athāto netrabastivyāpatsiddhiṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha
bhagavānātreyaḥ||2|| atha netrāṇi bastīṃśca
śṛṇu varjyāni karmasu| netrasyājñapraṇītasya vyāpadaḥ
2
sacikitsitāḥ||3||
snehavyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgāt
snehadānasādhananalikādivyāpatpratīkārārthā netrabastivyāpatsiddhirucyate|
netragatā tathā bastipuṭakagatā ca vyāpat tathā netrāsamyakpraṇidhānajanyā ca
yā vyāpadastāsāṃ siddhiḥ; tena netrabastivyāpatsiddhiḥ
duṣṭanetrabastipuṭakayośca vyāpatsiddhiḥ tayoḥ sadoṣatvena jñātvā
parivarjanam||1-3||
hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ
3
tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet||4||
aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā
yathākramam||5||
tadevāha- hrasvamityādi| netradoṣakathane
aṣṭāvitipadamanuktakarkaśatvādidoṣāṇāmatraivāntarbhāvopadarśanārtham|
karkaśatvasya
4
jīrṇena kartṛtvasāmyādagrahaṇam
5| evamanyatrāpi saṅkhyāvacane prayojanamiha varṇanīyam| tanu kṛśam|
aprāptyādi yathākramaṃ hrasvanetrādiṣu jñeyam| atigatiḥ dūrapraveśaḥ| kṣobhaḥ
gudapraviṣṭasyetastato gamanam| gudapīḍeti pārśvacchidranirgatena bastidraveṇa
yogādgudapīḍā| jihmeti kuṭilā||4-5||
viṣamamāṃsalacchinnasthūlajālikavātalāḥ| snigdhaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn
karmasu varjayet||6||
gativaiṣamyavisratvasrāvadaurgrāhyanisravāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ
syurbastidoṣataḥ||7||
viṣamaḥ viṣamasaṃsthānaḥ, sthulaḥ atipramāṇaḥ, jālikaḥ sūkṣmānekacchidraḥ,
vātalaḥ vātaduṣṭaḥ, sa cātra vihitasnehādeḥ phenilatvādinā niścīyate| snigdhaḥ
atisnigdhaḥ| klinnaḥ śīrṇāvayavaḥ| gativaiṣamyādayo yathākramaṃ
viṣamādiṣvaṣṭau doṣāḥ| visratvam āmagandhatā, daurgrāhyaṃ
6
durgrahatā, cyutiḥ hastādbhraṃśaḥ, adhāryatvaṃ basteriti klinnatvāddhi
dhāraṇāyogyatvaṃ bastipuṭakasya||6-7||
savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ| atibāhyagamandātivegadoṣāḥ
praṇetṛtaḥ||8||
savātetyādayaḥ praṇetṛdoṣajanitāḥ praṇetṛdoṣā ucyante| tatra savātatā
anucchvāsya baddhe bastau tathā niḥśeṣaṃ ca datte bhavati| atidrutatvamapi
praṇayane nirgamanena| utkṣiptatvam ūrdhvakṣiptatvam| tiryagiti
tiryakpraṇidhānam| ulluptatvamiha pīḍanadoṣo yaḥ pīḍanavicchedaṃ kṛtvā punaḥ
pīḍyate sa jñeyaḥ| kampitatvaṃ netrasya| atīti atipraṇayanaṃ netrasya|
bāhyagaṃ gude na praviṣṭamauṣadham| mandatvaṃ ca pakvāśayāprāptatvam, etaddhi
mandapīḍanādbhavati| ativegaḥ dūrapraveśādbhavati, sa cātipīḍanakṛtaḥ||8||
anucchvāsya ca baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā| praviśya kupito
7
vāyuḥ śūlatodakaro bhavet||9|| tatrābhyaṅgo
gude svedo vātaghnānyaśanāni ca|10|
etadvyāpadāṃ cikitsitāni pratyekamāha- anucchvāsyetyādi| ete cānucchvāsanādayo
yadyapi pūrvameva niṣiddhāḥ “subaddhamucchvāsya ca nirvalīkaṃ” (si.a.3)
ityādinaiva, tathā'pi pramādāttathāprayoge sati jātavyāpadāṃ
cikitsābhidhānārthamasmin prakaraṇe punaruktāḥ||9||-
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā||10||
syāt kaṭīgudajaṅghārtibastistambhoruvedanāḥ
8| bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ snehāḥ svedāḥ sabastayaḥ||11||
drutamityādi| utkṣiptamapi samānavyāpattikaratayaikagranthenaiva paṭhyate|
niṣkṛṣṭe sahaseti cchedaḥ, utkṣepastvasahasā'pi vyāpattikara eva|
bastermūtrāśayasya stambho bastistambhaḥ| sabastaya iti
vātaharabastiyuktāḥ||10-11||
tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya
ca praveśayet||12||
tiryakpraṇidhānadoṣe'bhidhātavye nalikāmukharodhi dravyāntaraṃ
tatsamānavyāpattikaratvāducyate| tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pīti
tiryakpraṇihite netre valyāvṛtadvāre sati tathā bastidravyagatasūtradravyādinā
vibaddhe netre bastidravyaṃ na yāti; tannetraṃ tiryakpraṇihitaṃ niṣkṛṣya ṛju
praveśayet, baddhadvāraṃ ca saṃśodhya praveśayediti yojyam||12||
pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ| uraḥśirortimūrvośca
9
sadanaṃ janayedbalī||13|| bastiḥ syāttatra
bilvādiphalaśyāmādimūtravān| syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude||14||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|15|
antarā mukte madhye vicchede kṛte| gude pratihato'nila iti
pīḍanavicchedajanito vāyurgudāt pratyāhataḥ| bilvādi daśamūlaṃ; śyāmādi
śyāmātrivṛdādivirecanadravyam||13-14||-
atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ||15||
syāt sārti
10
dāhanistodagudavarcaḥpravartanam| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca
śasyate||16||
atimātrapraṇīteneti punaḥ punaḥ praṇītena; anye tu
duṣpraveśanamatimātrapraṇītamāhuḥ
11; atipraṇayanaṃ yadyapi grathitakarṇikāyā upari na bhavati, tathā'pi
karṇikāpīḍayā gudapīḍanādatipraveśo jñeyaḥ| picchābastiḥ vakṣyamāṇaḥ||15-16||
na
12
bhāvayati mandastu bāhyastvāśu nivartate| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ
siddhimicchatā||17|| atiprapīḍitaḥ koṣṭhe
tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||18||
na bhāvayatīti pakvāśayaṃ na prāpnoti| atipīḍane koṣṭhe vā tiṣṭhatīti pakṣaḥ
mandādatipīḍanādvātāvaraṇācca jñeyaḥ; galagamanaṃ tu
tīvrātipīḍanādanāvaraṇācca bhavati| iyaṃ ca vyāpat pūrvādhyāye āhāraṃ vinā
dattānuvāsanaviṣayatayoktā, iha tu nirūhasyānuvāsanasya cātipīḍanajanyatayā
bodhyata iti viśeṣaḥ| iha bastirvireko vā koṣṭhasthe'pravartamāne,
kaṇṭhapīḍanādi tu galagate jñeyam||17-18||
tatra ślokaḥ- netrabastipraṇetṝṇāṃ doṣānetān sabheṣajān| vetti yastena matimān
bastikarmāṇi kārayet||19||
saṅgrahe teneti yathoktabheṣajābhijñabhiṣajā||19||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite
siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘netravyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘doṣāṃśca sacikitsitān’ iti pā. ↩
- 3 ‘pārśvāśritaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘karkaśaśabdasya’ iti pā. ↩
- 5 ‘kartavyasāmyāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘vai grāhyaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘kṣubhitaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘…jaṅghorubastistambhārtibhedanam’ iti pā. ↩
- 9 ‘uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca’ iti pā. ↩
- 10 ‘chardidāha…’ iti pā. ↩
- 11 ‘dūrapraveśanaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘na vā vahati’ iti, ‘na ca dhāvati’ iti ca pā. ↩