prāvṛḍādikramo'yaṃ
saṃśodhanānukūlatayā''cāryeṇa kalpito na pāramārthikaḥ| ye tu, prāvṛḍādikramaṃ
gaṅgāyā dakṣiṇe kūle, uttare'pi śiśirādikramaṃ vadanti, tanmate ‘śodhanaṃ
prati’ iti grantho'nupapannaḥ; tena, “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe
jalam| tena varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau
4
” ityādinā granthena yadi nāma deśabhedenāpi ṛtukramaḥ
pāramārthiko'bhidhīyate, tathā'pi nāsāvācāryasyehābhimataḥ,
prapañcitaścāyamarthaḥ sūtrasthāna eva| ayaṃ ca śodhanakālopadeśo'nātyayike
vyādhau jñeyaḥ, ātyayike tu ūṣmādipratikāraṃ kṛtvā atyuṣṇe'pi kāle
saṃśodhanapravṛttirbhavatyeva, ukto hyayamartho rogabhiṣagjitīye- “ātyayike tu
punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena” (vi.a.8) ityādinā
granthena||5-6||
karmaṇāṃ vamanādīnāmantareṣvantareṣu
5
ca| snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet||7||
karmaṇāmityādau antareṣviti vamanānantaraṃ virecane kartavye virecanānantaraṃ
vā bastau kartavye snehasvedau yathoktavidhānena punaḥ kartavyau, na
sakṛtprayuktenaiva snehasvedena pañcakarmāṇi kartavyānītyarthaḥ| snehaṃ cānte
prayojayediti saṃśodhanakarmaparisamāptau saṃśodhanajanitaglāniparihārārthaṃ
saṃśamanīyasnehaṃ prayojayedityarthaḥ||7||
visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ
6| abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhān virecayet||8||
nātisnigdhāniti anatisnigdhakāyān narān||8||
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ
7
dadyādvirecanam||9||
avaśyakartavye virecane sati atisnigdhāsnigdhayoḥ samyagyogakārakaṃ virecanaṃ
darśayannāha- nātītyādi| snehavirecanamiti snigdhaṃ virecanamityarthaḥ|
anatisnigdhe snehavirecanamanatisnigdhatvena
kriyamāṇavirecanāyogapratiṣedhārtham; atisnigdhasya
8
snehavirecanaṃ snehanaprakarṣādativegaṃ gacchan pracalitānapi doṣān nihantuṃ
na śaknoti, doṣāstu tena virecanena svasthānāt pracyāvitā bhūyaḥsrotaḥsu
līyante, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣaṃ virecanaṃ samyagyogakārakaṃ
dadyādityayamāśayaḥ||9||
snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya
kalpate||10||
samyagyogakārikāṃ saṃśodhanasāmagrīmāha- snehasvedopapannenetyādi| mātrāvaditi
‘alpamātraṃ mahāvegaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇamalpamātrāvattvaṃ jñeyam|
ekāgramanaseti saṃśodhanaikacittena, kāmādivyagramanaso hi vegavighātādayogaḥ
syāt||10||
snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate| kaphādayaḥ praṇudyante
snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ||11|| ārdraṃ
kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| tathā snigdhasya vai doṣān svedo
viṣyandayet sthirān||12|| kliṣṭaṃ vāso
yathotkleśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā| snehasvedaistathotkleśya śodhyate
śodhanairmalaḥ
9||13||
snehasvedayoḥ phalaṃ ‘snigdhāt pātrāt’ ityādinā bhūridṛṣṭāntena darśayan
snehasvedayoravaśyakartavyatāṃ sūcayati| ayatneneti alpāyāsena| praṇudyante
iti ākṛṣyante| viṣyandayati sarvata iti sarvataḥ sthitaṃ dravamākarṣati|
agnidṛṣṭāntena snigdhagātrasya samyagdoṣaharaṇamucyate, tṛtīyadṛṣṭāntena tu
snehasvedayormilitayoḥ phalamucyate| kliṣṭamiti mlānam| utkleśyeti
kṣārāgnisambandhāt samutkleśya||11-13||
ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate| pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ
pravartate||14||
śodhanasamyagyogasāmagryabhidhāne proktasnehasvedayoḥ phalamabhidhāya,
kramāgatasya jīrṇe pītamityasya viparyaye doṣamāha- ajīrṇe vardhate glāniriti;
ajīrṇāvasthāyāṃ pīte śodhane sati glānirmahatī bhavati| viparītaṃ pravartate
iti vamanamadho yāti, virecanaṃ cordhvaṃ yāti||14||
alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham| laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ
vyādhināśanam||15|| avikāri ca vyāpattau
nātiglānikaraṃ ca yat| gandhavarṇarasopetaṃ vidyānmātrāvadauṣadham||16||
mātrāvaditi yaduktaṃ tadvivṛṇoti- alpamātramityādi| alpamātraṃ mahāvegamiti
alpamātratve satyapi praśastamahāvegam| avikārīti vyāpattāvapi īṣadvikārakāri|
mātrāvaditi praśastamātrāvat| yadyapi ca sukhāsvādādayo mātrāyāḥ phalaṃ na
bhavanti, tathā'pīha mātrāyāḥ praśastatvena dravyasaṃskārādiviśeṣādhīnā api te
gṛhyante; sukhādyāśrayadravyagatatvamapi hi mātrāyāḥ prāśastyamiha; kiṃvā,
evambhūte eva saṃśodhane etanmātrāvattvaṃ paribhāṣitaṃ jñeyam||15-16||
vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān
10| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||17||
ekāgramanaseti yaduktaṃ tadvivṛṇoti- vidhūyetyādi||17||
naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ,
laghvaśītaṃ virecanam||18||
utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi|19|
vamanavirecanayoḥ pūrvadine yathā bhoktavyaṃ tadāha- nara ityādi| etat
prāguktamapi prakaraṇavaśādviśeṣābhidhitsayā'bhidhīyate| pāteti pātukāmaḥ|
dravabhūyiṣṭhamiti cchedaḥ| virecanaṃ pātā laghu aśītaṃ ca bhuñjīteti
sambandhaḥ| evambhūtabhojanopapattimāha- utkliṣṭetyādi|
utkliṣṭālpakaphatveneti vamanaṃ prati utkliṣṭakaphatvena, virecanaṃ prati
tvalpakaphatveneti vibhāgaḥ||18||-
pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet||19||
ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ| hṛtadoṣaṃ vadet
kārśyadaurbalye cet salāghave||20||
vamanavirecanayoḥ śuddhiliṅgāni yadyapi prāguktāni, tathā'pīha
śeṣauṣadhamalādiviśeṣābhidhānārthaṃ punaḥ pītauṣadhasyetyādinā tānyabhidhatte|
kaphānuge pitte ūrdhvahṛtadoṣaṃ
11
vadet, viṭpitte cānukaphe dṛśyamāne'dhohṛtadoṣaṃ
12
vadediti yojanā; etat kaphāntatvaṃ virecanasya, vamanasya ca pittāntatvaṃ
pūrvameva vyāhṛtam| etat pittāntatvaṃ kaphāntatvaṃ vā'samyakśuddhe'pi
doṣasyānupūrvyā'vasthānādbhavatīti kṛtvā lakṣaṇāntarāṇyapi etayoḥ
sāhacaryeṇāha- kārśyadaurbalye cet salāghave iti||19-20||
vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave| staimitye'nilasaṅge ca
nirudgāre'pi vāmayet||21||
ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet|22|
virecanayoge sāvaśeṣa evauṣadhe śuddhilakṣaṇadarśane sati kartavyamāha-
vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhamiti; śuddhilakṣaṇe jāte śeṣamauṣadhamupalabhya
virecanātiyogapratiṣedhārthaṃ vāmayedityarthaḥ| na tvalāghave ityanena
lāghavavyatiriktaśeṣaśuddhilakṣaṇadarśane satyapi na virecanaśeṣauṣadhavamiḥ
kartavyā| vamanauṣadhaprayoge kartavyamāha- staimitye ityādi|
vamanauṣadhaprayoge yāvat staimityānilasaṅgau vartete, tāvannirudgāre'pi
bheṣaje sati vamanaṃ kārayitavyam| etadvamanāvadhimāha- ālāghavāttanutvācca
kaphasyeti| pramādāllāghavatanutvayoḥ parataḥ kriyamāṇavamanasya doṣamāha-
āpat paraṃ bhavediti; āpaditi atiyogalakṣaṇā| anye tu, staimitye ityādinā'pi
virecanauṣadhasyaivāvasthikaṃ vamanamucyate ityāhuḥ||21||-
vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi||22||
vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ
kuryānna laṅghanam||23||
yathoktavamanaphalamāha- vamite vardhate ityādinā|
samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayanniti saṃśodhanabheṣajasya
vakṣyamāṇasamyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tānīti jīrṇauṣadhaliṅgāni||22-23||
saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya
13
dehinaḥ| yātyagnirmandatāṃ
14
tasmāt kramaṃ peyādimācaret||24||
śuddhasya peyādikramopapattimāha- saṃśodhanābhyāmityādi| yadyapi
nirūḍhasyāpyagnimāndyaṃ bhavati, tathā'pi nirūḍhasya tādṛgagnimāndyaṃ na
bhavati yena peyādikramaḥ kriyate, ato nirūhavyudāsārthaṃ saṃśodhanābhyāmiti
dvivacanaṃ kṛtam| yā tu samyagviriktalakṣaṇe “ūrjo'gniḥ” (si.a.1)
ityanenāgnivṛddhiruktā, sā ca virecanauṣadhakṣobhātisaṅgāt
kṛtā'gnimāndyāpekṣayā'gnivṛddhiḥ
15; teneha yātyagnirmandatāmiti vacanena samaṃ na virodhaḥ||24||
kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaṃ kuryāt
peyā'bhiṣyandayeddhi tān||25||
tarpaṇādiviṣayamāha- kaphapitte ityādi| viśuddhe'lpamiti asamyagviśuddhe|
tarpaṇādikrame ca peyāyāḥ sthāne svacchatarpaṇaṃ, vilepyāḥ sthāne ca
ghanatarpaṇaṃ deyam||25||
anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā|
laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ||26||
klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā
16
śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||27||
jīrṇauṣadhaliṅgānyāha- anuloma ityādi| ūrjaḥ balam| indriyaśuddhiḥ
indriyapāṭavam| udgārasya cauṣadhagandhādivirahitvameva śuddhiḥ||26-27||
akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam| asamyaksaṃskṛtaṃ caiva
vyāpadyetauṣadhaṃ drutam||28||
yādṛśamauṣadhaṃ vyāpadyate tadāha- akāle ityādi| alpaṃ vā atimātraṃ
vā'lpātimātram| na ca bhāvitamiti svarasaistulyavīryairvā'bhāvitam||28||
ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ| jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ
sopadravaḥ klamaḥ||29|| ayogādatiyogācca
daśaitā vyāpado matāḥ| preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca||30||
saṃśodhanāyogātiyogajanyā āviṣkṛtā vyāpadaḥ prāha- ādhmānamityādi|
(ādhmānādayaścāmī
17
nāvaśyamayogātiyogānte bhavanti, tenopadravabhūtatvāt pṛthaguktāḥ|) etā
vyāpadaḥ preṣyādivaiguṇyādutpannā ayogādatiyogācca bhavantīti vākyārthaḥ|
tatrādhmānamayogādbhavati, parikartikā tvatiyogāt, srāvo'yogāt,
hṛdgraho'pyayogādeva, tathā'ṅgagraho'yogācca bhavati, jīvādānamatiyogāt;
vibhraṃśastu gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśa-kaṇḍvādilakṣaṇabhraṃśabhedāttrividho
vaktavyaḥ; gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśāvatiyogajanyau, śeṣastu
vibhraṃśo'yogajanyaḥ; upadravo'pyayogajanya eva, klamo'pyayogajaḥ| eteṣāṃ
cāyogātiyogajanyatvavibhāga uttaragranthe sphuṭo bhaviṣyati| yadyapi
cāyogātiyogamithyāyogāstatra tatra kāraṇatvenoktāḥ, tathā'pīha
vamanavirecanayormithyāyogaṃ necchati; yato doṣāṇāṃ caturvidhaiva
pravṛttirbhavati, yat- atipravṛtiḥ, asamyakpravṛttirvā, apravṛttiḥ,
alpapravṛttirvā; tatrāpyapravṛttyalpavṛttī ayogagṛhīte eva; yā'pi cātra
prātilomyena pravṛttiḥ, sā'pi doṣasyāpekṣitasyāpravartakatvādayogagṛhītataiva;
vakṣyati hi “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam” iti||29-30||
yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā
pravartanam||31|| śleṣmotkliṣṭena
durgandhamahṛdyamati vā bahu| virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate||32||
kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā| tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ
kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam||33||
prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe, kṛcchreṇa yāti doṣo
navā'lpaśaḥ||34||
yogātiyogāyogasvarūpamāha- yoga ityādi| ativartanamiti
saṃśodhyātiriktapravartanam| prātilomyeneti vamanasya virecanena, virecanasya
vamanena pravartanam; etacca prātilomyapravartanaṃ
18
prāyo vivakṣitadoṣāpravartakatayaivāyoganikṣiptam| na cālpaṃ vā pravartanamiti
sarvathā'pravartanamalpaṃ vā pravartanamiti| sthitamiti jhaṭiti ūrdhvaṃ
gacchat
19| etatprātilomyapravṛttyā yathā'yogatvaṃ tadāha- prātilomyenetyādi|
prātilomyenākṛtsnaharaṇāt ayogasañjñe te iti yojyam|
prātilomyaharaṇe'kṛsnadoṣaharaṇameva darśayannāha- kṛcchreṇetyādi|
pratilomaharaṇe kṛtsno doṣo na yāti, alpaśo vā yātīti bhāvaḥ;
tenākṛtsnadoṣaharaṇaṃ pratilomaharaṇe upapannamiti bhāvaḥ| ‘kṛcchreṇa
yadāgacchati cālpaśa’ iti pāṭhe, yacchabdo hetau; pūrvatra pāṭhe vā śabdo
hetau||31-34||
pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet| auṣadhaṃ na
tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ||35||
koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca| ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ
tīkṣṇameva vā||36||
ādhmānādīnāmayogātiyogau kāraṇatvenoktau, tena kāraṇayorayogātiyogayoḥ
prathamaṃ hetuliṅgacikitsitāni prāha- pītauṣadha ityādi| jīrṇe iti auṣadhe
jīrṇe| punaḥ pibediti tadahareva| bhayaṃ syādatiyogata iti
pūrvājīrṇauṣadhanavīnauṣadhābhyāmatiyogaḥ syāt| mṛdu vā dadyādityādau
gurukoṣṭhe balavati tīkṣṇaṃ, laghukoṣṭhe durbale ca mṛdu dadyāditi
vyavasthā||35-36||
vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ
20
na virecanam| pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau||37||
punarvamanavirecanādānaviṣayau prāha- vamanaṃ na tvityādi| punaḥ
21
pītaṃ tu hanyādityarthaḥ||37||
asnigdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham| doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ
janayedgadān||38|| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ
hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam
22| piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām||39||
stokapravṛttirūpamayogaṃ kāraṇabhedenāha- asnigdhetyādi| asnigdhasyeti
asamyaksnigdhasya| rūkṣasyeti na manāgapi snigdhasya| anavamiti jīrṇatayā
mandavīryam| nirhartumiti niḥśeṣeṇa hartum| vibhraṃśamiti
viparītapravṛttisāmarthyam||38-39||
snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham| śītairvā stabdhamāme vā
doṣānutkliśya nāharet||40|| tāneva
janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ| vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet
kriyām||41|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ
prastarasaṅkaraiḥ| pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet||42||
nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet|
phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā||43||
snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet| na cātitīkṣṇena tato
hyatiyogastu jāyate||44||
aparamayogamāha- snigdhasvinnasya cetyādi| jīrṇamiti alpatvāddīptāgnitvācca
jīrṇam| āme iti apakve doṣe, ‘pītaṃ’ iti śeṣaḥ| ete'trāyogalakṣaṇatrayeṇa ye
pratipāditā gadā na te bhinnasāmagrījanyā bhinnacikitsā vā, tena na
pūrvamayogajanyavyāpattiprastāve paṭhitāḥ; evamatiyogalakṣaṇatayā
vakṣyamāṇagadeṣvapi vācyam| yathoktamiti ‘pītauṣadho na śuddhaścet’
ityādinoktaṃ; kiṃvā'gre ‘taṃ taila’ ityādigranthenoktam| pāyayeteti
saṃśodhanaṃ pāyayeta| dhānvairiti dhanvamṛgapakṣimāṃsarasaiḥ||40-44||
atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam| hṛtvā''śu viṭpittakaphān
dhātūnvisrāvayeddravān||45|| balasvarakṣayaṃ
dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ
23
tṛṣām| kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet||46||
vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ
24| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat||47||
kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā|
raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi||48||
añjanaṃ candanośīramajjāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ
param||49|| śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ
peyāṃ samākṣikām| varcaḥsāṅgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet||50||
jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate| madhurairanuvāsyaśca
siddhena kṣīrasarpiṣā||51||
atiyogasya hetvādikamāha- atitīkṣṇamityādi| iyaṃ ca sāmagrī
virecanātiyogasyaiva ghaṭate; yato mṛdukoṣṭhe bubhukṣite ca
viṭpittakaphaharaṇakrameṇa ca saivātiyujyate
25; vamanātiyogasāmagrī cānenodāharaṇenonneyā; kiṃvā, atitīkṣṇamiti padenaiva
vamanasyāpyatitīkṣṇatvamatiyogakāraṇamuktaṃ, viṭpittakaphaharaṇaṃ
yathāyogyatayā krameṇa virecane vamane ca boddhavyam| śeṣamauṣadhamullikhediti
tādātvikī cikitsā| mṛdvitipadaṃ vamanena virecanena ca sambadhyate|
vaṭādīnāmiti nyagrodhodumbarāśvatthakapītanānām| varcaḥsaṅgrāhikāḥ
ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāḥ priyaṅgvanantādayaḥ||45-51||
vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibet kaphaharairmanthaṃ
26
saghṛtakṣaudraśarkaram||52|| sodgārāyāṃ
bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ
lehayenmadhusaṃyutam||53||
vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ|
snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ||54||
phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu
tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||55||
vāggrahānilarogeṣu
27
ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt
28
snehasvedau ca buddhimān||56||
purato'mlaphalakhādanaṃ mukhasrāvaṇena jihvāstabdhatvaṃ hantum
29| atiyoge niḥsṛtāmiti jihvāviśeṣaṇam||52-56||
vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ
peyādikaṃ bhajet
30||57||
atiyoge'pi yathā peyādikramo bhavati tadāha- vamitaścetyādi|
atiharaṇādativamito'tiviriktaśceti boddhavyam||57||
bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkliśya
doṣānmārgānnirudhya ca||58||
bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ
kuryācca dāruṇam||59|| abhyaṅgasvedavartyādi
sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||60||
ayogātiyogayorādhmānādivyāpadāṃ yathākramaṃ hetuliṅgacikitsādi nirdiśannāha-
bahudoṣasyetyādi| etāśca vyāpado nāvaśyamatiyogāyogayorbhavanti,
upadravabhūtatvāt
31; ata evopakalpanīye- “atiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt”- “ādhmānaṃ
parikartikā”(sū.a.15) ityādinā granthena etā daśa vyāpadaḥ pratipāditāḥ||58-60||
snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena
śrāntenālpabalena vā||61|| pītaṃ gatvā gudaṃ
sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca| tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām||62||
laṅghanaṃ pācanaṃ
32
sāme rūkṣoṣṇaṃ laghubhojanam| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya
madhurastathā||63||
parikartikāmāha- snigdhenetyādi| pītaṃ gatvā gudamityādi
virecanātiyogajanyaparikartikāyāṃ saṅgataṃ, na
vamanātiyogajanyaparikartikāyām; upakalpanīye ca
sākṣādvamanāyogātiyogajanyatayaivādhmānādaya uktāḥ, tenānukto'pi
vamanavyāpattau parikarto'nenodāharaṇena
33
kalpanīyaḥ; tantrāntare'pyuktaṃ- ‘yā tu parikartikā virecane, tadvamane
kaṇṭhakarṣaṇaṃ; yo'dhaḥparisrāvo virecane, sa vamane kaphaprasekaḥ”
(su.ci.a.34) iti; tadanayā diśā ādhmānādīni
vamanavirecanayorayogātiyogajanyatayā vyākhyātānītyeke| āśu doṣaṃ nirasyeti
vamanātiyogajanyeyaṃ vyāpat| atra laṅghanādikriyā atiyoge satyapyāmapācanāya
jñeyā| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhenetyādisamprāptijanitasya kṣāmapuruṣaprabhavasya
laṅghanapācanādyamupakrāntameva||61-63||
āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate| puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa
lavaṇena vā||64|| sadāḍimarasaṃ sarpiḥ
pibedvāte'dhike sati| dadhyamlaṃ bhojane
34
pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā||65||
devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet| aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā
śṛtaṃ payaḥ||66|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ
35
picchābastimathāpi vā| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehabastiṃ pradāpayet||67||
āmāvasthākartavyamāha- āme jīrṇa ityādi| kṣārāmlaṃ laghu śasyata iti atīsāre
yaduktaṃ- “cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtaṃ” (ci.a.19) iti;
laghumātraṃ ca śasyata iti jñeyam| puṣpakāsīsamityatra puṣpaśabdena kecit
sāṅgrāhikāni dhātakīkusumādīni grāhayanti||64-67||
alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam| alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ
kuṣṭhāni gauravam||68||
kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ| parisrāvaḥ sa, taṃ doṣaṃ
śamayedvāmayedapi||69|| snehitaṃ vā
punastīkṣṇaṃ pāyayet virecanam| śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca
pradāpayet||70||
alpamityādinā parisrāvamāha| śamayedvāmayedapītyādau alpadoṣe śamanaṃ,
bahudoṣe ūrdhvagatadoṣe tu vamanamiti vyavasthā| vāmayedapītyatrāpi snehitaṃ
punariti sambadhyate| cūrṇāsavāriṣṭā grahaṇyarśaścikitsādiṣu jñeyāḥ||68-70||
pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ| kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ
kurvanti hṛdgraham||71|| sa
36
hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| jihvāṃ khādati niḥsañjño dantān
kiṭikiṭāpayan||72|| na gacchedvibhramaṃ
tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ
kaphamūrcchitam||73|| pācanīyaistataścāsya
doṣaśeṣaṃ vipācayet| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ
37||74|| pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya
pīḍyate| tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā||75||
pītauṣadhasyetyādinā hṛdgrahamāha| na gacchedvibhramaṃ tatreti
hṛdgrahapīḍito'yaṃ mriyamāṇo vā'yamiti bhrāntiṃ na gacchedityarthaḥ| vamanaṃ
cātra mūrcchite duḥśakaprayogaṃ, tena mūrcchārambha eva vamanaṃ kārayitavyaṃ;
kiṃvā mūrcchāyāmapyaṅgulīpraveśādinā vamanaṃ kārayitavyam| pittamūrcchārtamiti
pittaprabaladoṣajanitamūrcchārtam| ativamata iti vamanāyātipravāhaṇaṃ
kurvataḥ| pittakaphe'nyatheti pitte kaphe vā hṛdayapīḍākare
snigdhāmlalavaṇaviparītaṃ rūkṣatiktakaṭukādikramaṃ kuryāt||71-75||
pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā| ruddho'ti
38
vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ||76||
stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ| tatra vātaharaṃ sarvaṃ
snehasvedādi kārayet
39||77||
pītauṣadhasyetyādinā aṅgagrahaṇamayogajamatiyogajaṃ cāha| kaphena vā ruddho
doṣaḥ punaraṅgāni nigṛhṇāti; śuddhasya vā mārutaḥ kupito'ṅgāni pratigṛhṇāti
stambhādibhiḥ||76-77||
atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam| doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ
harati śoṇitam||78|| tenānnaṃ miśritaṃ
dadyādvāyasāya śune'pi vā| bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte
pittamādiśet||79|| śuklaṃ vā bhāvitaṃ
vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte
40
śuddhaṃ tu śoṇite||80||
tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge
ca yā hitā
41||81|| mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ
jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati
42||82|| tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ
pradāpayet| śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||83||
ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet| picchābastiṃ suśītaṃ vā
ghṛtamaṇḍānuvāsanam||84||
atitīkṣṇamityādinā jīvādānamāha| laghudoṣasyeti svalpadoṣasya| vinirmathyeti
śoṇitameva kṣobhayitvā
43| jīvamiti jīvanahetudhāturūpaṃ śoṇitam| śoṇitaṃ
kiñcidraktapittakṣobhādbhavati, kiñcicca jīvaśoṇitaṃ bhavati;
tadviśeṣaparīkṣārthamāha- tenānnamityādi| pittamādiśediti śoṇitagataṃ
pittamādiśed raktapittamiti yāvat| āvānamiti śuṣkam| pitte iti raktapitte sati
kṣālitaṃ vastraṃ vivarṇaṃ bhavati, jīvaśoṇite tu sati śuddhaṃ vastraṃ bhavati|
parīkṣā ca cikitsābhedārthameva; raktapitte raktapittaharī kriyā, jīvaśoṇitaṃ
tu dṛṣṭvā ‘tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya’ ityādinoktā kartavyā| atiyoge ca yā hiteti
atraiva ‘pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam’ ityādinoktā jñeyā|
jīvaṃ taddhyāśu gacchatīti asṛkprabhāvādāśveva śoṇitarūpatāṃ yāti
sadyaskamasṛk| śyāmetyādau śyāmā priyaṅguḥ||78-84||
gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| sāma gāndharvaśabdāṃśca
sañjñānāśe'sya kārayet||85|| yadā virecanaṃ
pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate| vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet||86||
tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān| sa vibhraṃśo matastatra
syādyathāvyādhi bheṣajam||87||
gudaṃ bhraṣṭamityādinā gudabhraṃśarūpaṃ vibhraṃśamāha| kaṣāyairiti
kaṣāyarasaiḥ| sāmetyādinā sañjñāvibhraṃśarūpavibhraṃśacikitsāmāha| sāma
sāntvanam| gāndharvaśabdo gītam| etau ca vibhraṃśāvatiyogajanyau| yadetyādinā
tṛtīyamayogajanyavibhraṃśamāha| viḍantamavatiṣṭhata iti
malamātramapahṛtyāvatiṣṭhate| bheṣajāntamiti bheṣajamātraṃ vamanenāvatiṣṭhate|
nāvahediti nāpaharati| etadvyāpadaśca vibhraṃśasañjñā pāribhāṣikī|
yathāvyādhibheṣajamiti kaṇḍvādiviparītaṃ bheṣajam||85-87||
pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam| na vāhayati doṣāṃstu
svasthānāt stambhayeccyutān||88||
vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho
laṅghitapācitaḥ||89||
pītaṃ snigdhenetyādinā stambhamāha| mārdavādvṛtamiti bheṣajasya mṛdutayā
doṣairvṛtam| svasthānāccyutān stambhayediti yojanīyam| so'rha iti
laṅghanapācanānantaraṃ tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā tīkṣṇamarhatītyarthaḥ||88-89||
rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā| mārutaṃ kopayitvā''śu
kuryāddhorānupadravān||90|| stambhaśūlāni
ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ| snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ||91||
rūkṣamityādinā upadravānāha| yadyapyādhmānādayo'pyamī upadravā eva, tathā'pi
teṣāṃ sañjñāntareṇaiva gṛhītatvācchūlādaya eva upadravaśabdābhihitāḥ|
śūlādayaścāmī pradhānānyuttarakālabhāvitvādanupadravarūpā
apyupadravaśabdenocyante; yathā- “dhūmaḥ kuryādupadravān” (sū.a.5) iti; kiṃvā,
ayogākhyasya vyādheramī upadravā iti jñeyam||90-91||
snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham| pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya
satandrāgauravaṃ klamam||92|| daurbalyaṃ
cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet| laṅghanaṃ pācanaṃ cātra
44
snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam||93||
snigdhasyetyādinā klamamāha| kaphaṃ pittaṃ cotkliśya vātaṃ ca tābhyāmeva
saṃrudhya bheṣajaṃ tandrādiyuktaṃ klamaṃ kuryāt| tadullikhediti tad bheṣajaṃ
kaphapittaṃ collikhedityarthaḥ||92-93||
tatra ślokau- ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| vamanasya
virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇām
45||94|| etā
46
vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| dadyāt
47
saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī
48
nṛṇāṃ sadā||95||
ityetā ityādinā adhyāyārthasaṅgrahaṃ darśayitvā vyāpadutpādahetumāha| dadyāt
saṃśodhanaṃ samyagiti tathā saṃśodhanaṃ dadyād yathā vyāpado notpadyanta
evetyarthaḥ||94-95||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhi(saṃśodhanavyāpatsiddhi)rnāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cānāgatavyāpaccikitsārthameva vamana…’ iti pā. ↩
- 2 ‘antareṣu prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘etānṛtūn vicintyaivaṃ dadyāt’ iti, ‘etānṛtūn vikalpyātha’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘prakīrtitau’ iti pā. ↩
- 5 ‘…mantare cāntare punaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kuṣṭhavīsarpapiḍakākāmalāpāṇḍurogiṇaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘dadyādrūkṣaṃ virecanam’ iti pā. ↩
- 8 ‘atisnigdhe cātiyogaḥ śakyate, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣavirecanam’ iti pā. ↩
- 9 ‘kṣārotkliṣṭe yathā vastre malaḥ śudhdyati vāriṇā| snehasvedaistathotkliṣṭo doṣaḥ śuddhyati śodhanaiḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘kāmakrodhabhayādikān iti pā. ↩
- 11 ‘ūrdhvakṛtadoṣaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘adhaḥkṛtadoṣaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘laṅghitasya ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘yātyagniraṇutāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘virecanauṣadhajanyāśayakṣobhakṛtāgnimāndyāpekṣayaudaryāgnivṛddhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 16 ‘dāho'ṅgamardaśca bhramo mūrcchā'rucistathā’ iti pā. ↩
- 17 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 18 ‘yadā gacchati cālpaśaḥ’ iti, ‘navā gacchati cālpaśaḥ’ iti ca pā. ↩
- 19 ‘sthitaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘duśchardyāṃ mṛdukoṣṭhe’ iti pā. ↩
- 21 ‘punaḥ pītaṃ bhūyo hanyādityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘tṛṣāṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘klamaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘mṛdu’ iti pā. ↩
- 25 ‘tadevātiyujyate’ iti pā. ↩
- 26 ‘phalarasairmanthaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘vāggrahānilarodheṣu’ iti pā. ↩
- 28 ‘tanvīṃ dadyādyavāgūṃ ca’ iti pā. ↩
- 29 ‘hanyāt’ iti pā. ↩
- 30 ‘peyādimācaret’ iti pā. ↩
- 31 ‘upadravarūpatvāt’ iti pā. ↩
- 32 ‘dīpanaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘anilodāharaṇena’ iti, ‘'nehodāharaṇena’ iti ca pā. ↩
- 34 ‘dadhyannaṃ bhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘bastiṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘hikkāpārśvarujākārśya…’ iti pā. ↩
- 37 ‘krameṇābhipravardhayet’ iti pā. ↩
- 38 ‘ruddho'tīva viśuddhasya’ iti pā. ↩
- 39 ‘śasyate’ iti pā. ↩
- 40 ‘pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitam’ iti pā. ↩
- 41 ‘matā’ iti pā. ↩
- 42 ‘pāyayetāśu sandhānaṃ jīvo jīvena gacchati’ iti pā. ↩
- 43 ‘kṣodayitvā’ iti pā. ↩
- 44 ‘kāle’ iti pā. ↩
- 45 ‘virecanasyākuśalairdattasya vamanasya ca’ iti pā. ↩
- 46 ‘dhīmān vijñāya tāstasmādavasthāścaiva tattvataḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘kuryāt’ iti pā. ↩
- 48 ‘samyagārogyārthaṃ’ iti pā. ↩