athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
guṇatrayavibhedena mūrtitrayamupeyuṣe| trayībhuve trinetrāya trilokīpataye
namaḥ||1|| sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt
puṇyakarmabhiḥ| buddhidarpaṇasaṅkrāntaṃ jagadadhyakṣamīkṣyate||2||
brahmadakṣāśvideveśabharadvājapunarvasuhutāśaveśacarakaprabhṛtibhyo namo
1
namaḥ||3||
pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ| manovākkāyadoṣāṇāṃ hartre'hipataye
2
namaḥ||4||
naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī| kriyate cakradattena
ṭīkā''yurvedadīpikā||5|| sabhyāḥ
sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīnasmi vo nālaṃ toṣayituṃ payodapayasā
nāmbhonidhistṛpyati| vyākhyābhāsarasaprakāśanamidaṃ tvasmin yadi prāpyate
kvāpi kvāpi kaṇo guṇasya tadasau karṇe kṣaṇaṃ dhīyatām
3||6|| iha hi
dharmārthakāmamokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ
praṇītāyurvedatantreṣvativistaratvena samprati vartamānālpāyurmedhasāṃ
puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamācca tadvihitārthānāmananuṣṭhāne
4
tathaivopaplavo rujāmiti manvānaḥ
paramakāruṇiko'trabhavānagniveśo'lpāyurmedhasāmapi
5
sukhopalambhārthaṃ nātisaṅkṣepavistaraṃ kāyacikitsāpradhānamāyurvedatantraṃ
praṇetumārabdhavān| tasmiṃśca
ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānātmake'bhidhātavye
nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā
6
ślokasthānamevāgre vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ
tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin saṅgrahaḥ kṛtaḥ”
(sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthāne'pyutpannarogagrahaṇe tvarayā
rogopaghātibheṣajābhidhāyicatuṣke'bhidhātavye
nikhilatantrabījabhūtahetuliṅgauṣadhādyarthasya tathā
tantrapravṛttyaṅgaprayojanavadāyurvedāgamāderabhidhāyakaṃ
dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān|
śrotṛjanapravṛttihetvabhidheyaprayojanasambandhopadarśakaṃ
śrotṛbuddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā
maṅgalatvenādau sūtraṃ niveśitavān- athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ
vyākhyāsyāma iti| yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane
kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate,
tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye| yaduktaṃ-
“abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ| śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi
sādhavaḥ” iti| abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ
cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayojanaśāstrayośca
sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo'bhidhātavyaḥ| tatrehābhidheyaṃ hitāhitādirūpeṇāyuḥ|
vakṣyati hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca
yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidheyāvarodho
yathāsthānameva vyākaraṇīyaḥ| prayojanaṃ ca dhātusāmyam| yathoktaṃ-
“dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) iti|
sambandho'pyāyuḥśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ, prayojanena ca
dhātusāmyena samamasya śāstrasya heyopādeyajñānāvāntaravyāpārasya
sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadetatsarvaṃ dīrghañjīvitīyamityanena padena
dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya
7
kṛtaprayojanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā coktā’ ityādivākyābhidhāyakena
darśitaṃ mantavyam| nanu, prayojanābhidhānaṃ śāstrapravṛttyarthamiti yaduktaṃ
tanna yuktaṃ, yato na prayojanābhidhānamātreṇa prayojanavattāvadhāraṇaṃ,
vipralambhakasaṃsāramocanapratipādakādiśāstreṣu
8
prayojanābhidhāne'pi niṣprayojanatvadarśanāt| atha manyase,
āptaprayojanābhidhānametadato'tra
9
yathārthatvaṃ; nanu bho kathamayaṃ prayojanābhidhāyī āptaḥ?
tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cet, hanta na yāvacchāstrasya
prayojanavattvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrapravṛttiḥ, na yāvacchāstrapravṛttirna
tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ, na yāvacchāstrasya
yathārthatvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryate,
āptatvānavadhṛtau ca kutastadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇamiti
cakrakamāpadyate
10; atha manyase, mā bhavatu prayojanavattāvadhāraṇam,
artharūpaprayojanavattāsandeha eva pravartako bhaviṣyati, kṛṣyādāvapi hi
pravṛttirarthasandehādeva; nahi tatra kṛṣīvalānāṃ phalalābhāvadhāraṇaṃ
vidyate, antarā'vagrahāderapi sambhāvyamānatvāt; nanvevamasatyapi
prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva
prayojanavattāsandehopadarśakamastu, tathā'pyalaṃ prayojanābhidhānena| naivaṃ,
nahi sāmānyena prayojanasandehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati
yathā'bhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ sandehaḥ; abhipretaviśeṣaviṣayaśca
sandeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, ato ye
tāvadanavadhṛtāgniveśaprāmāṇyāsteṣāṃ dhātusāmyasādhanamidaṃ śāstraṃ na
vetyevamākāraviśeṣasandehotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ; ye punaḥ
paramarṣeragniveśasyādyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ
tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ
prayojanābhidhānam| prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayatnabodhye
prayojanasāmānyasandehādeva pravṛttirupapannā, na
punaranekasaṃvatsarakleśabodhye śāstre| tadevaṃ yaducyate-
‘prayojanābhidhāyivākyapravṛttāvapi prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavasthā’
iti, tannirastaṃ bhavati| athetyādisūtre'thaśabdo
brahmādipraṇītatantreṣvalpāyurmedhasāmarthānavadhāraṇasya,
tathā'bhīṣṭadevatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayorānantarye
prayukto'pi śāstrādau svarūpeṇa maṅgalaṃ
bhavatyudakāharaṇapravṛttodakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau
maṅgalasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotṝṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti
yuktaṃ maṅgalopādānam| athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ- “oṅkāraścāthaśabdaśca
dvāvetau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ
11
bhittvā viniryātau tena māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntare cādau maṅgalatvena
dṛṣṭo'yamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā.
1), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau|
abhīṣṭadevatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena
kṛta eva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanena śiṣṭatvameva na syād
vyākhyānāntarāyabhayaśca
12; tathā granthāviniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na
granthaniveśanam| yathā ca gurvājñālābhānantarametattantrakaraṇaṃ tathā “atha
maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭameva| granthakaraṇe ca
gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ
śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti, nahi
śiṣyān puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate; śrotṛbuddhisthīkāre tu śāstrakaraṇaṃ
yuktaṃ, na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti| ataḥ
śabdo'dhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo
dīrghañjīvitīyaṃ taditi; yadi vā hetau, yena
brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsambandhatvamiva
13, ato hetordīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam|
dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdo'sminnastīti matvarthe
“adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā
dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto grantho'dhyāyarūpastantrarūpo vā, ityasyāṃ
vivakṣāyām “adhikṛtya kṛte granthe” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt
“śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| evamanyatrāpyevañjātīye
mantavyam| atra ca satyapi śabdāntare dīrghañjīvitaśabdenaiva sañjñā kṛtā,
dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca|
‘dīrghañjīvitaśabdo'sminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto vā,
ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantre'dhyāye ca pravartanīyaḥ| tena
dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ
14
prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti
padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtamadhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati|
dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ, yathā- apāmārgataṇḍulīye “gaurave śirasaḥ śūle
pīnase” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṃ ‘gaurave’ ityanena yujyate,
āvṛtya ‘śūle’ ityanena ca| ataśca yaducyate-
akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti, tannirastaṃ bhavati| yadi
vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā'pyarthalabdhaiva, na
hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā
bhavatyeva; yathā- aṅgulīgrahaṇena devadatto'pi gṛhīto bhavati|
avayavāntaravyākhyānapratijñā tu
15
na labhyate, tāṃ tu pratyadhyāyameva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ
“iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tena adhīyate
16
ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yato
yogarūḍheyamadhyāyasañjñā'dhyāyasya prakaraṇasamūhaviśeṣa eva
dīrghañjīvitīyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate na yogamātreṇa vartate|
vakṣyati hi- “adhikṛtyeyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti;
nāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ
“adhyāyanyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtreṇa
nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyate'sminnanena vā'rthaviśeṣa ityadhyāyaḥ|
atiprasaktiniṣedhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyāterlṛṭā
sādhyam| cakṣiṅo hi prayoge'nicchato'pi vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya
durnivāratvena “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā''tmanepadaṃ syāditi|
‘vi’ iti viśeṣe, viśeṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṃ kriyāyoge, ye tu
maryādāyāmabhividhau vā āṅprayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ| yato
maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt; yathā-
“āsamudrakṣitīśānāṃ” (ra. vaṃ. a. 1) “āpāṭalīputrādvṛṣṭo deva” ityādau, ihāpi
ca tathā| kriyāyogavirahe “upasargāḥ kriyāyoge” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa
upasargatvaṃ na syāt; tataścānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo
na syāt| yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati|
vyāṅorubhayorapyanupasargatve
tatsambandhocitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt
kriyāyogitvamevāṅo nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṃ, jīvitīyam, adhyāyaṃ, vi, ā,
khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nanu kathamagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ
vyākhyāsyati; yato na tāvadbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ,
sarvapadārthānāṃ
17
viśeṣāṇāṃ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ
duṣkarameva
18, yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati, mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca,
kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ, anūpe sātmyamasātmyaṃ marau, śīte
sevyamasevyaṃ grīṣme, hitamavṛddhe vṛddhe cāhitam, alpaṃ
guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṃ gatamudare
upakramavirodhitvādativibhramakaraṃ, kākamācīyuktaṃ pakvanikucena ca
sahopayuktaṃ maraṇāya athavā balavarṇavīryatejaupaghātāya bhavati, ityevamādi
tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti; ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā'nena
prakāreṇa duradhigamaṃ, tadā'tra kaiva kathā
nikhilapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya; ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana
iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ
nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha
bhagavānātreya iti| atra itiśabdo vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ,
haśabdo'vadhāraṇe; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti”
iti, atra na heti naivetyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayogeṇa bhūtamātra
eva liḍarthe “laṭ sme” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparokṣe,
ātreyopadeśasyāgniveśaṃ pratyaparokṣatvāt| yathā ca bhūtamātre liḍ bhavati
tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṃ pūjitaṃ jñānaṃ, tadvān; yathoktam- “utpattiṃ
pralayaṃ
19
caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim| vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti”; yadi
vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ
20; yathoktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ|
jñānavairāgyayoścaiva
21
ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrerapatyamātreyaḥ; anena viśuddhavaṃśatvaṃ
darśitaṃ bhavati| atrānye varṇayanti- “caturvidhaṃ sūtraṃ bhavati- gurusūtraṃ,
śiṣyasūtraṃ, pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ ceti”| tatra gurusūtraṃ yathā-
“naitadbuddhimatā draṣṭavyamagniveśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṃskartṛsūtraṃ
yathā- “tamuvāca bhagavānātreyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṃ yathā- “naitāni
bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryante” (sū.a.4) ityādi, ekīyasūtraṃ yathā-
“kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6)
ityādi| tenādyaṃ vyākhyānapratijñāsūtraṃ guroreva, śiṣyasyāgniveśasya
vyākhyāne'nadhikāratvāt| dvitīyaṃ ca sūtraṃ pratisaṃskartuḥ| itiśabdena ca
prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma’ iti parāmṛśyate; tenāhasmeti
bhūtānadyatanaparokṣa eva bhavati, pratisaṃskartāraṃ pratyātreyopadeśasya
parokṣatvāt| anena ca nyāyena tamuvāca bhagavānātreya ityādāvapi
liḍvidhirupapanno bhavati| suśrute ca “yathovāca bhagavān dhanvantariḥ”
(su.sū.a.1) iti pratisaṃskartṛsūtramiti kṛtvā ṭīkākṛtā “liḍvidhirupapāditaḥ’
iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṃ śiṣyasyāgniveśasya vyākhyānānadhikārādidaṃ
guroḥ sūtraṃ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa evātreyaḥ
svagurumapekṣya śiṣyaḥ, agniveśādīnapekṣya guruḥ; evamagniveśo'pi
granthakaraṇakāle svabuddhisthīkṛtāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddoṣaḥ|
yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā bhūtānadyatanaparokṣe
liḍvidhirupapādyate, tatra vicāryaṃ- kimidaṃ dvitīyaṃ sūtraṃ
pūrvavākyaikatāpannaṃ na vā? yadyekavākyatāpannaṃ tadā suśrute- tathā
vyākhyāsyāmo yathovāca dhanvantaririti yojanīyaṃ, tathāca tathā vyākhyāsyāma
iti kriyaikavākyatāpannamuvāceti padaṃ na bhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati,
tathāca kuto liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṃ, tadā gauraśvaḥ puruṣo
hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṃskartṛśrutigandho'pi
nāsti, tat kathaṃ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyo jatūkarṇaḥ
prāñjaliradhigamyovāca” ityādau liḍvidhiḥ| anena nyāyena carake'pi
pratisaṃskartṛsūtrapakṣe liḍvidhirnāsti, tasmāccarake'gniveśaḥ suśrute suśruta
eva sūtrāṇāṃ praṇetā, kvacit kiñcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā''khyāyikārūpaṃ
purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ gurūktānuvādarūpatayā
kimapyekīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṃskartā tvayaṃ granthaṃ pūrayati
tadādyagranthakartṛtayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito
bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvāceti padaṃ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca
harivaṃśe dhanyopākhyāne “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt;
yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam| kimāścaryaṃ mayi mune
dhanyaścāhaṃ kathaṃ vibho” (harivaṃśe, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā
“svayambhuvacanāt so'haṃ vedān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṃścaturaḥ” iti|
yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdena pūrvasūtraṃ parāmṛśyate; tanna, yena
dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādane sati
naivottaratrābhidheyābhidhānena nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṃ
śrotṛśraddhākaraṇaṃ pratipāditaṃ bhavati| bhavati tu bhāvayituṃ yathā purā
vyākhyātaṃ, tasmāttadeva nyāyyamiti| agniveśasya vyākhyāsyāma iti
bahuvacanamekasminnapyasmadaḥ prayogādbahuvacanaprayogasya sādhutvāt; sādhu hi
vadanti vaktāro- ‘vayaṃ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātreya ityatra
tvekavacananirdeśaḥ kṛtaḥ, bhagavānityanenaivātreyasya gurorgauravasya
darśitatvāt||2||
dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā
śaraṇyamamareśvaram||3||
nanu yathā'gniveśasyāyurvedasya duradhigamatvena pratyakṣato
vā'nvayavyatirekādvā jñānaṃ na sambhāvyate, evamātreyasyāpi
kathamāyurvedajñānaṃ syāt, yanmūlamagniveśasyāyurvedajñānaṃ samīcīnamucyate,
ityāśaṅkyāyurvedasyāviplutāgamatvaṃ darśayannāha- dīrghaṃ jīvitamityādi|
jīvitaṃ śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi,
kālaśabdo'pyatra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| yattantraśailī ceyamācāryasya
22
yata ādimadhyāntalopān karoti, ye luptā api gamyanta eva| yathā
“grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṃsaśabdo luptaḥ, tathā
‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdo lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṃ
dīrghamicchan| bharadvāja iti gotranāma| ‘ugratapā’ iti viśeṣaṇena
bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā
śaraṇyatvapratītiśaktiścopadarśyate; acintyo hi tapasāṃ prabhāvo yenāgastyo
mahodadhimapi culukanipeyamakarot| naca vācyamugratapastvenaiva
kimityayamāyurvedamapi na budhyate, yatastapaḥprabhāvo'pi
pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryonneyā; tena
gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra
samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṃvā gurupūrvakrameṇaivāyurvedajñānaṃ
phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṃ brahmādiṣvāyurvedapūrvaguruṣu
vidyamāneṣvindramevāyamupāgamat? yuktaṃ ca pradhānaguroreva śravaṇaṃ, yataḥ
śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā'samyaggrahaṇādidoṣāt
pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā'pi sambhāvyeta; ata āha- buddhvā
śaraṇyamamareśvaramiti| yasmādayamevendro'lpāyuḥ, sa eva bhayatrastānāṃ yathā
śaraṇyo rakṣaṇahito na tathā brahmādayaḥ, tena tamevopāgamat| amareśvara
ityanena cendrasya rakṣaṇopayuktatāṃ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇe
prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṃ jīvitamanvicchannityatra
dīrghasyāvyavasthitatvena kiyatkālaṃ taddīrghamabhipretaṃ? tatra yugānurūpaṃ
varṣaśataṃ, yaduktaṃ- “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle” (vi.a.3)
iti| etacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā''yuṣaḥ
kṣayaḥ| yadāha- “saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ
kāle yatra yanmānamiṣyate” (vi.a.3) iti| etadanusāreṇa
pūrvayugeṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca
caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte tretādike'pyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” iti|
karmānurūpaṃ cāyurniyataṃ vā, aniyataṃ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṃ
niyataṃ, yathā'yamasmin kāle mriyata eva param; abalavatkarmārabdhaṃ
tvaniyataṃ, tadyadā dṛṣṭaṃ viṣādi mārakaṃ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṃ
mārayati, yadā na prāpnoti dṛṣṭaṃ mārakaṃ kāraṇaṃ tadā yugānurūpāyuḥprāptau
yugaprabhāvajarjarīkṛtaśarīraṃ mārayati| atra dṛṣṭāntaścācāryeṇa darśitaḥ
“yathā hyakṣaḥ svaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ
gacchati, sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā
vyasanamāpadyate; tathā'niyatāyuṣo'ntarā prāṇā aparādhānnirudhyante” (vi.a.3)
ityantena| yadā tvaniyatāyuṣo rasāyanamācaranti tadā
tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṃ bhavati| yadāha- “tāni yāvanti
bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu
balavatkarmaniyatasyāyuṣo laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkāle
vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3)
iti| hanta yadyevaṃ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṃ maraṇe jīvite vā tathā
vyādhau vyādhyapagame vā, tat kimanenāyurvedena karmajanitaphalānuvidhāyinā;
tathāhi- yattāvaducyate- niyataṃ karma, tatra tāvadāyurvedavyāpāro nāsti, yena
niyatenaiva karmaṇā militamapi dṛṣṭaṃ tatra viphalīkriyate;
yaccābalavatkarmārabdhatvenāniyatamāyurucyate tadapi na śraddhādhīnaṃ,
yenādṛṣṭaśaktiparābhavena dṛṣṭasya kāryakāritāṃ dṛṣṭvā'pi vivādādhyāsite
viṣaye'dṛṣṭameva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dṛṣṭaṃ tvadṛṣṭākṛṣṭameva tatra bhavati|
naivam, evaṃ sati sarvānuṣṭhānasyoparamaprasaṅgaḥ; kiñca kevalakarmavādino
dṛṣṭamapavadato'dṛṣṭotpattireva na prāpnoti, adṛṣṭaṃ hi dṛṣṭāgniṣṭomādijanyaṃ,
dṛṣṭaṃ ca kāraṇaṃ karmavādino'bhimatam; athādṛṣṭakāraṇaṃ dṛṣṭamicchanti hanta
tarhi tenaiva nyāyena dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphoṭādijanakatvādi na
svīkriyate; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭe kāraṇe
vyāptigrahaṇābhāvādadṛṣṭānumānameva na syāt, tasmāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca kāraṇam|
tatra kvacidadṛṣṭaṃ dṛṣṭena bādhyate, kvacicca dṛṣṭamadṛṣṭeneti; tena yatra
puruṣe balavanniyatamaraṇakāraṇamadṛṣṭaṃ
23, tatra jīvitamaraṇayorakiñcitkaro'yamāyurvedaḥ, kintu tatrāpi
niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamane vyāpriyata eva yadi
vyādhirapi tasya niyatakarmajanyo na syāt; yattu karmāniyatavipākaṃ bhavati
tatprati sarvathā prayojanavadāyurvedopādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ,
tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṃ; yena rasāyanaprayogāttadbādhanaṃ
dṛṣṭatvādanumanyante, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṃ ca vādaḥ
śāstrakāreṇa svayameva prapañcena nirlocanīya iti neha pratanyate||3||
brahmaṇā hi yathāproktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilenādāvaśvinau tu
punastataḥ||4|| aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ
pratipede ha kevalam| ṛṣiprokto bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||
kathamindra eva śaraṇyo na brahmādaya ityāha- brahmaṇā hītyādi| hi
yasmādarthe| prajāpatirdakṣanāmā| proktamiti prakarṣeṇoktaṃ,
prakarṣaścānavaśeṣeṇābhidhānam| yathetyanena tathāśabdasya
nityasambandhasyākarṣaṇādyādṛśaṃ proktaṃ tādṛśameva jagrāha| nikhileneti
anavaśeṣeṇa| aśvinau tu tataḥ prajāpaterjagṛhatuḥ| atrāpi yathāproktaṃ
nikhilena cetipadaṃ tathaiva yojanīyam| evamaśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ
pratipede hetyatrāpi yathāproktamityādi yojanīyam| haśabdastvavadhāraṇe, tena
pratipede eva paraṃ śakro natu kasmaicidāyurvedaṃ dattavānityarthaḥ| anena ca
granthenānyūnādhikāyurvedāgamopadarśakena yathā brahmaṇa āyurvedajñānaṃ
tathendrasyāpīti darśitam| tena brahmaṇo vā''yurvedaḥ śrūyate indrādveti na
kiñcidarthato
24
viśeṣaḥ| indre tvidamadhikaṃ- yadayamasaṅkrāmitavidyatvena śiṣyārthī|
yaduktaṃ- “yo hi gurubhyaḥ samyagādāya vidyāṃ na prayacchatyantevāsibhyaḥ sa
khalvṛṇī gurujanasya mahadeno vindati” iti, ato'kṛtaśiṣyatvena
śiṣyārthitvaviśeṣayogādbrahmādibhyo viśeṣeṇendra eva śaraṇya iti| brahmaṇastu
paramagurorviditasakalavedasya
25
sarvatrātirohitamaterāyurvedajñānaṃ svataḥsiddhameveti na gurvantarāpekṣā|
etacca brahmādiguruparamparopadarśanamāyurvedasyāviplutāgamopadarśanārthaṃ
tathā mahāpuruṣasevitatvenopādeyatvopadarśanārthaṃ ca| vacanaṃ hi- “tatra
yanmanyeta mahadyaśasvisudhīrapuruṣāsevitam” ityādi yāvat “tadabhiprapadyeta
26
śāstram” (vi.a.8) iti| ṛṣiprokta iti vakṣyamāṇavṛttāntena ṛṣiproktaḥ|
tasmāditi yasmādindra eva viśeṣeṇa śaraṇyaḥ||4-5||
vighnabhūtā
27
yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām
28||6|| tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya
maharṣayaḥ| sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe||7||
atha kathamayamṛṣiprokta ityāyurvedasya martyalokāgame hetumāha- vighnabhūtā
ityādi| vighnabhūtā ityantarāyasvarūpāḥ| rujantīti rogāḥ| prādurbhūtā
ityāvirbhūtāḥ| ayaṃ ca rogaprādurbhāvaḥ kṛtayugānte boddhavyaḥ| vakṣyati hi-
“bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā rogaprādurbhāvaṃ
janapadoddhvaṃsanīye| prādurbhāvaśca pūrvasiddhasyaivāvirbhāvaḥ| tena
rogasantānanityatā'pyaviruddhā bhavatyarthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vaktavyā|
śīryata iti śarīraṃ, tadasyāstīti śarīrī| etena śarīraṃ svata eva śīryamāṇaṃ
rogasambandhāttu nitarāṃ śīryata iti sūcayati| keṣāṃ vighnabhūtā ityāha-
tapopavāsādhyayanetyādi| rogagrastā hi śarīriṇastapaḥprabhṛtīni kartuṃ na
pārayanti vikṛtatvāt; tathā, āyuṣaśca mārakatvena kecidgadā virodhakā
bhavanti| atra tapaścāndrāyaṇādi, upavāsaḥ krodhādiparityāgaḥ satyādyupādānaṃ
ca, vacanaṃ hi- “upāvṛttasya pāpebhyaḥ sahavāso guṇe hi yaḥ| upavāsaḥ sa
vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam” iti; adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, brahmaṇe mokṣāya
caryaṃ brahmacaryamupasthanigrahādi, vratamīpsitakāmo niyamaḥ, āyuruktam|
tapopavāseti prayogaḥ pūrvatrāsiddhavidheranityatvena
tapaḥsakārasthānibhūtayalopasya siddhatvājjñeyaḥ, yathā “nopadhāyāḥ”
(pā.a.6pā.4sū.7) iti| bhūteṣu prāṇiṣu| anukrośamiti anukampāṃ, kasmāt?
anekārthatvāddhātūnām| puraskṛtya ādṛtya| etena prāṇirogaharaṇameva
pradhānamāyurvedopagamane maharṣīṇāṃ phalam;
āyuḥprakarṣastvanuṣaṅgasiddhasteṣāṃ mahātmanāmiti bhāvaḥ| nareṣviti vaktavye
yadayaṃ bhūteṣviti sāmānyaśabdaṃ karoti, tena na samānajīvaprayukteyamanukampā
29, kintu prāṇimātraprayukteti samadarśitāmṛṣīṇāṃ darśayati| mahāntaśca te
ṛṣayaśceti maharṣayaḥ; anena caturvidhā api ṛṣayaḥ- ṛṣikā, ṛṣiputrā,
devarṣayo, maharṣayaśca gṛhyante; maharṣyanugāmitvādṛṣikādīnāmapi grahaṇam|
puṇyaṃ pāvanaṃ karma yeṣāṃ te puṇyakarmāṇaḥ| parśukābhistṛtaṃ pārśvaṃ, tena
pārśvamiva (tataṃ) pārśvam| śubhe iti padaṃ
kartavyasamādhyanuguṇopadarśanārthaṃ, yataḥ śubhe hi deśe samādhayaḥ
prasīdanti||6-7||
aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ| ātreyo gautamaḥ sāṅkhyaḥ
pulastyo nārado'sitaḥ||8|| agastyo
vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātreyo bharadvājaḥ
kapiñja(ṣṭha)laḥ||9|| viśvāmitrāśmarathyau
ca bhārgavaścyavano'bhijit| gārgyaḥ
śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdevalagālavau||10||
sāṅkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralomā ca
kāpyakātyāyanāvubhau||11|| kāṅkāyanaḥ
kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau| śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva
ca||12|| śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo
maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ||13||
brahmajñānasya nidhayo da(ya)masya niyamasya ca| tapasastejasā dīptā hūyamānā
ivāgnayaḥ||14|| sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ
cakruḥ kathāmimām|15|
ke te maharṣaya ityāha- aṅgirā ityādi| bahvṛṣīṇāmatra kīrtanaṃ granthādau
pāpakṣayahetutvena, tathā''yurvedasyaivaṃvidhamahāpuruṣasevitatvena
sevyatvopadarśanārthaṃ ceti| eṣu ca madhye kecidyāyāvarāḥ, kecicchālīnāḥ,
kecidayonijāḥ, evamprakārāśca sarve militā boddhavyāḥ|
bhikṣurityātreyaviśeṣaṇaṃ, vakṣyati hi- “tanneti bhikṣurātreyaḥ” (sū.a.25)
iti| vaikhānasā iti karmaviśeṣaprayuktā sañjñā| vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ
kecidṛṣayaḥ| nidhaya iva nidhayo'kṣayasthānatvena| damo dāntatvam| imāmiti
agre vakṣyamāṇām||8-14||-
dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam||15||
rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca| prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo
mahānayam||16|| kaḥ syātteṣāṃ śamopāya
ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā||17||
sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ|18|
dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavetaḥ kāryadarśanānumeyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ,
kāmyata iti kāmo vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mokṣaḥ saṃsāravimokṣaḥ| ārogyaṃ
rogābhāvāddhātusāmyam| mūlaṃ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṃ; tenārogyaṃ
caturvarge pradhānaṃ kāraṇaṃ, rogagṛhītasya kvacidapi
puruṣārthe'samarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārogyasyāpahartāraḥ;
idameva ca rogāṇāmārogyāpaharaṇaṃ yadanarthalābhaḥ; na punarutpanno rogaḥ
paścādārogyamapaharati, bhāvābhāvayoḥ parasparābhāvātmakatvāt| śreyaso
jīvitasya ceti śreyovajjīvitaṃ hitatvena sukhatvena cārthedaśamahāmūlīye
(sū.a.30) vakṣyamāṇaṃ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yojanīyam;
aśreyojīvitamahitatvena duḥkhahetutayā cānupādeyamiti kṛtvā tadapaharaṇamiha
noktam| atra sukhahitajīvitopaghāto dharmādyupaghātenaiva labdhaḥ; tena vayaṃ
paśyāmaḥ- śreyaḥśabdena sāmānyenābhyudayavācinā dharmādayo'bhidhīyante,
jīvitaśabdena ca jīvitamātraṃ, yato jīvitaṃ svarūpeṇaiva sarvaprāṇināṃ
nirupādhyupādeyaṃ; vacanaṃ hi- “ācakame ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān
bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagṛhītasya jīvitaṃ jihāsitaṃ, tatra
duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṃ
tyaktumicchati na svarūpeṇa| antarāya iti dharmādisādhane boddhavyaḥ| ayamiti
rogaprādurbhāvarūpaḥ| teṣāmiti rogāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra
ucyate| dhyānaṃ samādhiviśeṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ,
‘tena sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadṛśuriti
yojanā||15-17||-
kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim||18||
ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ| bharadvājo'bravīttasmādṛṣibhiḥ sa
niyojitaḥ||19|| sa śakrabhavanaṃ gatvā
surarṣigaṇamadhyagam
30| dadarśa balahantāraṃ
31
dīpyamānamivānalam||20|| so'bhigamya
32
jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram| provāca vinayāddhīmānṛṣīṇāṃ
33
vākyamuttamam||21|| vyādhayo hi samutpannāḥ
sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho||22||
tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ| padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ
paramarṣaye||23||
athaiteṣu madhye bharadvājaḥ kathamindramupāgamadityāha- ka ityādi|
śacīpatimityanena śacīsambhogavyāsaktamapyahamupāsituṃ kṣama iti bharadvājo
darśayati| arthe prayojane| niyujyeyaṃ vyāpārayeyam| atreti prakṛtaprayojana
eva, atretiśabdo yasmādarthe| yathā- subhikṣamityāgataḥ; yasmāt subhikṣaṃ
tasmādāgata ityarthaḥ| niyojita iti caurādiko ṇic, na hetau| anena prakaraṇena
bharadvājasyāyurvedāgame viśeṣeṇārthitvānna preraṇamiti darśitaṃ bhavati|
provāceti samyaguvāca; na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ, padairalpairityuktatvāt|
kasmāt padairalpairuvācetyāha- matiṃ buddhvā vipulāmiti; yasmādvipulamatiṃ
bharadvājaṃ pratipannavān tasmāt padairalpairuvāceti bhāvaḥ; matiśca
bahuviṣayatvenopacārādvipuletyucyate, sā ca matiḥ
śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇohāpohatattvābhiniveśavatīha vipulā boddhavyā| atra
cendreṇa divyadṛśā bharadvājābhiprāyamagrata eva buddhvā''yurveda upadiṣṭaḥ;
tena bharadvājasyendrapṛcchādīha na darśitaṃ, kiṃvā bhūtamapīndrapṛcchādi
granthavistarabhayādiha na likhitam||18-23||
hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe
yaṃ pitāmahaḥ||24||
yādṛśo'sāvalpapadairupadiṣṭa āyurvedastamāha- hetvityādi|
hetuliṅgauṣadhajñānamiti hetvādīni jñāyante'neneti hetuliṅgauṣadhajñānaṃ,
yāvaccāyurvedavācyaṃ tāvaddhetvādyantarbhūtamityarthaḥ| hetugrahaṇena
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyādhihetugrahaṇaṃ; liṅgagrahaṇena ca vyādherārogyasya ca
kṛtsnaṃ liṅgamucyate, tena vyādhyārogye api liṅgaśabdavācye, yatastābhyāmapi
hi talliṅgaṃ liṅgyata eva; vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṃ jvara eko hi
lakṣaṇam| viṣamārambhamūlādyairjvara eko nigadyate (ni.a.8) ityādi;
auṣadhagrahaṇena ca sarvapathyāvarodhaḥ| śarīraṃ cātra hetau liṅge
cāntarbhavati| svasthāturayoḥ paramutkṛṣṭamayanaṃ mārga iti
svasthāturaparāyaṇam| kimanyo'yaṃ hetuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvedo
brahmabuddhādāyurvedādutānanya ityāha- trisūtramityādi| pitāmaho'pi yaṃ
trisūtraṃ bubudhe tamindraḥ provāca| trīṇi hetvādīni sūtryante yasmin yena vā
tattrisūtram| tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasantateḥ sūtram| etena taṃ yathā
brahmā trisūtraṃ bubudhe tathaiva hetuliṅgauṣadhajñānamindraḥ
provācetyaviplutamāgamaṃ darśayati| bubudha iti na kṛtavān| ata evoktaṃ-
śāśvataṃ; nityamityarthaḥ| tacca nityatvaṃ sūtrasthānānte vyutpādanīyam||24||
so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe
tanmanā muniḥ||25|| tenāyuramitaṃ
34
lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam| ṛṣibhyo'nadhikaṃ tacca
35
śaśaṃsānavaśeṣayan||26||
athoddiṣṭamāyurvedaṃ kathaṃ gṛhītavān bharadvāja ityāha- so'nantetyādi|
avidyamānāvantapārau yasyāsāvanantapāraḥ, atra pāraśabdena
gobalīvardanyāyenādirucyate; pāraśabdo hyubhayorapi
nadīkūlayorvivakṣāvaśādvartate; kiṃvā ananto mokṣaḥ, pāramutkṛṣṭaṃ phalaṃ
yasyāyurvedasyāsāvanantapāraḥ| vakṣyati hi- cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām
(śā.a.1) iti| atra naiṣṭhikī mokṣasādhanahetuḥ
36| trayo hetvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ; skandhaśca sthūlāvayavaḥ
pravibhāgo vā| tatraivāyurvedagrahaṇe mano yasya sa tanmanāḥ| mananāt
jñānaprakarṣaśālitvānmuniḥ
37| etena yasmādayaṃ mahāmatistanmanāḥ muniśca tenānantapāramapyāyurvedaṃ
hetvādiskandhatrayamālambanaṃ kṛtvā yathāvadacirādeva pratipannavānityāśayaḥ|
acirāditi acireṇa| atra ca yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe yathā cendro
hetuliṅgauṣadhajñānaṃ provāca tathaiva bharadvājo'pi triskandhaṃ taṃ bubudhe
ityanenāyurvedasyāviplutāgamatvamupadarśyate; tena trisūtratriskandhayorna
punaruktiḥ| teneti indrādgṛhītenāyurvedena| amitamiti amitamivāmitam,
atidīrghatvāt| āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇe rasāyanajñāne boddhavyaḥ; yenottarakālaṃ
hi rasāyanopayogādayaṃ bharadvājo'mitamāyuravāpsyati (na
38
ṛṣibhya āyurvedakathanāt pūrvaṃ rasāyanamācarati sma); kiṃvā
sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvedajanitadharmavaśāttatkālamevāmitamāyurlebhe
bharadvāja iti boddhavyam| tacceti śrutaṃ; yadā tamiti pāṭhaḥ, tadā
tamāyurvedam| anavaśeṣayanniti kārtsnyenetyarthaḥ|
āyurvedamadhītyānantaramevāyaṃ tamṛṣibhyo dattavān||25-26||
ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ
vardhanamāyuṣaḥ||27|| maharṣayaste
dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma
ca||28|| samavāyaṃ ca tajjñātvā tantroktaṃ
vidhimāsthitāḥ| lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram
39||29||
dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇināmātmanaśca| jñānārthaṃ jñānarūpaṃ vā
cakṣurjñānacakṣuḥ, tena jñānacakṣuṣā| gṛhītena tenāyurvedena kiṃ
dadṛśurityāha- sāmānyaṃ cetyādi| eṣāṃ cottaratra lakṣaṇaṃ ṣaṇṇāṃ padārthānāṃ
viśvarūpāṇāṃ bhaviṣyati; tenaitattatraiva vyākaraṇīyam| taditi sāmānyādi|
tantroktaṃ vidhimiti apathyaparihārapathyopādānarūpam| śarma sukham| paramiti
duḥkhānākrāntam| anitvaramiti agatvaram||27-29||
atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ| śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ
sarvabhūtānukampayā||30|| agniveśaśca
bhela(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca
jagṛhustanmunervacaḥ||31||
athetyādinā bharadvājaśiṣyasyātreyasya punarvasvaparanāmno'gniveśādigurutāṃ
darśayati| atra kecidbharadvājātreyayoraikyaṃ manyante, tanna;
bharadvājasañjñayā ātreyasya kvacidapi tantrapradeśe'kīrtanāt; hārīte
cātreyādigurutayā bharadvāja uktaḥ- “śakrādahamadhītavān” ityādinā “mattaḥ
punarasaṅkhyeyāstrisūtraṃ triprayojanam| atrātreyādiparyantā viduḥ sapta
maharṣayaḥ|| ātreyāddhārīta-ṛṣiḥ”- ityantena| vāgbhaṭena tu yaduktaṃ “brahmā
smṛtvā''yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so'śvinau tau sahasrākṣaṃ
so'triputrādikān munīn” (vā.sū.a.1) ityanenātreyasyendraśiṣyatvaṃ,
tadāyurvedasamutthānīyarasāyanapāde ādiśabdena vakṣyamāṇendraśiṣyatāyogāt
samarthanīyam| tatra hīndreṇa punarmaharṣīṇāmāyurveda upadiṣṭa iti vaktavyam|
maitrīparo maitrīpradhānaḥ; maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ||30-31||
buddherviśeṣastatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ| tantrasya kartā prathamamagniveśo
yato'bhavat||32|| atha bhelādayaścakruḥ svaṃ
svaṃ tantraṃ kṛtāni ca| śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ sumedhasaḥ||33||
śrutvā sūtraṇamarthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti
prahṛṣṭāste'numenire||34|| sarva
evāstuvaṃstāṃśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu
40
bhūteṣvanukrośa ityuccairabruvan samam||35||
taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ
śrutvā mumudire param||36|| aho sādhviti
nirghoṣo lokāṃstrīnanvavā(nā)dayat| nabhasi snigdhagambhīro
harṣādbhūtairudīritaḥ||37|| śivo vāyurvavau
sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipetuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ||38||
athāgniveśapramukhān viviśurjñānadevatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smṛtirmedhā dhṛtiḥ
kīrtiḥ kṣamā dayā||39|| tāni cānumatānyeṣāṃ
tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi
lebhire||40||
buddherviśeṣa utkarṣaḥ| yata iti buddherviśeṣāt| svaṃ svaṃ tantramiti
svasvanāmāṅkitaṃ bhelatantraṃ, jatūkarṇatantramityādikam| kṛtāni cetyatra
‘tantrāṇi’ iti śeṣaḥ| puṇyamāyurvedatantrakaraṇalakṣaṇaṃ karma
yeṣāmagniveśādīnāṃ te puṇyakarmāṇaḥ, teṣāṃ puṇyakarmaṇām| sarvabhūtahitaiṣiṇa
ityagniveśādiviśeṣaṇaṃ; kiṃvā ṛṣisaṅghaviśeṣaṇam| sādhuśabdo'jahalliṅgatayā
napuṃsakaliṅga eva; yathā- vedāḥ pramāṇamiti| kecittu sādhviti viśeṣaṇasya
napuṃsakaliṅgatānurodhādanukrośamityapi napuṃsakaliṅgaṃ paṭhanti| aho iti
sādhviti praśaṃsāyām| snigdha iti anutkaṭatvenāhlādakatvena ca| śivo
vāyurvavāvityādinā śubhalakṣaṇena prakṛtatantrakaraṇasya
devairapyarthato'numatatvamupadarśyate| jñānadevatā iti jñānābhimāninyo
devatāḥ| tena granthakaraṇāt pūrvamevāgniveśādīnāṃ buddhyādayo vyavasthitāḥ,
tantrakaraṇottarakālaṃ tvādareṇa buddhyādidevatānupraveśa iti| siddhiḥ
sādhyasādhanajñānam| kīrtiḥ kīrtanaṃ vaktuṃ jñānamityarthaḥ; natu
kīrtiryaśorūpā, tasyā ajñānarūpatvāt; jñānadevatāścehocyante| bhavāya
sthitaye, rogānupahatajīvitāyeti yāvat| pratiṣṭhā
janopādeyatayā'vasthānam||32-40||
hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ
sa ucyate||41||
sampratyāyurvedavyutpattiṃ kurvannāyurvedābhidheyaṃ darśayati-
hitāhitamityādi| hitaṃ cāhitaṃ ca hitāhitaṃ, tathā sukhayuktatvāt sukhaṃ,
duḥkhayuktatvādduḥkhaṃ; etacca catuṣprakāramapyāyurarthedaśamahāmūlīye “tatra
śārīramānasābhyām” ityādinā granthena “ahitamato viparyayeṇa” (sū.a.30)
ityantena vakṣyati| tasya hitāhitamiti āyuṣaḥ pathyāpathyam| mānaṃ cetyāyuṣa
eva, tacca pramāṇaṃ māsikadvimāsikatvādibhirvikṛtilakṣaṇairindriyasthāne tathā
prakṛtilakṣaṇaiḥ “idamāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇaṃ bhavati” (śā.a.8) ityādinā
śārīre vaktavyam| tacceti āyuḥ svarūpeṇa “śarīrendriyasattvātmasaṃyoga”
ityādinā vakṣyamāṇam| tena hitāhitamityādinā ‘āyurvedayatītyāyurveda’ ityuktaṃ
bhavati| vidadhātuśceha jñānārtha evābhipretaḥ| yadvakṣyatyarthe
daśamahāmūlīye- “tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ” (sū.a.30) iti| lābhādayastvarthā
videriha noktāḥ, teṣāṃ sākṣādāyurvedājanyatvāditi bhāvaḥ||41||
śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca
paryāyairāyurucyate||42||
āyurvedapade pūrvapadavācyamāyurāha- śarīretyādi| śarīraṃ
pañcamahābhūtavikārātmakamātmano bhogāyatanam, indriyāṇi cakṣurādīni, sattvaṃ
manaḥ, ātmā jñānapratisandhātā, eṣāṃ samyagadṛṣṭayantrito yogaḥ saṃyogaḥ|
yadyapi śarīragrahaṇenaiva indriyāṇyapi labhyante, tathā'pi prādhānyāttāni
punaḥ pṛthaguktāni| ayaṃ ca saṃyogaḥ saṃyoginaḥ śarīrasya kṣaṇikatvena yadyapi
kṣaṇikastathā'pi santānavyavasthito'yamekatayocyate| tasyāyuṣaḥ paryāyānāha-
dhārītyādi| dhārayati śarīraṃ pūtitāṃ gantuṃ na dadātīti dhāri| jīvayati
prāṇān dhārayatīti jīvitam| nityaṃ śarīrasya kṣaṇikatvena gacchatīti nityagaḥ|
anubadhnātyāyuraparāparaśarīrādisaṃyogarūpatayetyanubandhaḥ|
paryāyairāyurucyata iti ekārthābhidhāyibhiḥ śabdairucyate| yadyapi ca
nityagānubandhaśabdābhyāṃ na kvacidapyāyurabhidhīyate, tathā'pi
nityagatvānubandhatvadharmakhyāpanārthamevaitatsañjñādvayaṃ boddhavyaṃ,
dhārisañjñā tvarthedaśamahāmūlīye bhaviṣyati| nanu, uttaratra
“caitanyānuvṛttirāyuḥ” (sū.a.30) ityāyurlakṣaṇaṃ kariṣyati, iha tu
śarīrendriyasattvātmasaṃyoga iti kimarthamuktam? brūmaḥ-
śarīrendriyasattvātmasaṃyogajanyā
caitanyānuvṛttiryathoktasaṃyogāvyabhicāritvena vyaktatvena
cārthedaśamahāmūlīye lakṣaṇatvenoktā; śarīrādisaṃyogarūpameva tvāyuḥ
paramārthataḥ; evambhūtasaṃyogābhāve maraṇamāyuruparamarūpaṃ bhavati,
mṛtaśarīre tu cetaso'bhāvādāyūrūpasaṃyogābhāvaḥ||42||
tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ| vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ
lokayorubhayorhitam
41||43||
tasyetyādi| vedayatīti vedaḥ| vedavidāṃ mata iti vedavidbhiḥ pūjitaḥ| atha
kasmādāyurvedalakṣaṇo vedaḥ puṇyatamo vedavidāṃ ca pūjita ityāha- vakṣyata
ityādi| yaditi yasmāt; evamuktaṃ bhavati- yadanye ṛgvedādayaḥ prāyaḥ
paralokahitamevārthaṃ vadanti tena puṇyāḥ, puṇyatamaścāyamāyurvedo yad
yasmānmanuṣyāṇāmubhayorapi lokayoryaddhitamāyurārogyasādhanaṃ dharmasādhanaṃ
ca tadvakṣyate, tenātiśayena puṇyatamastathā vedavidāṃ ca pūjita iti| kecit
‘vakṣyate yaḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi hetugarbhamiti vyākhyeyam|
jīvitapradātṛtvādāyurvedasya puṇyatamatvaṃ boddhavyaṃ,
yataścaturvargasādhanībhūtajīvitapradameva sarvottamaṃ bhavati| ucyate ca- “na
hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate” (ci.a.1) iti||43||
sarvadā
42
sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam| hrāsaheturviśeṣaśca, pravṛttirubhayasya
tu||44||
sampratyāyurvedābhidheyatayā sūtrite sāmānyādau sāmānyasya
prathamasūtritatvāttathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvedapratipādyasya hetvādeḥ
sāmānyamevāgre nirdiśati- sarvadetyādi| sarvadā sarvasmin kāle nityage
cāvasthike ca| sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kṛtsnavācī; bhavanti
sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ, natu bhavantyutpadyanta
iti bhāvāḥ; tathā sati pṛthivyādiparamāṇūnāṃ nityānāṃ sāmānyasya
pārthivadvyaṇukādivṛddhaṃ kāryamasaṅgṛhītaṃ syāt| sāmānyaṃ ca
“sāmānyamekatvakaraṃ” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam| vṛddhiḥ ādhikyaṃ,
tatkāraṇaṃ vṛddhikāraṇam| etacca sāmānyaṃ sāmānyavato
māṃsadravyādervṛddhikāraṇasya lakṣaṇatvena vṛddhikāraṇamityuktam| yato na
sāmānyaṃ
43
māṃsatvādijātirūpaṃ vṛddhau kāraṇaṃ bhavati, tathāhi sati sāmānyaṃ
māṃsatvarūpaṃ yathā vardhake bhojyarūpe māṃse'sti tathā śarīradhāturūpe
vardhanīye'pyasti, tataśca nityaṃ māṃsatvasambandhādamāṃsādānāmapi māṃsena
vardhitavyaṃ; tasmādvṛddhikāraṇalakṣaṇatvena sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityuktam|
ata eva vaiśeṣike'pyuktaṃ- “trayāṇāmakāryatvamakāraṇatvaṃ ca” iti| atra
trayāṇāmiti sāmānyaviśeṣasamavāyānām| ye tu samānameva sāmānyamiti kṛtvā
dravyādyeva sāmānyaśabdenābhidadhati, teṣāṃ mate “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca”
(sū.a.1) ityādigranthoktasya sāmānyasya na
44
kiñcidanenoktaṃ syādityasambandhārthatvaṃ prakaraṇasya syāt| etacca
vṛddhikāraṇatvaṃ sāmānyasya na lakṣaṇaṃ, kiṃ tarhyāyurvedopayoginā dharmeṇa
nirdeśaḥ; lakṣaṇaṃ tu “sāmānyamekatvakaram” iti kariṣyati| evaṃ dravyādāvapi
coddeśānantaraṃ nirdeśaṃ kariṣyati “khādīnyātmā” ityādinā, tato lakṣaṇaṃ
“yatrāśritāḥ karmaguṇā” ityādinā kariṣyati| sāmānyasya ca vṛddhikāraṇatvaṃ
hyasati virodhikāraṇe boddhavyaṃ, tenāmalakādigatānāmamlatvādīnāṃ
pittagatāmlatvādyavardhakatvamāmalakagataśiśiratvaprabhāvavirodhitvādupapannam|
evamanyatrāpi tridoṣaharadravye boddhavyam| iha ca sāmānyasya
vṛddhikāraṇatvamityucyate, natu sāmānyameva vṛddhikāraṇamityucyate,
tenāsamānādapi ghṛtānmedhāyā vahneśca vṛddhiḥ prabhāvādevopapannā, yaduktaṃ-
“ghṛtamagnimedhe karoti” iti; tathā cintayā vātavṛddhiḥ, tathā
saṅkalpādvṛṣyapādayugalepācca
45
śukravṛddhirityādi prabhāvādupapannam| sāmānyaṃ ceha vṛddhikāraṇamityucyamāne
samānasyeti gamyate, na hi śoṇitaṃ prati māṃsatvaṃ sāmānyaṃ, kintu
vyāvṛttabuddhijanakatvādviśeṣa eva| atha vaiśeṣikoktānāmantyaviśeṣāṇāmiha
śāstre cikitsāyāmanupayuktatvāttadviśeṣadharmavyāvartakatvayogāt
sāmānyaviśeṣāneva hrāsakāraṇatvenāha- hrāsaheturityādi| atrāpi sarvadā
sarvabhāvānāmiti yojanīyam| hrāsaḥ apacayaḥ| viśiṣyate vyāvartata iti viśeṣaḥ|
sāmānyameva gavedhukatvaṃ māṃsādīn prati viśeṣaḥ; gavedhuko hi gavedhukatvena
gavedhukavyaktyantarāpekṣayā samānaḥ, māṃsāpekṣayā vyāvṛttatvādviśeṣaḥ; na hi
māṃse gavedhukatvamasti| evaṃ māṃsatvaṃ māṃsāntarāpekṣayā'nugatatvāt sāmānyaṃ,
śoṇitādyapekṣayā tu māṃsānāṃ vyāvṛttatvādviśeṣa eva| atrāpi hrāsahetutvaṃ
hrāsahetudravyādilakṣaṇatvena sāmānyavajjñeyaṃ; tathā hrāsahetutvamapyasati
virodhake sāmānyoktanyāyena jñeyaṃ; tena mandakanikucādīnāṃ
vātādiviruddhānāmapi snigdhatvādīnāṃ vātādyaśamakatvaṃ
dravyasyāpathyatvaprabhāvādeva jñeyam| viśeṣaśceha viruddhaviśeṣo'bhipretaḥ;
te(ye)nottaratra viruddhaviśeṣameva hrāsahetutayā tatra tatropadekṣyati;
yathā- “vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ” (vā.sū.a.1) iti, tathā
“viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ” (sū.a.1) ityādi, tathā
viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati (sū.a.1) ityādi, tathā
jatūkarṇe'pyuktaṃ- “samānaiḥ sarvabhāvānāṃ vṛddhirhānirviparyayāt” iti|
aviruddhaviśeṣastu yadyapi hrāse vṛddhau vā'pyakāraṇaṃ, yathā- pṛthivyā
anuṣṇāśītasparśo vātasya śaityaṃ na vardhayati nāpi hrāsayati,
tathā'pyagnikṣīyamāṇānāṃ dhātūnāmasamānatvenājanakatvāddhrāsakāraṇami(me)va
bhavati; yato'samānadravyopayoge sati hrāso vinaśvarāṇāṃ
bhāvānāmāpūrakahetvabhāvādupalabhyata eva; yathā- vahato jalasya
pūrvadeśasetunottaradeśajalasya hrāsaḥ| evambhūtaṃ cāviruddhaviśeṣopayoge'pi
hrāsaṃ paśyatā''cāryeṇa sāmānyenaivehoktaṃ hrāsaheturviśeṣa iti| caśabdaḥ
sarvabhāvānāmiti samuccinoti| atha kimasambaddhāvapi sāmānyaviśeṣau
vṛddhihrāsakāraṇaṃ netyāha
46
- pravṛttirubhayasya tviti| ‘kāraṇaṃ’ iti śeṣaḥ| ubhayasya sāmānyasya
viśeṣasya ca, pravṛttiḥ pravartanaṃ śarīreṇābhisambandha iti yāvat; evambhūtā
pravṛttiḥ dhātusāmānyaviśeṣayorvṛddhihrāse
47
kāraṇamityarthaḥ| tuśabdo'vadhāraṇe; tena nāsambaddhau sāmānyaviśeṣau
svakāryaṃ kuruta iti darśayati| kiṃvā pravṛttiḥ ucitā
dhātupravṛttirdhātusāmyamiti yāvat, sā ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca
‘kāryā’ iti śeṣaḥ| tena kevalasamānopayogāddhātuvṛddhyā dhātuvaiṣamyaṃ
48, kevalaviśeṣopayogācca dhātukṣayāddhātuvaiṣamyaṃ,
yugapatsamānaviśiṣṭadravyopayogāt pravṛttirdhātusāmyarūpā bhavatītyuktaṃ
bhavati| tuśabdaḥ pūrvapakṣādekadravyopayogalakṣaṇādvyāvartayati||44||
sāmānyamekatvakaraṃ, viśeṣastu pṛthaktvakṛt| tulyārthatā hi sāmānyaṃ,
viśeṣastu viparyayaḥ||45||
atha kiṃlakṣaṇaṃ tat sāmānyaṃ kiṃlakṣaṇo vā sa viśeṣa ityāha- sāmānyamityādi|
ekatvakaramiti ekatvabuddhikaraṃ, sāmānyaṃ yadanekāsu bhinnadeśakālāsu
gavādivyaktiṣu ‘ayaṃ gaurayaṃ gauḥ’ ityādiprakārā
49
ekākārā buddhistat sāmānyam| na hi bhinnāsu vyaktiṣvabhinnaṃ sāmānyamekarūpaṃ
vinā'bhrāntā
50
ekākārā buddhirbhavatīti bhāvaḥ| yatrāpi ca ‘ayaṃ pācako'yaṃ pācakaḥ’ iti,
tathā ayaṃ ‘śuklo'yaṃ śuklaḥ’ ityādau kriyāguṇādisāmānyādekarūpā
buddhistatrāpi sāmānyamekakriyāguṇādigatamekarūpādhyavasāye
51
hetuḥ| na hyekasmin pācake yā kriyā sā pācakāntare'pi, kintarhi tajjātīyā|
ataḥ kriyāsāmānyaṃ tatrāpyekatvādhyavasāye kāraṇam| viśeṣalakṣaṇaṃ-
pṛthaktvakṛditi|- vyāvṛttabuddhikṛt; tena
yadgovyaktyantarāpekṣayaikabuddhikartṛtayā gotvaṃ sāmānyaṃ, tadeva
gotvamaśvādyapekṣayā vyāvṛttabuddhikartṛtvādaśvādīn prati viśeṣa ityuktaṃ
bhavati| tena māṃsatvaṃ māṃsaṃ prati māṃsāntarāpekṣayā samānatvādvṛddhikāraṇaṃ
bhavati, tadeva tu māṃsatvaṃ vātaṃ prati viśeṣarūpatayā hrāsaheturbhavati;
śoṇitādīn prati
52
tvavirodhiviśeṣatvena na tathā hrāsakāraṇaṃ, guṇasāmānyāttu vardhakamapi
māṃsaṃ śoṇitādīnāṃ bhavati| kathamanekāsu vyaktiṣu
sāmānyamekabuddhimavyabhicāriṇīṃ karotītyāha- tulyārthatā hītyādi| tulyārthatā
ekasāmānyarūpārthānuyogitā| etena yasmādbhinnāsu vyaktiṣu
sāmānyamekarūpasambandhamasti
53, tatastadanekārthāvalambā satyapi vyaktibhede ekabuddhiryukteti bhāvaḥ|
viśeṣastu viparyaya iti atulyārthatā hi viśeṣatvaṃ
54, tena gogajayoratulyagotvagajatvarūpārthayoḥ pṛthagbuddhiryuktaiveti
darśitaṃ bhavati| anye tu vyākhyānayanti yat- trividhaṃ sāmānyaṃ, viśeṣaśca
trividhaḥ; yathā- dravyagocaraḥ, guṇagocaraḥ, karmagocaraśca; tatra
sarvadetyādinā dravyasāmānyamucyate; sāmānyamekatvakaramityanena guṇasāmānyaṃ;
yathā- payaḥśukrayorbhinnajātīyayorapi madhuratvādiguṇasāmānyaṃ tatraikatāṃ
karoti, evaṃ viśeṣe'pyudāhāryaṃ; tulyārthatetyādinā tu karmasāmānyaṃ
nigadyate, āsyārūpaṃ hi karma na śleṣmaṇā samānamapi
55
tu pānīyādikaphasamānadravyārthakriyākāritvāt kaphavardhakarūpatayā āsyā'pi
kaphasamānetyucyate; evaṃ svapnādāvapi karmaṇi boddhavyam|
tadetadbhaṭṭāraharicandreṇaiva dūṣitaṃ; yataḥ sarvadetyādinaiva lakṣaṇena
trividhimapi sāmānyaṃ labhyate, tenāsmin pakṣe
sāmānyamekatvakaramityādyavācyaṃ syāditi kṛtvā| anye tu paśyanti- yattrividhaṃ
sāmānyam- atyantasāmānyaṃ, madhyasāmānyam, ekadeśasāmānyaṃ ca; tatra
sarvadetyādinā'tyantasāmānyamucyate, sāmānyamekatvakaramityanena
madhyasāmānyaṃ, tulyārthatā hītyādinaikadeśasāmānyaṃ etadapi
traividhyakathanaṃ nātiprayojanamasaṅgatalakṣaṇaṃ ceti nātiśraddhākaram| kecit
sāmānyaṃ dvividhamicchanti- ubhayavṛtti, tathaikavṛtti ca; tatra māṃsaṃ
māṃsavardhakam, ubhayavṛttisāmānyāt; māṃsatvaṃ hi poṣye poṣake ca
gatatvādubhayavṛtti; ekavṛtti tu yathā- ghṛtamagnikaraṃ, tathā dhāvanādikarma
vātakaraṃ, tathā''syādi kaphakaram; etaddhi sarvaṃ na vardhanīyena samānaṃ,
kintu prabhāvādvardhakaṃ; prabhāvaśca ghṛtatvadhāvanatvādireva; sa
caikavṛttisāmānyarūpaḥ, tenātrāpi sāmānyameva vṛddhikāraṇamiti bruvate|
asmiṃstu pakṣe'nubhayavṛttisāmānyaṃ viśeṣa eva
56
bhavati, tathā samānamasamānaṃ ca vṛddhikāraṇaṃ bhavatīti na kiñcit
sāmānyasyoktaṃ syāt| asmanmate tu sāmānyaṃ vṛddhau kāraṇameva bhavatīti
sāmānyaṃ vṛddhikāraṇatvena niyamyate; na tu vṛddhiḥ sāmānyakāraṇikaiveti
57
niyamyate, tenāsamānādapi vṛddhirbhavati nirdoṣā| yattūcyate- karmasāmānyaṃ
neha tantre vṛddhikāraṇamasti, yato na dhāvanena vāyuḥ samāna iti; ata
evācāryeṇa dravyasāmānyamuktaṃ “māṃsamāpyāyate māṃsena” (śā.a.6) ityādinā,
tathā “samānaguṇānāmāhāravikārāṇāmupayogaḥ” (śā.a.6) ityādinā
guṇasāmānyamuktaṃ; naivaṃ karmasāmānyamuktaṃ, vacanaṃ hi “karmāpi ca yadyasya
dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam” (śā.a.6) iti; na tatra sāmānyopagrahaḥ kṛtaḥ|
atra brūmaḥ- karmaṇāṃ prāyaḥ prabhāveṇaiva vṛddhihetutvāt sāmānyānupagrahaḥ
kṛtaḥ, na tu karmasāmānyābhāvāt; yataḥ kriyāvato vātasya kriyāvatā
vyāyāmādiyuktena śarīreṇa vṛddhiḥ kriyate, niṣkriyatayā cāsya vātasya hrāsaḥ|
svapnādayastu “saṃyoge ca vibhāge ca” ityanena vakṣyamāṇalakṣaṇenānuktā api
śāstravyavahārāt karmaśabdenocyate| tatra svapnaḥ svakāraṇādeva cīyamānasya
kaphasya kṣayakāraṇaśarīraparispandādinirodhakatvena vṛddhikara ucyate, na tu
svapnaḥ sākṣācchleṣmavṛddhiṃ karoti| evamāsyādāvapi cintanīyam| yatra tvevaṃ
kāraṇaṃ cintayituṃ na pāryate tatra prabhāva eva varṇanīyaḥ| nanu māṃsaṃ
māṃsaṃ vardhayati sāmānyāt, viśeṣācca vātaṃ kṣapayati, tat kathaṃ
yugapadviruddhārthadvayakartṛtvaṃ māṃsasya; na hi devadatto yadaiva kumbhaṃ
karoti tadaiva kāṇḍamapi| naivaṃ, kriyāvatāmayaṃ dharmo nākriyāvatāmiti
58; tathāhi- śabdo yugapadanekāneva śabdānekakālamārabhate, tathā'gniḥ
prakāśadāhau yugapat karoti; ata evoktamācāryeṇa- “tasmādbheṣajaṃ
samyagavacāryamāṇaṃ yugapadūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati;
adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayati” (śā.a.6) iti| yaducyate-
kṣīyamāṇadhātorvṛddhasya tathā bahudoṣasya samānaguṇo'pyāhāro na vṛddhihetuḥ,
tathā grīṣme ca madhurādinā samānenāpi na kaphābhivṛddhirityādi; tatra
pratibandhakānāṃ jarā-bahudoṣatva-grīṣmoṣṇatvādīnāṃ vidyamānatvānna sāmānyaṃ
vardhakam; asati ca virodhake sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamiti siddhāntaḥ; tena na
kācit kṣatiḥ| kiṃvā vṛddhādīnāṃ samānenāhāreṇa kriyata eva vṛddhiḥ;
paramatibalavatā kṣayahetunā''dhīyamānakṣaye puruṣe sā vṛddhirnopalabhyate|
atra ca dravyasāmānyameva dhātūnāṃ dravyarūpāṇāṃ vardhakaṃ na guṇasāmānyaṃ,
guṇānāṃ dravyānārambhakatvāt| guṇasāmānyāttu tadguṇāśrayaṃ dravyamanumīyate;
tacca dravyaṃ dhātuvardhakaṃ bhavati, yathā- rūkṣādīn guṇān dṛṣṭvā citrako
59
vāyvadhiko yo'numitaḥ, sa ca citraka upayukto vātaṃ vardhayati, guṇāstu
guṇāneva janayanto'bhivardhayanti| sāmānyaṃ ca vṛddhikāraṇalakṣaṇaṃ na
sākṣādvṛddhikāraṇamiti prāgevoktam; evaṃ viśeṣe'pi| ayaṃ ca sāmānyaviśeṣavādo
granthavistarabhayādāyurvedopayuktadharmamātreṇoktaḥ; vistarastvasya vaiśeṣike
boddhavyaḥ||45||
sattvamātmā śarīraṃ ca trayametattridaṇḍavat| lokastiṣṭhati saṃyogāttatra
sarvaṃ pratiṣṭhitam||46|| sa pumāṃścetanaṃ
tacca taccādhikaraṇaṃ smṛtam| vedasyāsya, tadarthaṃ hi vedo'yaṃ
samprakāśitaḥ||47||
samprati sāmānyaviśeṣāvabhidhāya, uddeśakramānurodhādguṇe'bhidhātavye, guṇeṣu
pradhānabhūtamāyurvedopakāryaṃ sattvātmaśarīrasaṃyogaṃ vaktumāha-
sattvamityādi; kiṃvā sāmānyaviśeṣābhyāmeva hetuliṅgauṣadhāni darśitāni,
sāmānyaviśeṣavata eva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadeva vicāryamāṇaṃ
tantraṃ bhavati, adhikaraṇaṃ ca noktam, ataḥ sattvādimelakaṃ
hetvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṃ manaḥ| caśabdaḥ samuccaye|
saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ trayamiti padaṃ militānāmeva
grahaṇārtham| etadityanantaroktanirdeśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṃyogavidhṛtaḥ
kumbhādidhārakastadvat| etena yathā tridaṇḍe'nyatamāpāye
60
nāvasthānaṃ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāye'pi na lokasthitirityuktaṃ bhavati|
lokata ālokata iti lokaḥ, teneha jaṅgamo bhūtagrāma ucyate| saṃyogāttiṣṭhatīti
parasparopagrāhakāt saṃyogāt svārthakriyāṃ kurvanna viśakalitaṃ
61
bhavati| atra tu pṛthagindriyagrahaṇaṃ na kṛtaṃ, śarīragrahaṇenaiva
gṛhītatvāt| tatra sarvaṃ pratiṣṭhitamiti tasmiṃlloke karmaphalādi
vyavasthitaṃ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam|
atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat
sattvāditrayaṃ pumāniti bhaṇyate| tatra yadyapi sattvāditrayaṃ
napuṃsakaliṅgaṃ, tathā'pi pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti
puṃliṅganirdeśaḥ; yathā- “ṇeraṇau yatkarma ṇau cet sa kartānādhyāne”
(pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdeśaḥ
kṛtastathā'pi tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśo'pi sarvanāmnāṃ
sarvakālanirdeśādevāviruddho
62
mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣe ca parokṣe ca sāmīpye dūra eva
ca| eteṣvartheṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyate” iti| cetanamiti jñānavat|
taccādhikaraṇaṃ smṛtaṃ tantrasyetyatra hetumāha- tadarthaṃ hītyādi|
tadarthamiti tadupakārārtham; etena taduddiśya
63
pravṛttiradhikaraṇārthā nādhārārtheti darśayati| atra sattvamādau kṛtaṃ,
tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṃ- “acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā
paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ
64
kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṃ śarīretyādinā''yuruktaṃ, sattvamātmetyādinā tu
tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa
65
ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇena buddhyahaṅkārādīnāṃ grahaṇaṃ,
śarīragrahaṇenendriyāṇāmarthānāṃ ca śarīrasambaddhānāṃ grahaṇaṃ
vyākhyeyam||46-47||
khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sendriyaṃ cetanaṃ dravyaṃ,
nirindriyamacetanam||48||
samprati guṇābhidhānaṃ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā
dravyasya prādhānyamucyate; sūtre ca “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” ityādau
guṇānādau nirdiśatā guṇānāmeva rasādīnāṃ prāyaḥ śāstre kārmukatvamupadarśyate;
ata evātreyabhadrakāpyīye (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca
dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṃ yajjīvitaṃ tadeva
saṃyogaguṇarūpamityagre tatra guṇagrahaṇaṃ, sa ca saṃyogaguṇaḥ
sattvamātmetyādinā prathamamukta eva; viśeṣaguṇeṣu tu dravyaṃ pradhānamiti
dravyamucyate- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūto'pi
prathamaṃ noktaḥ? ucyate- śarīrasyeha vyādhyārogyādhikaraṇatayā
pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyevocyante nātmā, tasya nirvikāratvāt;
vacanaṃ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni
khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanena krameṇoktāni
bhūtānyanāgatāvekṣaṇenocyante
66| ātmādīnāṃ ca yathābhyarhitasya
67
pūrvanirdeśaḥ| dravyasaṅgraha iti
karacaraṇaharītakītrivṛtādyasaṅkhyeyabhedabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā
saṅkṣepa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sendriyamityādi|
nirindriyamityatra niḥśabdo'bhāve, nirmakṣikamitivat| atra sendriyaṃ
cetanamityevāvataivārthāpattyā nirindriyamacetanamiti labdhe'pi
punastadvacanamevambhūtārthāpatteranaikāntikatvādboddhavyam| yathā navajvare
divāsvapnādi niṣiddhaṃ, arthājjīrṇe jvare tadāpadyeta
68, na caivaṃ; tatra teṣāṃ divāsvapnādīnāṃ niṣiddhatvāt;
tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayohyamapi sākṣādevocyate; vadanti hi nyāyavido-
“vyākhyānādvaraṃ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cetano na śarīraṃ, nāpi manaḥ,
yaduktaṃ- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā.a.1) iti, tathā'pi
salilauṣṇyavat saṃyuktasamavāyena śarīrādyapi cetanam| idameva
cātmanaścetanatvaṃ yadindriyayoge sati jñānaśālitvaṃ, na
kevalasyātmanaścetanatvaṃ
69; yaduktaṃ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyogājjñānaṃ tvasya pravartate” (śā.a.1) iti|
atra sendriyatvena vṛkṣādīnāmapi cetanatvaṃ boddhavyaṃ; tathāhi- sūryabhaktāyā
yathā yathā sūryo bhramati tathā tathā bhramaṇāddṛganumīyate, tathā lavalī
meghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi
śṛgālādivasāgandhenātīva phalavadbhavati, cūtānāṃ ca matsyavasāsekāt
phalāḍhyatayā rasanamanumīyate, aśokasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ
stabakitasya sparśanānumānaṃ; smṛtiścānumānaṃ draḍhayati, yathā-
“yo'bhivāditaviprastu nāśiṣaṃ samprayacchati| śmaśāne jāyate vṛkṣo
gṛdhrakaṅkopasevitaḥ” iti; tathā “vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ tatraiva tṛṇajātayaḥ|
tamasā'dharmarūpeṇa
70
cchāditāḥ karmahetunā|| antaḥsañjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ|
etadantāśca gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ” (manusmṛti a.1) iti| tathā
tantrakāraśca vānaspatyānūkān
71
prāṇino vakṣyati; tenāgamasaṃvalitayā yuktyā cetanā vṛkṣāḥ||48||
sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ proktāḥ ...|49|
samprati guṇānnirdeṣṭumāha- sārthā ityādi| anena trividhā api vaiśeṣikāḥ
sāmānyā ātmaguṇāścoddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam-
“arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ete ca vaiśeṣikāḥ;
yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyena, vāyoreva sparśaḥ prādhānyena,
evamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṃ cānyatra darśanaṃ bhūtāntarānupraveśāt
72| vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ
73
hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu
gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā
viṃśatiḥ| ete ca sāmānyaguṇāḥ, pṛthivyādīnāṃ sādhāraṇatvāt| ete yajjaḥpuruṣīye
prāya āyurvedopayuktatvāt parādibhyaḥ pṛthak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anena
ca smṛticetanādhṛtyahaṅkārādīnāṃ buddhiviśeṣāṇāṃ grahaṇam| prayatno'nte yeṣāṃ
nirdeśe te prayatnāntāḥ; etena cecchādveṣasukhaduḥkhaprayatnānāṃ grahaṇam|
vacanaṃ hi- “icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ
smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cetanādīnāṃ
buddhigrahaṇenaiva grahaṇaṃ, śārīre tu cetanādīnāmapi pṛthagātmagamakatvena
pṛthak pāṭhaḥ| etacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayo yathā- “parāparatve
yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca||
saṃskāro'bhyāsa ityete guṇāḥ proktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ete ca
sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccānte proktāḥ| proktā
iti prakarṣeṇa
74
viśeṣaguṇatvādinoktāḥ|49|-
...prayatnādi karma ceṣṭitamucyate||49||
kramāgataṃ karma nirdiśati- prayatnādītyādi| prayatanaṃ prayatnaḥ
karmaivādyamātmanaḥ; yathā- “tulyāsyaprayatnaṃ savarṇam” (pā.a.1pā.1sū.9)
ityatra vyākhyātam| ādiśabdaḥ prakāravācī| tena
saṃskāragurutvādijanyakṛtsnakriyāvarodhaḥ| yadyapi ceṣṭitaṃ prāṇivyāpāra
ucyate, tathā'pīha sāmānyena kriyā vivakṣitā| ceṣṭitapadenaiva sarvakarmalābhe
siddhe vamanādikarmaniṣedhe ca siddhe prayatnādīti padaṃ
susūkṣmaprayatnarūpakarmavyāpitvadyotanārtham
75| anye tu prayatnādīti prayatnakāraṇamiti bruvate, prayatnagrahaṇaṃ ca
kāraṇopalakṣaṇaṃ vadanti; tena gurutvādikāryasyāpi karmaṇo grahaṇamiti|
prayatnaśabdaścāyurvede'pi karmavacano dṛśyate; “pravṛttistu ceṣṭā kāryārthā,
saiva kriyā prayatnaḥ kāryasamārambhaśca” (vi.a.8) iti vacanāt||49||
samavāyo'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṃ guṇairmataḥ| sa nityo yatra hi dravyaṃ na
tatrāniyato guṇaḥ||50||
samavāyamāha- samavāya ityādi| samavāyasya cāyaṃ nirdeśa eva lakṣaṇam|
tenottaratra dravyādilakṣaṇe punarasya lakṣaṇaṃ na kartavyam| samavāya iti
lakṣyanirdeśaḥ, apṛthagbhāva iti lakṣaṇam; apṛthagbhāvaḥ ayutasiddhiḥ,
sahaivāvasthānamiti yāvat| yathā- avayavāvayavinoḥ, guṇaguṇinoḥ,
karmakarmavatoḥ, sāmānyasāmānyavatoḥ; nahyavayavādīn virahayyāvayavyādaya
upalabhyante| apṛthagbhāvameva viśeṣayannāha- bhūmyādīnāṃ guṇairmata iti|
bhūmyādīnāṃ bhūmiprakārāṇāṃ; bhūmiśca bhūyasāmādheyānāmādhārā,
tenādhāratvodāharaṇārthamuktā; yato bhūmerarthāḥ sarve gurvādiparādyāśca
guṇāstathā cāvayavisāmānyaka(dha)rmāṇyapyādheyāni, netaradravye
yathoktasarvādheyasampattiḥ| etena bhūmyādīnāmityādhārāṇāṃ, guṇairiti
apradhānairādheyaiḥ; ādheyo hyādhārāpekṣayā'pradhānam, apradhāne ca guṇaśabdo
yathā- guṇībhūto'yamiti, apradhānamityarthaḥ;
tenādhārāṇāmādheyairyo'pṛthagbhāvaḥ sa samavāyaḥ iti| tena
pṛthivītvagandhavattvayorapṛthaksiddhayorapyādhārādheyabhāvābhāvānna samavāya
ityuktaṃ bhavati| ata evoktaṃ vaiśeṣike yat-
“ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihetipratyayahetuḥ sa
samavāyaḥ” (pa.dha.saṃ.dravyapadārthanirūpaṇa) iti| sa nitya iti
samavāyo'vināśī| satyapi samavāyināṃ dravyāṇāṃ
76
nāśe samavāyo na vinaśyati| atra hetumāha- yatra hītyādi| yatra dravyaṃ
niyataṃ nityaṃ, yathā- ākāśaṃ, na tatra nitya ākāśe'niyato vināśī guṇaḥ,
‘kaścit’ iti śeṣaḥ| evaṃ manyate- nitye vyomni parimāṇamapi tāvannityaṃ, tathā
77
dravyatvamapyākāśagataṃ nityaṃ, tathā nityayorākāśatadguṇayoḥ samavāyalakṣaṇaḥ
sambandho'pi nitya eva| evaṃ tatra samavāyasya nityatve siddhe ekarūpatvāt
samavāyasyānyatrāpi nityatvameva| na cāśrayadravyanāśe
78
samavāyavināśaḥ| yathā- govyaktivināśe'pi gotvasya sāmānyasya na vināśaḥ|
nityasyaiva samavāyasya te te pārthivadravyādayastatra tatra vyañjakā bhavanti
sāmānyasyeva vyaktayaḥ| anyaistu nityānityabhedena dvividhaḥ samavāyo
vyākhyātaḥ; ayaṃ ca grantho bhūmyādīnāṃ guṇaireva yaḥ sambandhastasyaiva
yathāśrutasya pratipādaka iti
79
vyākhyātaṃ; tattu na vyāpakaṃ nāpi vaiśeṣikamatānuyāyīti neha prapañcitam||50||
yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat| taddravyaṃ ...|51|
dravyalakṣaṇamāha- yatretyādi| yatrāśritā yatra samavetāḥ, karma ca guṇāśca
karmaguṇāḥ| kāraṇaṃ samavāyi yaditi samavāyi kāraṇaṃ yat, dravyameva hi
dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇam| samavāyikāraṇaṃ ca tad yat svasamavetaṃ
kāryaṃ janayati; guṇakarmaṇī tu na svasamavetaṃ kāryaṃ janayataḥ, ato na te
samavāyikāraṇe| etatkarmavattvaṃ hi dravyasya
guṇādipañcapadārthavyāvṛttimātralakṣaṇakathanaṃ, na tu
sajātīyavyāpakavijātīyavyāvartakalakṣaṇakathanaṃ; yena karmasamavāyo
nākāśādīnāṃ vartate
80, tena lakṣaṇānugataṃ
81
vijātīyavyāvṛttaṃ dravyasya lakṣaṇaṃ guṇavattvaṃ samavāyikāraṇatvaṃ ca
boddhavyam| yadu(ttū)tpannamātraṃ dravyaṃ prathamakṣaṇe nirguṇaṃ, tadapi
dvitīyakṣaṇāvaśyambhāviguṇavattayā tadyogyatvādguṇavadeveti mantavyam|
vaiśeṣike'pyucyate- kriyāvadguṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyam (vai.da.a.1sū.15)
iti| tatrāpi ca yatheha vyākhyātaṃ tathaiva vyākhyātam| 51|-
...samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ||51||
guṇalakṣaṇamāha- samavāyītyādi| samavāyīti samavāyādheyaḥ; tena
vyāpakadravyebhyo niṣkriyebhya ākāśādibhyo guṇasya vyāvṛttiḥ; nahyākāśādayaḥ
samavāyādheyāḥ| nirgataśceṣṭāyāḥ niśceṣṭaḥ; ceṣṭānirgatyā ceha ceṣṭāśūnyatvaṃ
tathā ceṣṭāvyatiriktatvaṃ cocyate; tena ceṣṭārūpāt karmaṇo vyāvṛttiḥ, tathā
kriyādhāratvayogebhyo mūrtadravyebhyo vyāvṛttiḥ siddhā; guṇasya
kāraṇamityanena cākāraṇebhyaḥ sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo vyāvṛttiḥ siddhā|
kāraṇatvaṃ tu vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādiṣu lakṣaṇīyeṣu guṇeṣu nāsti,
tena bhāgāsiddhaṃ lakṣaṇaṃ syāt, ataḥ kāraṇatveneha bhāvarūpakāraṇāvyabhicāri
sāmānyavattvaṃ lakṣaṇatayā
82
boddhavyam| tacca sāmānyavattvaṃ sarvaguṇavyāpakaṃ sāmānyādivyāvartakaṃ ca,
sāmānyādīnāṃ sāmānyavattvābhāvāt| athavā
83
vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādyantarāṇāṃ
kāraṇatvadarśanādvibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādāvapi
kāraṇatvayogyatvamastyeveti na bhāgāsiddhatā kāraṇatvasya; kiṃvā
yogipratyakṣajñānahetutayā vibhudravyaparimāṇādīnāmapi kāraṇatvaṃ boddhavyam|
evambhūtaṃ ca kāraṇatvaṃ yadyapi sāmānyādiṣvapi
84
kvacidanugamyate, tathā'pi ‘samavāyī tu’ iti padena samavāyādhāratā tathā
samavāyādheyatā ca yugapadvipakṣitā; tena samavāyakevalādhārasya
vibhudravyasya tathā samavāyakevalādheyasya sāmānyādeśca vyudāsaḥ siddho
bhavati||51||
saṃyoge ca vibhāge ca kāraṇaṃ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma
nānyadapekṣate||52||
karmalakṣaṇamāha- saṃyoga ityādi| saṃyoge ca vibhāge ca yugapat kāraṇam| tena
saṃyoge uttaradeśasaṃyogakārake vibhāgākāraṇe, tathā vibhāge ca
vibhāgajavibhāgamātrakāraṇe saṃyogākāraṇe vyāvṛttiḥ siddhā| dravyamāśritamiti
svarūpamātrakathanaṃ vyākhyeyaṃ, dravyavyāvṛttistu
85
‘karma nānyadapekṣate’ ityanenaiva siddhā
86| asyāyamartho yat- karma utpannaṃ svāśrayasya dravyasya pūrvadeśavibhāge
uttaradeśasaṃyoge ca kartavye nānyatkāraṇaṃ paścātkālabhāvyapekṣate; dravyaṃ
tu yadyapi saṃyogavibhāgakāraṇaṃ yugapadbhavati, tathā'pi tadutpannaṃ sadyadā
karmayuktaṃ bhavati tadaiva saṃyogavibhāgakāraṇaṃ syāt
87; karma tūtpannaṃ karotyeva paraṃ saṃyogavibhāgau na tu kāraṇāntaraṃ
88
paścādbhāvyapekṣate, saṃyogavibhāgāśrayapratyāsattiṃ tvapekṣate, sā ca
pūrvasiddhaiveti na caramabhāvikāraṇāntarāpekṣatā
89
karmaṇaḥ| atha karmaśabdena vamanādīnāṃ tathā'dṛṣṭasya tathā
kriyāyāścābhidhīyamānatvāt kasya karmaṇa idaṃ lakṣaṇamityata āha- kartavyasya
kriyā karmeti| etena kriyārūpasya karmaṇa idaṃ lakṣaṇaṃ nādṛṣṭāderiti||52||
ityuktaṃ kāraṇaṃ...|53|
prakaraṇamupasaṃharati- itītyādi| iti samāptau; tenaitāvadeva sāmānyādiṣaṭkaṃ
sarvasyaiva kāryajātasya kāraṇaṃ, nānyat kāraṇamasti|53|-
... kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya
prayojanam||53||
kāraṇaṃ sāmānyenābhidhāyāyurvedopayuktaṃ kāryamāha- kāryamityādi| dhātusāmyam
ārogyaṃ; vakṣyati hi- “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate|
sukhasañjñakamārogyam” (sū.a.9) ityādi| ihetyāyurvede; tenānyatrānyadapi
ghaṭādi kāryamucyate| iha tu kimiti tat kāryaṃ nocyata ityāha-
dhātusāmyetyādi| cakāro hetau| dhātusāmyakriyaiva yasmādāyurvedaprayojanaṃ,
tasmādāyurvede dhātusāmyameva kāryamucyate prayojanaṃ kathyate;
anyattvavivakṣitatvāttathā'pradhānatvācca neha kāryatvenocyate||53||
kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ
trividho hetusaṅgrahaḥ||54||
samprati sāmānyena kāraṇamuktaṃ tadāyurvedopayuktadvāreṇa vaktavyaṃ; tatra
vyādhikāraṇameva tāvadagre'bhidhīyate- kāletyādinā sūtrakramānurodhāt|
sūtraṇaṃ hi “hetuliṅgauṣadhajñānam” (sū.a.1) iti| kālaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ,
buddhiḥ prajñā, indriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāstatsahacaritāni
dravyaguṇakarmāṇīndriyadvāropayujyamānāni ca; teṣāṃ kālādīnāṃ yogaḥ
sambandhaḥ| tasya viśeṣaṇatrayaṃ- mithyā na cāti ceti| tena kālādīnāṃ
mithyāyogaḥ, naca yogaḥ ayoga ityarthaḥ, ati ca yogaḥ atiyoga ityarthaḥ|
dvayāśrayāṇāmiti manaḥśarīrāśrayāṇām| etacca manaḥśarīrādhiṣṭhānatvaṃ
pṛthaṅmilitaṃ ca boddhavyam| trividha ityayogātiyogamithyāyogarūpaḥ|
hetusaṅgrahaḥ hetusaṅkṣepaḥ| ete ca
kālādīnāmatiyogāyogamithyāyogāstisraiṣaṇīye “tatrātiprabhāvatāṃ” (sū.a.11)
ityādinā granthena suvyaktaṃ vācyā iti neha vivriyante| kālagrahaṇaṃ tvihādau
kṛtaṃ, kālasya duṣparihāratvāt| tadanu buddhirucyate,
buddhyaparādhasyaivendriyārthātiyogādihetutvāt; vakṣyati hi-
“prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti; evaṃ ca
yadyapyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhe praviśati, tathā'pi
pratyāsannakāraṇatvādasātmyendriyārthasaṃyogenaivāyaṃ
90
pṛthak tantre sūcyate,
prajñāparādhastvasātmyendriyārthasaṃyogavyatiriktakāyavāṅmanaḥkriyāparādhe
vartate| atra cādharmo'pi vyādhiheturasti, yaduktaṃ- “kriyāghnāḥ karmajā
rogāḥ” (śā.a.1) ityādi; tasya cādharmasya kālagrahaṇenaiva grahaṇaṃ
kecinmanyante; tanna, tisraiṣaṇīye prajñāparādhenaivādharmagrahaṇāt| tatra hi,
anṛtavacanābhidhyādivāṅmanomithyāyogarūpaḥ prajñāparādhaviśeṣa uktaḥ;
natvanṛtavacanādīnāṃ svarūpeṇa vyādhikartṛtvaṃ,
kintvadharmotpādāvāntaravyāpārāṇāmeva; tena prajñāparādha
evādharmotpādāvāntaravyāpāraḥ karmajarogeṣu kāraṇaṃ, yāga iva
dharmotpādāvāntaravyāpāraḥ svarge| yattūcyate- kālapariṇāmajāyamānatvāt
karmajavikārāṇāṃ kālajatvaṃ, yaduktaṃ- “kālasya pariṇāmena
jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1)
iti; tanna, tathā satyasātmyendriyārthasaṃyogajasyāpi
kiñcitkālapariṇāmajāyamānasya kālajatvaṃ syāt| naca
kālātiyogādyabhidhāyigranthe
91
tisraiṣaṇīye karmāvarodhaḥ kathamapi pratibhāti| katidhāpuruṣīye tu
“dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyendriyasaṃyogā vijñeyā
rogahetavaḥ” (śā.a.1) ityabhidhāya svābhāvikānāṃ rogāṇāṃ tathā karmajānāṃ ca
kālaja evāvarodhaḥ kṛtaḥ| uktaṃ hi tatra- “kālasya pariṇāmena
jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1)
iti, tathā “nirdiṣṭaṃ daivasañjñaṃ tu karma yat paurvadaihikam| hetustadapi
kālena rogāṇāmupalabhyate” (śā.a.1) iti| atrāpi buddhimithyāyogarūpaḥ
prajñāparādha eva rogajanakakarmakāraṇam| kālaviśeṣaprāptyā
92
tu yeṣāṃ vyādhīnāmāgamo bhavati, te kālamithyādiyogajanyā vā bhavantu,
asātmyendriyārthaprajñāparādhajanyā vā; sarva evāviśeṣeṇa
kālakṛtābhivyaktimātraparigrahaṇāttatra
93
kālasamprāptijanyā ityuktā gadāḥ| tathāhi- tatra santatādijvarā api kālajanyā
evoktāḥ| vacanaṃ hi- “santataḥ
94
satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ
balāgamaḥ” (śā.a.1) iti| naca santatādau kālasya mithyāyogādayaḥ
kāraṇatvenopalabhyante, kintarhyasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhāveva;
tathā svābhāvikeṣu ca rogeṣu na kālamithyāyogādayaḥ kāraṇatvenopalabhyante;
tasmānna tatra kālamithyāyogādijanyāḥ kālajatvenācāryasyābhipretāḥ, kintu
kālābhivyañjanīyāḥ kālajāḥ; ata eva ca tatra “samprāptiḥ kālakarmaṇām”
(śā.a.1) iti paṭhitaṃ
95
natu “kālo mithyā na cāti ca” iti paṭhitam
96| kiñca tatrāpi kālamabhidhāyāpi karmaṇāmiti padaṃ pṛthak paṭhitvā
97
kāle jātaḥ karmajaḥ pṛthageva sūcitaḥ| kiñca, unmādanidāne sākṣādevācāryeṇa
karmajasya prajñāparādhajatvamuktam| vacanaṃ hi- “prajñāparādhāt sambhūte
vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna pitṝnna ca rākṣasān”
(ni.a.7) iti| janapadoddhvaṃsanīye'pyuktaṃ- “tasyamūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ
cāsatkarma pūrvakṛtaṃ, tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi.a.3)| (tadevaṃ
98
karmāpekṣadvayamupadarśitaṃ,) balābalaṃ tu vidvāṃsaḥ svayameva
nirlocayiṣyanti| idaṃ tvatra cintyatāṃ- svābhāvikānāṃ kṣutpipāsādīnāṃ tathā
kālasamyagyoge'pi jāyamānānāṃ doṣacayaprakopāṇāṃ kva praveśo bhavatu; na tāvat
kālaje, yataḥ kālo hi tatra samyagyukta eva, kālasamyagyogaśca na
vyādhikāraṇamiti siddhāntaḥ; atha kālapratiniyatastatrāsātmyendriyārthasaṃyoga
eva kāraṇamiṣyate, tathā'pyevaṃ sati
kālamithyāyogādāvapyasātmyendriyārthasaṃyoga eva kāraṇamiti vaktuṃ pāryate;
tasmādasminmārge evaṃ buddhirvalate
99
- yat- sahajānāṃ vikārāṇāṃ niṣpratikriyatvenehāyogādijanyatvenāvarodho na kṛta
eva, kālasvabhāvajā api sahajā eva; yā tvatra pratikriyā
kālasvabhāvajānāmanāgatānāṃ bhāvānāṃ
100
sattvaguṇadravyasevādirūpā tathā svābhāvikānāṃ ca kṣutpipāsājarādīnāṃ
kālabhojanarasāyanādirūpā, tasyā akaraṇe sati kālasvabhāvajasya rogasya
prādurbhāvaḥ prajñāparādhajanya eva, ucite hi kāle kartavyākaraṇaṃ
prajñāparādha eva; uktaṃ hi katidhāpuruṣīye'pi prajñāparādhasaṅgrahe-
“karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām” (śā.a.1) iti| anye tu
mithyāyogādiśūnyakālavidyamānatvena kāla evāvarodha eṣāṃ vikārāṇāmiti
katidhāpuruṣīye vakṣyamāṇagranthasya yathāśrutārthaparigrahādvarṇayanti|
naceti cakārāddhīnayogaṃ gṛhṇāti| vakṣyati hi- “mithyātihīnaliṅgebhyo yo
vyādhirupajāyate” (śā.a.1) iti| hīnayogasya tu
sākṣādapaṭhanamayogaprabhedatvāt; svalpayoge(go)'pyayogo bhavati,
yathaikataṇḍulābhyavahāre'naśanamucyate||54||
śarīraṃ sattvasañjñaṃ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ| tathā sukhānāṃ, yogastu
sukhānāṃ kāraṇaṃ samaḥ||55||
dvayāśrayāṇāmityanenoktamāśrayaṃ darśayati- śarīramityādi| atra śarīramādau
kṛtaṃ, śarīrarogādhikāreṇaivāsya tantrasya pravṛttatvāt| sattvasañjñaśabdena
mana ucyate; kiṃvā sattvaśabdenaiva manasi labdhe
sañjñāśabdenātmaśarīrasambaddhaṃ
101
mana ucyate, śarīrādyasambandhasya
102
manaso vyādhyanāśrayatvāt| asamāsena ca pṛthagapi
śarīramanasorvyādhyāśrayatvaṃ darśayati| yataḥ kuṣṭhādayaḥ
103
śārīrā eva, kāmādayastu mānasāḥ, unmādādayaśca dvayāśrayāḥ| ārogyasyāśrayaṃ
hetuṃ cāha- tathā sukhānāmityādi| sukhānāmiti ārogyāṇām| vacanaṃ hi-
“sukhasañjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva tu” (sū.a.9) iti| tatheti śarīraṃ
manaśca, tatra śarīrarogābhāvarūpasyārogyasya śarīramāśrayaḥ,
mānasarogābhāvasya tu manaḥ| yogastu samaḥ kālabuddhīndriyārthānāṃ
samyagyogarūpastathā sukhānāmārogyāṇāṃ kāraṇam| sukhānāmiti
sukhapadābhidheyānāṃ ca rogābhāvānāṃ bahutvaṃ niṣedhyarogabahutvādeva
boddhavyam| idameva hyabhāvānāṃ bahutvaṃ yanniṣedhyabhāvabahutvam| nanu
“āyurvedāgamo hetuḥ” (sū.a.1) ityādāvadhyāyārthasaṅgrahe vyādhyāśrayo na
saṅgṛhītaḥ, tat kimidamanārṣaṃ? na, hetavaścetyanena vyādhyāśrayarūpasyāpi
hetostatra saṅgrahaṇam||55||
nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ| caitanye kāraṇaṃ nityo draṣṭā
paśyati hi kriyāḥ||56||
sattvamātmā śarīraṃ ceti vacanena trayamupāttam, atra śarīramanasī
vyādhyāśrayatayokte
104, ātmanastu kā vyavasthetyāha- nirvikāra ityādi| nirvikāro nirvikṛtiḥ, tena
nīrogatvamātmanaḥ| para iti sūkṣmaḥ śreṣṭho vā, tena sattvaśarīrātmamelakarūpo
ya ātmaśabdenocyate taṃ vyāvartayati; yaduktaṃ- “saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo
vedanākṛtaḥ” (śā.a.1) iti| saṃyoge'pi cātmādīnāṃ manasyeva vedanā bhavati, sā
tu manaḥsaṃyukte ātmanyapi sambaddhetyucyate, tena “nirvyathe cāntarātmani”
(sū.a.22) iti vacanaṃ nirvyathe manasīti syāt
105; tathā śarīrādāvapyātmaśabdo vartate, tadvyavacchedārthaṃ para iti padam|
uktaṃ hyanyatra- “brahmendravāyvagnimanodhṛtīnāṃ dharmasya kīrteryaśasaḥ
śriyaśca| tathā śarīrasya śarīriṇaśca syāddvādaśasviṅgita ātmaśabdaḥ” iti|
nanu, yadyātmā nirvikārastat kiṃ jñānarūpo'pyasya vikāro'sti vā nāstītyāha-
sattvetyādi| sattvaṃ manaḥ, bhūtaguṇāḥ śabdādayaḥ, indriyāṇi cakṣurādīni,
etaiḥ karaṇabhūtaiścaitanye kāraṇaṃ bhavatyātmā| caitanyaṃ cātmani jāyate
vyajyate vā| ata eva ca sattvādīnāṃ jñānakāraṇānāṃ sarvatrāsambhavāt
sarvagate'pyātmani na sarvatra pradeśe jñānaṃ bhavati| nanu yadi
caitanyavānātmā, tadā kadācijjñānavān kadācidajña ityanityaḥ syādityāha- nitya
iti| nityasyāpyātmano jñānamanityaṃ; naca dharmānityatve
dharmiṇo'pyanityatvaṃ, nahyākāśaguṇaśabdānityatve'pyākāśasyāpyanityatvamiti
bhāvaḥ| nityatvaṃ cātmanaḥ pūrvāparāvasthānubhūtārthapratisandhānāt;
nahyanitye jñātari pūrvānubhūtamarthamuttaro jñātā pratisandhatte
106; nahi devadattabuddhamarthaṃ yajñadatto'vagatatvena pratisandadhāti| nanu,
dṛśyate jñānavataḥ sukhopalabdhāvanurāgalakṣaṇo vikārastathā duḥkhopalabdhau
ca dveṣalakṣaṇaḥ, tat kathaṃ sukhaduḥkhopalabdhāvayamātmā nirvikāra ityāha-
draṣṭā paśyati hi kriyā iti| draṣṭā sākṣī; tena yatiryathā paramaśāntaḥ sākṣī
sañjagataḥ kriyāḥ sarvāḥ paśyanna rāgadveṣādinā yujyate, tathā''tmā'pi
sukhaduḥkhādyupalabhamāno'pi na rāgādinā yujyate; dṛśyamānarāgādivikārastu
manasi, prākṛtabuddhau vā sāṅkhyadarśanaparigrahādbhavatīti bhāvaḥ|
sāṅkhyamate ca manaḥśabdena buddhirantaḥkaraṇaṃ ca gṛhyate||56||
vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca
tama eva ca||57||
samprati vikārāśrayaṃ tathā vikārasya vyavahitaṃ ca hetumabhidhāya
pratyāsannaṃ doṣarūpahetumāha- vāyurityādi| atra pradhānatvādagre vāyuruktaḥ,
prādhānyaṃ cāśubhūridāruṇavikārakartṛtvāt; vacanaṃ hi- ‘āśukārī muhuścārī’
(su. ni. a. 1) iti; tathā aśītiṃ vātajān vikārān, catvāriṃśat pittavikārān,
viṃśatiṃ ca kaphajān vakṣyati hi mahārogādhyāye (sū. a. 2)| vātamanu pittaṃ
pradhānaṃ, śarīramūlabhūtāgnihetutvāttathā kaphādhikavikārakartṛtvāttathā
kaphāpekṣayā cāśukāritvāt| asamāsakaraṇaṃ tu pṛthagapi vāyvādīnāṃ
rogakartṛtvopadarśanārtham| śārīra iti mānasadoṣavyavacchedārtham| saṅgraha
iti “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17)
ityādivakṣyamāṇaprapañcasya saṅkṣepaḥ| nanu, śoṇitasyāpi doṣatvānnāyaṃ
saṅgrahaḥ sādhuḥ, yato raktasyāpi
vātādivadviśiṣṭahetulakṣaṇavikāracikitsitanirdeśaḥ kṛtaḥ; tatra hetunirdeśo
yathā- “kāle cānavasecanāt” (sū.a.24/9) ityādi, lakṣaṇaṃ ca yathā-
“tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham” (sū.a.24/22) ityādi,
raktavikārāśca raktārśaḥpradararaktapittādaya uktāḥ, upakramaśca “srāvaṇaṃ
śoṇitasya tu” (sū.a.24/18) ityādinoktaḥ, tathā doṣasañjñā ca carake kṛtā,
yaduktaṃ- “kaphe vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vātasya
kriyamāṇe cikitsite|| yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam”
(ci.a.5/27) iti; tathā ca tantrāntare'pi śalye śoṇitaṃ doṣatvenoktaṃ-
“tairetaiḥ śoṇitacaturthaiḥ” (su.sū.a.21) iti vacanāt| naivaṃ, doṣo hi
svatantradūṣaṇātmaka ucyate; yato na vātādayo vṛddhāḥ kiñcidapekṣya dūṣayanti
kintu svata eva, śoṇitaṃ tu duṣṭavātādisaṃsargamapekṣyaiva dūṣakaṃ bhavati, na
hi śoṇitaṃ vikṛtavātādisambandhamantareṇa vikṛtaṃ bhavati; sarvadā
107
vātādijanakaireva śoṇitaduṣṭeḥ; tathā sarvadā vātādilakṣaṇayuktasyaiva
śoṇitasya duṣṭatvāt; yaśca hetvādiviśeṣa uktaḥ sa vātādiyuktasyaiva śoṇitasya
bhavati; tena vātādaya eva tatrāpi dūṣaṇātmakāḥ, śoṇitaṃ tu
svapramāṇātiriktamapi dūṣyameva; na ca dūṣyasya hetvādayo viśiṣṭā na bhavanti,
yato māṃsādīnāmapi hetvādiviśeṣo'sti; yathā māṃsaduṣṭau- “māṃsavāhīni duṣyanti
bhuktvā ca svapatāṃ divā” (vi.a.5) ityādi vakṣyati; māṃsaduṣṭilakṣaṇaṃ “śṛṇu
māṃsapradoṣajān” (sū.a.28) ityādinā vividhāśitapītīye vakṣyati yān vikārāste
jñeyāḥ, yata etāneva māṃsadoṣavikārān srotovimāne
māṃsaduṣṭilakṣaṇatvenātideśādabhidhāsyati,
duṣṭamāṃsavikārāścādhimāṃsārbudādaya uktāḥ; upakramaśca “māṃsajānāṃ tu
saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca” (sū.a.28) ityuktaḥ| tasmāddūṣyādhikāre
108
doṣakṛte kārye dūṣyeṇa vyapadeśaḥ- raktajo'yaṃ, māṃsajo'yamityādi; yathā-
snehādhāreṇa vahninā dagdhe snehadagdha iti vyapadeśaḥ| doṣasañjñā tu
pīḍākartṛtvasāmānyādadoṣe'pi syāt
109; yathā- “svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ” (ci.a.5/46) ityatra
purīṣameva doṣatvenoktam| suśrute tu śoṇitasya doṣatvaṃ vraṇeṣu prāyaḥ
śoṇitaduṣṭidarśanādupacaritamevoktam| yataḥ pradeśāntare vraṇapraśne
vātādayastraya eva tatrāpyuktāḥ- “vātapittaśleṣmāṇa eva devasambhavahetavo
bhavanti” (su.sū.a.21) ityādinā| kiñca yadi śoṇitaṃ doṣaḥ syāttadā
vātādivatprakṛtyārambhakaṃ syāt, nacārabhate; tasmāttraya eva doṣā iti
siddham| mānasadoṣamāha- mānasaḥ punarityādi| punaḥśabdo'vadhāraṇe, tena
mānasa uddiṣṭa eva paraṃ na śārīradoṣavat prapañcitaḥ,
mānasadoṣāṇāmasmiṃstantre kāyacikitsārūpe'prāstāvikatvāditi bhāvaḥ| ādau raja
uktaṃ prādhānyāt; vacanaṃ hi- “nārajaskaṃ tamaḥ pravartate” (vi.a.6) iti|
evaśabdena sattvākhyaguṇasyādoṣatvamavadhārayati, sattvaṃ hyavikāri||57||
praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānaso
jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ||58||
samprati doṣapraśamakāraṇamāha- praśāmyatītyādi| pūrva iti śārīraḥ|
doṣagrahaṇena tajjanyā vyādhayo'pi gṛhyante, vikṛtadoṣādananyatvādvyādhīnām|
daivamadṛṣṭaṃ, tadāśritya yadvyādhipratīkāraṃ karoti taddaivavyapāśrayaṃ
balimaṅgalādi; etacca prathamamuktaṃ sadyo'kleśena ca vyādhipraśamakatvāt|
yuktiḥ yojanā; śarīrabheṣajayorhito yo yogastadapekṣaṃ saṃśodhanasaṃśamanādi
yuktivyapāśrayamucyate| jñānam adhyātmajñānaṃ, vijñānaṃ śāstrajñānaṃ
110, dhairyam anunnatiścetasaḥ, smṛtiḥ anubhūtārthasmaraṇaṃ, samādhiḥ viṣayebhyo
nivartyātmani manaso niyamanam||58||
rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ|
viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59||
sasnehamuṣṇaṃ
111
tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu
praśāmyati||60||
guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti
viparītaguṇairguṇāḥ||61||
samprati śarīrarogādhikārapravṛttatvādasya tantrasya
śārīrarogajanakavātādilakṣaṇaṃ bheṣajaṃ cāha- rūkṣa ityādi| pradhānatvādagre
vāyorabhidhānam| rūkṣādīnāṃ jyāyastvādabhidhānaṃ, tena dāruṇādayo'pi guṇā
boddhavyāḥ; rūkṣatvaṃ ca vāyāvadhikaṃ, snehasādhyatvādvāyoḥ; ato
rūkṣatvamagre'bhihitam| yadyapi vaiśeṣike'nuṣṇāśīto vāyuḥ, tathā'pīha śītena
vṛddhidarśanāduṣṇena ca praśamadarśanāttathā kevalavātārabdhe roge
śītadarśanācca śīta eva vāyuḥ; yacca pittayuktasyoṣṇatvaṃ, tadyogavāhitvāt;
yathā pāṣāṇasya yena dravyeṇa śītenoṣṇena vā yogo bhavati tadguṇānuvidhānaṃ,
tathā vāyorapi| viparītā vātaguṇapratipakṣā guṇā yasya tadviparītaguṇaṃ;
guṇaśabdena ceha dharmavācinā rasavīryavipākaprabhāvāḥ sarva eva gṛhyante,
tena prabhāvādapi yadvātaviparītaṃ tadapi gṛhyate| anye
tvekaviparītaśabdalopādviparītaṃ viparītaguṇaṃ ca grāhayanti; tena
viparītagrahaṇāt prabhāvaviparītaṃ gṛhyate, guṇavaiparītyādvipākādayo
gṛhyante| nanu viparītaguṇabhūyiṣṭhairapi vātādīnāṃ praśamo bhavati, yato na
hi sarvaṃ bheṣajaṃ vātādīnāṃ sarvātmanā viruddhaṃ bhavati; uktaṃ hi-
“viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate” (vi.a.1) iti; tat kimiti
viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāgrahaṇam? ucyate- viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāpi
viparītaguṇaśabdenaiva grahaṇāt| viparītaguṇabhūyiṣṭhe'pi ye viparītā alpā
abalā vā guṇāste svakāryākartṛtvādavyapadeśyā eva; kiṃvā sarvathā
viparītaguṇairadhikā praśastā ca śāntirbhavati, ata eva sampraśabdau
śīghrasamyakpraśamārthābhidhāyakau kṛtau; viparītaguṇabhūyiṣṭhairna tathā
śāntirbhavati, ata eva sampraśabdābhyāṃ na tat sākṣāduktam| evaṃ ca vyākhyānaṃ
pittaśleṣmaṇorapi kartavyam| sasnehamiti īṣatsnehaṃ, tena pitte sarpiṣaḥ
snigdhasya bheṣajatvamupapannam| amlarasatā ceha pittasyocyate,
aptejaḥsamārabdhatvāt
112
pittasya; suśrute tu kaṭutvameva pittasyoktam, amlatā ca vidagdhasya
pittasyoktā| yaduktaṃ- “vidagdhaṃ cāmlameva ca” (su.sū.a.21) iti| evaṃ
sasnehatāyāmapi pittasya suśrutasvaraso nāsti| etacca snigdhatvamamlatvaṃ ca
jalānalārabdhatvāt pittasyopapannameva, suśrute tu tejorūpapittābhiprāyeṇaiva
tannirastaṃ bhavati| śleṣmaṇo viparītaguṇairguṇānāṃ praśama ucyate, na punaḥ
śleṣmaṇaḥ praśamo'bhidhīyate; kasmādevamucyate? guṇapraśamanena ca guṇipraśamo
guṇavṛddhyā ca guṇivṛddhirbhavatīti sūcanārtham| yata uṣṇena śītapraśame
kriyamāṇe śītādhārasyodakabhāgasyāvaśyameva praśamaḥ kriyate||59-61||
viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ| bheṣajairvinivartante vikārāḥ
sādhyasammatāḥ||62|| sādhanaṃ na
tvasādhyānāṃ vyādhīnāmupadiśyate|63|
viparītaguṇairapyalpamātraistathā'viparītadeśakālādipratibaddhaiśca na praśamo
bhavatītyāha- viparītetyādi| deśo bhūmirāturaśca, mātrā anapāyiparimāṇaṃ, kālo
nityagaḥ ṛtvādirāvasthiko bālyādiśca; deśādyapekṣayā yathocitatvena kalpito
deśamātrākālopapāditaḥ| upapāditairiti caurādiko ṇic; kiṃvā
vaidyenopapāditaiḥ| atra deśagrahaṇādbalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāṃ
grahaṇaṃ, kālagrahaṇādvayaso'pi grahaṇaṃ, doṣastu praśamanīyatayaiva gṛhītaḥ,
bheṣajaṃ tu sākṣādevoktam; evaṃ
doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ parīkṣyāṇāṃ
daśavidhānāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ bhavati| sādhyatvena prāmāṇikānāṃ sammatāḥ
sādhyasammatāḥ; etenājñenājñānādye sādhyatvena gṛhītāste nirākriyante| yattu
samyaggrahaṇena yāpyayāpanamucyate tannātisundaraṃ, vinivartanta iti vacanāt;
na ca yāpyayāpanaṃ vinivṛttiḥ| asādhye bheṣajanivṛttimāha- sādhanamityādi|
nanvasādhyānāmapi sādhanaṃ dṛṣṭaṃ, yato'riṣṭavāṃstāvadavaśyaṃ
mṛtyugṛhītatvenāsādhyaḥ; yaduktaṃ- “ariṣṭaṃ cāpi tannāsti yadvinā maraṇaṃ
bhavet| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2);
utpannāriṣṭasādhanaṃ
113
ca suśrute proktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ|
rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” (su.sū.a.28) iti; tathā cāha
bhagavānagastyaḥ- “rasāyanatapojapyayogasiddhairmahātmabhiḥ| kālamṛtyurapi
prājñairjīyate nālasairnaraiḥ” iti; tathā'nyatrāpyuktaṃ- “jātā'riṣṭo'pi
jīvati” iti| atrāhureke- dvividhamariṣṭaṃ niyatamaniyataṃ ca; tatra yanniyataṃ
tadasādhyameva, ata evoktaṃ “na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte”
(iṃ.a.2); atra jātasyeti vacanānniyatasyeti gamyate; yattvaniyatamariṣṭaṃ
tatprati suśrutāgastyavacanayorarthavattā| carake'pyaniyatamariṣṭamuktaṃ;
yathā- saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate (iṃ.a.9) iti| anye tu
bruvate- saṃśayaprāptamiti uktibhedamātramatra; tena sarvāriṣṭaṃ
mārakamevāsati rasāyanādau, rasāyanatapaḥprabhṛtayastu
prabhāvātiśayayogāditarakriyayā'sādhyamapi sādhayanti; taccāriṣṭanivāraṇaṃ
viraleṣveva puruṣātiśayeṣu nandikeśvarādiṣu dṛṣṭaṃ, na
sarvapuruṣaistacchakyamato jātāriṣṭānāmasādhyataiva tantre procyate| yattu
kaiściducyate- niyatāyuṣo mṛtyurariṣṭapūrvo bhavati, aniyatāyuṣastvariṣṭaṃ
vinaiva mṛtyurbhavati| tanna, “maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram”
(iṃ.a.2) iti vacanāt| yaducyate- aniyatāyuṣaḥ satyapi riṣṭaprādurbhāve
samyakkriyopapādanājjīvitena bhavitavyaṃ, yato'niyatāyuṣaḥ
puruṣakārāparādhādeva paraṃ mṛtyurbhavati, samyakkriyāyāṃ ca puruṣakārāparādho
nāsti| tanna, nahyaniyatāyuṣaḥ sarvadaiva puruṣakārasādhyāḥ, kintu
yathocitakālakriyamāṇasvasthāturahitasevārūpapuruṣakārasādhyāḥ; tena
yathocitakāle hitāsevanādasādhyatvayukte vyādhau riṣṭe jāte kiṃ
bheṣajamatītakālakriyamāṇamapakrānte
114
salila iva setubandhaḥ kariṣyatīti| tasmādasādhyānāṃ sādhanaṃ nopadiśyata iti
sādhu||62||-
bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate||63||
kimetānyeva guṇakarmāṇi, utāparāṇyapītyāha- bhūyaścetyādi| guṇānāṃ karmāṇi
guṇakarmāṇi| yathādravyamiti yasmin yasmin dravye yadyadguṇakarma
tattattasmiṃstasmin dravye'nnapānādau kṛtsne vā tantre vakṣyate ‘ācārya’ iti
śeṣaḥ; vakṣyate iti brūño vacirādeśāt prayogaḥ| kiṃvā yathādravyamiti
yathāhetuṃ; tadyathā- gurukharakaṭhinādiguṇabahulaṃ pārthivadravyaṃ, teṣāṃ ca
pārthivānāṃ guṇānāṃ karma upacayasaṅghātagauravādīti||63||
rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca
pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||
samprati doṣānabhidhāya tatpraśamanapradhānān rasān vaktumudyato
rasalakṣaṇapūrvakaṃ rasotpattikramamāha- rasanārtha ityādi| rasyata āsvādyata
iti rasaḥ| rasanārtha iti jihvāgrāhyaḥ| etacca ṣaṇṇāmapi rasānāmanugataṃ
rūpādiṣu ca vyāvṛttatvāt sādhulakṣaṇam| tasyeti rasasya| dravyamiti
ādhārakāraṇam| dravyaśabdo hyādhārakāraṇavācī; yathā- “pañcendriyadravyāṇi”
(sū.a.8) iti| kṣitistatheti yathā āpa ādhārakāraṇaṃ tathā kṣitirapi| ‘apkṣitī’
iti vaktavye kṣitistathetivacanāt
115
kṣiterādhārakāraṇatvamamukhyamiti darśayati| yenāpo hi nisargeṇa rasavatyaḥ|
tathā hyātreyabhadrakāpyīye “saumyāḥ khalvāpaḥ” (sū.a.26) ityādinā jala eva
rasasya vyaktiriti
116
darśayati| suśrute'pyuktaṃ- “tasmādāpyo rasaḥ” (su.sū.a.42) iti|
kṣitistvapāmeva rasena nityānuṣaktena rasavatītyucyate| yato nityaḥ
kṣitijalasambandhaḥ; vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.3/1/60) iti|
asyārthaḥ- khavāyvagnijalakṣitīnāmuttarottare bhūte pūrvapūrvabhūtasya
nityamanupraveśaḥ, tatkṛtaśca khādiṣu guṇotkarṣaḥ| rasasya kiṃ vyaktāvapkṣitī
kāraṇaṃ kiṃvā viśeṣe ityāha- nirvṛttāvityādi| nirvṛttau ceti abhivyaktau|
etena raso'bhivyajyamāno jalakṣityādhāra eva vyajyata iti darśayati|
cakārādviśeṣe'pi madhurādilakṣaṇe apkṣitī pratyayau| tena
“somaguṇātirekānmadhuraḥ, pṛthivyagniguṇātirekādamlaḥ” (sū.a.26) ityādinā
jalapṛthivyorapi viśeṣakāraṇatvaṃ vakṣyamāṇamupapannam| viśeṣe ca pratyayāḥ
khādaya iti madhurādiviśeṣanirvṛttau nimittakāraṇaṃ khavāyvanalāḥ, na
117
tvādhārakāraṇabhūtāḥ| khādaya ityanenaiva tritve labdhe punastraya iti vacanaṃ
teṣāmeva vyastasamastānāmapi pratyayatvadarśanārtham; ata eva
vyastasamastākāśādisaṃsargabhedādrasānāṃ madhurataramadhuratamādyavāntarabheda
upapannaḥ| viśeṣe ceti cakārādabhivyaktāvapyākāśādīnāṃ nimittakāraṇatvaṃ
darśayati| vakṣyati hi- tāstvantarīkṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca
pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ
mūrtīrabhiprīṇayanti; tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ (sū.a.26) iti| anye tu
viśeṣe ceti cakāraṃ khādayaścetyatra yojayanti; tena cakārāt kālo'pi
viśeṣe'bhivyaktau ca kāraṇaṃ labhyate| sākṣāttu kālasyāvacanena
khādibhyo'pyapakṛṣṭaṃ kālasya kāraṇatvaṃ darśyate| kiṃvā rasasyāpo dravyaṃ
kṣitistatheti pūrvavadeva; nirvṛttau ceti kṣitireva nirvṛttāvabhivyaktau
pratyayo nāpaḥ; yata āpo hyavyaktarasā eva, kṣitisambandhādeva ca
raso'bhivyakta upalabhyate| uktaṃ ca- “jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ
mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ” (sū.a.26) iti| tena
pārthivadravyasambandhādevāpāṃ raso vyajyate, nānyathā| viśeṣe ceti
cakārādapkṣitī viśeṣe kāraṇe| yadyapi
118
cāpkṣitī viśeṣe kāraṇe, tathā'pi “somaguṇātirekānmadhuraḥ”- (sū.a.26) ityādau
tu khādaya eva tathā sanniviśanti yathā somo'tirikto bhavati, tena
tatrāpyūnatvena
119
sanniviṣṭāḥ khādaya eva viśeṣahetava iti|
yadyapicābhivyaktirmadhurādiviśeṣarahitā kvacidbhavati, tathā'pi sāmānyena
sarvatra yadabhivyaktaye'nugataṃ kāraṇamupalabhyate kṣitirūpaṃ jalakṣitirūpaṃ
vā tadabhivyaktikāraṇaṃ; yadanugamāttu
madhurādiviśeṣopalabdhistadviśeṣakāraṇamucyate||64||
svāduramlo'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca| kaṣāyaśceti ṣaṭko'yaṃ rasānāṃ
saṅgrahaḥ smṛtaḥ||65||
rasaviśeṣānāha- svādurityādi| atra sarvaprāṇināmiṣṭatvādādau madhura uktaḥ;
tadanu ca prāṇyabhīṣṭotkarṣakrameṇaivāmlādinirdeśakramo boddhavyaḥ| ṣaṭka iti
punaḥ saṅkhyākaraṇaṃ paravādimatasaptasaṅkhyatvādiniṣedhārtham| ayaṃ saṅgraha
ityanenāvāntarabhedabahutvaṃ tathā vakṣyamāṇarasasaṃsargabahutvaṃ ca
darśayati||65||
svādvamlalavaṇā vāyuṃ, kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṃ, śleṣmāṇaṃ
kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66|| (kaṭvamlalavaṇāḥ
pittaṃ, svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam
120||1||)|
rasānāmupayuktataraṃ kāryamāha- svādvamletyādi| atra ca vāyornīrasasyāpi
rasasahacaritasnigdhatvādiguṇairviparītaiḥ praśamo jñeyaḥ| evaṃ
madhurarasasyāpi śleṣmaṇo'mlalavaṇābhyāṃ
snigdhatvābhiṣyanditvādisahacaritaguṇayogādeva vṛddhiḥ| atra ca ye
praśamakatvena rasā vātādīnāṃ noktāste vardhakā boddhavyāḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ-
“tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham| kaṣāyatiktamadhurāḥ
pittamanye tu kurvate” (vā.sū.a.1) iti| rasakarmātideśenaiva
guṇavīryavipākānāmapi karmanirdeśaḥ kṛta eva| yato madhurādirasenaiva
sarvaguṇān vīryavipākāṃśca nirdekṣyatyātreyabhadrakāpyīye- “tatra svāduḥ”
(sū.a.26) ityādinā; tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ”
(sū.a.26); tathā “amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā” (sū.a.26)
tathā “śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca
yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ” (sū.a.26) ityādinā||66||
kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ
kiñcittrividhaṃ dravyamucyate||67||
ato'vaśiṣṭaṃ dravyakāryaṃ prabhāvakṛtaṃ vaktuṃ prabhāvabhedena
dravyabhedamāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| doṣasya doṣayordoṣāṇāṃ vā
praśamanaṃ doṣapraśamanam| doṣagrahaṇena duṣṭā rasādayo'pi gṛhyante| tena
dravyamahimnā yaddoṣāṇāṃ duṣṭānāṃ rasādīnāṃ
121
dhātūnāṃ vā śamakamāmalakadurālabhādi tadgṛhyate| āmalakaṃ hi
śivatvāttridoṣaharaṃ; durālabhā cāpi vātapittaśleṣmaharī| yadyapi cāmalakasya
“hanti vātaṃ tadamlatvāt” (su.sū.a.46) ityādinā guṇadvārā
tridoṣaharatvamucyate, tathā'pi tatprabhāvabṛṃhitameva boddhavyam|
yatastatrāmlatvādinā pittādiko'pi yujyate, sa tvāmalakaprabhāvānna bhavati|
dhātupradūṣaṇamiti vātādīnāṃ samatvena śarīradhāraṇātmakānāṃ tathā rasādīnāṃ
ca dūṣaṇaṃ kiñcit, yathā- yavakamandakaviṣādi| suṣṭhu avatiṣṭhate
nīrogatveneti svasthaḥ, tasya vṛttiḥ svastharūpatayā'nuvartanaṃ, tatra
svasthavṛttau matamabhimataṃ pūjitamiti yāvat| saṅkhyeyanirdeśādeva tritve
labdhe trividhagrahaṇaṃ niyamārtham| tena
saṃśodhanasaṃśamanādīnāmanekavidhānāmapyatraivāvarodhaḥ| rasāyanavājīkaraṇe tu
svasthavṛttimātra eva| yaduktaṃ- “svasthasyojaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ
tadrasāyanam” (ci.a.1pā.1) iti| pratipāde kiñcidgrahaṇaṃ doṣaharatvādikarmaṇāṃ
vibhinnadravyāśrayitvopadarśanārtham; ekakiñcidgrahaṇe tvekameva dravyaṃ
doṣaharaṃ dhātupradūṣakaṃ svasthavṛttimataṃ ca syāt, na ca tadabhimatam| nanu,
svasthavṛttimatānāṃ raktaśāliṣaṣṭikayavādīnāṃ doṣapraśamanatvamapi dṛśyate,
yato vakṣyati tatra tatra raktaśālyādīnāṃ jvarādau prayogaṃ; tathā
prakṛtiśarīradeśakālamātrābhi(di)yuktaṃ doṣapraśamanamapi doṣakaraṃ bhavati,
yathā- āmalakamatimātramagnimāndyāyetyādi jñeyaṃ; tathā dhātupradūṣaṇamapi
doṣaśamanaṃ dṛśyate, yathā- viṣamudaraharaṃ, tathā yadeva mandakādi doṣakaraṃ
tadeva kṣīṇadoṣaṃ prati doṣavṛddhyā sāmyāpādanena doṣapraśamanaṃ bhavati;
tadevamavyavasthitatvāt kiñciddoṣapraśamanamityādi viruddham| atrocyate-
svasthavṛttimataṃ raktaśālyādi doṣapraśamanamapi bhavati, paraṃ tat prāyaḥ
svasthavṛttihitatvāt svasthavṛttimatatvena gṛhyate| vacanaṃ hi-
“svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam| prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ
dvitīyaṃ śamane hitam|| prāyaḥśabdo viśeṣārtha ubhayaṃ hyubhayārthakṛt”
(ci.a.1) iti| doṣapraśamanāni dravyāṇi viguṇaprakṛtyādipratibandhakābhāve
doṣapraśamanamācarantyeva, pratibandhakasadbhāve
122
tu na kurvanti, na caitāvatā teṣāṃ sa
123
svabhāvo na bhavati; nahyagnirmantrādipratibandhāt kadācinna dahatīti
dāhakatvena nopadiśyate; evaṃ dhātupradūṣakasyāpi kadāciddhātupraśamakatvaṃ
nimittāntarayogādbhavanna dhātupradūṣakasvarūpatāṃ hanti, yathā
salilasyāgnisambandhāduṣṇatvam| tasmādyadyasya prāyikamananyopādhikṛtaṃ ca
rūpaṃ, tenaiva vyapadeśo yuktaḥ| yacca mandakādīnāṃ kṣīṇadoṣavardhakatvena
doṣapraśamakatvaṃ tadvidyamānamapi kādācitkatvāttathā hyuttarakālaṃ
doṣāvahatvācca na vyapadiśyate doṣapraśamakatvena| nanu, yadyapyevaṃ tathā'pi
yadekadoṣaharamaparadoṣakaraṃ yathā maricaṃ śleṣmaharaṃ pittakaraṃ cetyādi
bahudravyajātaṃ tat kutra praviśatu? atraike vadanti- yadubhayātmakaṃ
taddoṣaharaṃ doṣakaraṃ ca, nacaitāvatā dravyatritvakṣatiḥ; yato na
vātādisaṃsargajavyādhisadbhāve vātādijanyatvena yattraividhyaṃ rogāṇāmucyate
tat khaṇḍitaṃ bhavati; kiṃvā maricādīnāṃ yadubhayakartṛtvaṃ na
taddravyaprabhāvakṛtaṃ, kiṃ tarhi rasādikṛtaṃ, tena na dravyaprabhāvaprastāve
tadudāharaṇīyaṃ; naca kiñciddravyaṃ tādṛśamasti yat prabhāvādeva kiñciddoṣaṃ
karoti kiñcicchamayatīti na doṣapraśamanatvādiprabhāvaṃ prati niyamaḥ; ayameva
ca pakṣaḥ sādhuḥ| nanu ‘kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddoṣapradūṣaṇam’ iti vā
kriyatāṃ, ‘kiñciddhātupraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam’ iti vā| naivaṃ, tathā
sati doṣaśabdasya mukhyavṛttyā vātādiṣveva vṛttitvāttathā
124
dhātuśabdasya ca rasādivṛttitvādubhayagrahaṇaṃ
125
na prāpyate; ubhayapadopādānena dvayaṃ nipuṇakārī tantrakāro
dūṣaṇatvadhāraṇatvayogaparigrahāddoṣapraśamanena duṣṭarasādipraśamanamapi
bheṣajaṃ vividhāśitapītīyādivakṣyamāṇaṃ, tathā dhātupradūṣaṇena
vātādipradūṣakamapi nidānādivakṣyamāṇaṃ grāhayati| praśabdo'tra prakāre; tena
prakāreṇa mṛdumadhyādinā prakopaṇaṃ, tathā prakāreṇa saṃśodhanasaṃśamanādinā
śamanamucyate; kiṃvā dhātvarthānuvṛttāveva
126
imau praśabdau, yathā- ‘cyutāṃśaḥ paridhāvati’ ityatra dhāvatītyarthaḥ| ādau
doṣapraśamanagrahaṇaṃ tasyaivehābhipretatvāt| nanu svasthavṛttimataṃ dravyaṃ
bhāvidoṣaharatvena doṣapraśamanameva| naivaṃ, nahi
svāsthyānuvṛttijanakatvāddoṣanivṛttikaraṃ
127
doṣaharaṇamucyate, kiṃ tarhi samadhātūnāmavardhakatvenākṣayakaratvena ca
rasādisrotasāṃ cānuguṇatvena dhātusāmyānuvṛttikaramucyate| vacanaṃ hi-
“pathyaṃ patho'napetaṃ yat” (sū.a.25) iti||67||
tat punastrividhaṃ proktaṃ jaṅgamaudbhidapārthivam
128| madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā'sṛgāmiṣam||68||
viṇmūtracarmareto'sthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā
lomāni rocanāḥ||69|| suvarṇaṃ samalāḥ pañca
lohāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjane||70||
bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṃ tu caturvidham| vanaspatistathā
vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71||
phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ
pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ||72||
mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma
tailāni kaṇṭakāḥ||73|| patrāṇi śuṅgāḥ
kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ|74|
sampratyanyathā dravyabhedamāha- tat punarityādi| taditi dravyam| gacchatīti
jaṅgamam, udbhidya pṛthivīṃ jāyata iti audbhidaṃ vṛkṣādi,
uktaprakāradvayātiriktaḥ pṛthivīvikāraḥ pārthivam| saṃsvedajasyeha
krimyāderjaṅgame'varodhaḥ, kukuṇḍakādeśca audbhide| iha ca dravyaśabdena
pārthivadravyamevocyate; tena jalānilāgnyādīnāmagrahaṇādavyāptirna vācyā|
jaṅgamaśabdena jaṅgamaprabhavaṃ gorasamadhvādyapi grāhyam|
evamaudbhidapārthivayorapi grahaṇaṃ vācyam| rocanā gorocanā| etacca madhvādi
prāya upayogitvāt prādhānyāduktaṃ; tenāṇḍabastyādīnāṃ
129
ca grahaṇaṃ boddhavyam| yadyapi jaṅgamānantaraṃ bahuprapañcatvena
pradhānatvādaudbhidamupadiṣṭaṃ, tathā'pyabahuvaktavyatvāt pārthivameva
jaṅgamānantaraṃ vivriyate; tadanu bahuvaktavyamaudbhidam| suvarṇamityādi|
pañca lohā iti tāmrarajatatrapuśīsakṛṣṇalohānāṃ grahaṇam| samalā iti
malaśabdena śilājatūni lohamalarūpāṇi gṛhyante, tacca suśrutadarśanāt
suvarṇarajatādibhavaṃ ṣaḍvidhameva gṛhyate; suśrute hi ṣaḍvidhameva
śilājatūktam, iha tu rasāyane caturvidhamuktaṃ- “caturbhyo dhātubhyastasya
sambhavaḥ| hemno'tha rajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi” (ci.a.1) iti vacanāt|
etacca vacanaṃ rasāyanādhikāritāṃ caturvidhasya śilājatuno darśayati, natu
ṣaḍvidhaśilājatupratiṣedhaparamiti na suśrutena samaṃ virodhaḥ| kiṃvā suvarṇaṃ
nirmalaṃ, samalāstu rajatatāmratrapuśīsalohāḥ (iti
130
militvā pañca lohāḥ|) śilājatupāṣāṇapaṅkaprabhṛtīnāṃ tu grahaṇamuddiṣṭaśabdena
sūcitam; uddeśo hyalpakathanam| sudhā gāṅgeyikā| ālaṃ haritālam| añjanaṃ
sauvīrāñjanam| phalairvanaspatiriti vināpuṣpaiḥ phalairyuktā vaṭodumbarādayaḥ|
yaduktaṃ hārīte- “teṣāmapuṣpāḥ phalino vanaspataya iti smṛtāḥ” iti|
puṣpairvānaspatyaḥ phalairapīti puṣpānantaraṃ phalabhāja ityarthaḥ| phalasya
pākādanto vināśo yeṣāṃ tilamudgādīnāṃ te phalapākāntāḥ; atra kecit
phalapākāntāḥ
131
pākāntāścauṣadhya iti vadanti; tena vinā'pi phalaṃ pākenaivānto yeṣāṃ
dūrvādīnāṃ te'pi gṛhyante| pratānaśabdena latā gulmāśca gṛhyante| yaduktaṃ
hārītena- “latā gulmāśca vīrudhaḥ” iti| mūlatvagityādau niryāso
lākṣāsarjarasādiḥ| audbhido gaṇa ityaudbhidasamudbhūto gaṇaḥ||68-73||-
mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṃśatiḥ smṛtāḥ||74||
mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāveva
payāṃsi ca||75|| śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ
punarvasunidarśitāḥ| ya etān vetti saṃyoktuṃ vikāreṣu sa vedavit||76||
sampratyatraiva jaṅgamaudbhidapārthivadravye yat praśastaṃ tadāha- mūlinya
ityādi| mūlaṃ praśastatamaṃ yāsāṃ tā mūlinyaḥ; evaṃ phalinyo'pi| ṣoḍaśeti
cchedaḥ| mahāsnehā iti kṣīramāṃsādīnāmapi snehatayā snehādhyāye
vakṣyamāṇatvena teṣu sarpirādīnāṃ bhūrisnehavattvena mahattvam| pañcaiva
lavaṇānīti vimāne (vi.a.8) vakṣyamāṇalavaṇabahutve pañcānāmeva praśastatvena
darśanārtham| evaṃ mūtrādiṣvapi prādhānyamunneyaṃ sajātīyeṣu| vedaviditi
āyurvedavit||74-76||
hastidantī haimavatī śyāmā trivṛdadhoguḍā| saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī
gavākṣyapi||77|| jyotiṣmatī ca bimbī ca
śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī||78||
śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardane haimavatyapi| śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā
śīrṣavirecane||79|| ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ
prayojyāstā virecane| ityuktā nāmakarmabhyāṃ mūlinyaḥ...|80|
hastidantītyādi| hastidantī bṛhatphalā goḍumbā, ‘iyameva nāgadantī bhaṇyate’
ityeke| haimavatī vacā| śyāmā śyāmamūlā trivṛt| adhoguḍā praddhadārakaḥ|
saptalā carmakaṣā| śvetanāmā śvetā'parājitā| pratyakśreṇī dantī| bimbī
oṣṭhopamaphalā| śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā| viṣāṇikā āvartanī| ajagandhā ‘phokāndī’
iti khyātā| dravantī dantyeva cīritapatrā| kṣīriṇī dugdhikā| mūlinīnāṃ
vamanādiviniyogamāha- śaṇapuṣpītyādi||77-79||-
...phalinīḥ śṛṇu||80|| śaṅkhinyatha
viḍaṅgāni trapuṣaṃ madanāni ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam|
ānūpaṃ sthalajaṃ caiva klītakaṃ dvividhaṃ smṛtam||81||
prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkoṭarapuṣpī ca
hastiparṇyāśca
132
śāradam||82|| kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ
yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam||83||
madanaṃ kuṭajaṃ caiva trapuṣaṃ hastiparṇinī| etāni vamane caiva
yojyānyāsthāpaneṣu ca||84|| nastaḥ
pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni
virecane||85|| nāmakarmabhiruktāni
phalānyekonaviṃśatiḥ|86|
śaṅkhinī śvetabuhnā(dhna)| klītakaṃ yaṣṭīmadhu; asya tu yadyapi suśrute mūlaṃ
praśastaṃ, mūlenaiva vyavahāraḥ, tathā'pi virecanaṃ prati yaṣṭīmadhudvayasyāpi
phalameva praśastaṃ jñeyam| dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ| ikṣvākuḥ tiktālābuḥ|
jīmūto ghoṣakabhedaḥ| kṛtavedhanaṃ jyotsnikā| prakīryodakīrye karañjadvayam|
pratyakpuṣpā apāmārgaḥ| antaḥkoṭarapuṣpī nīlabudhnā| hastiparṇī moraṭaḥ,
asyāśca śaratkālabhavameva phalaṃ grāhyaṃ; ata uktaṃ- hastiparṇyāśca
śāradamiti| kampillakaṃ guṇḍārocanikā| āragvadhasya yadyapi suśrute patraṃ
pradhānamuktaṃ, tathā'pīha phalaṃ gṛhyate pradhānatamatvāt|
dhāmārgavamityādinā pañcakarmaviniyoga ucyate| nastaḥ pracchardana iti
śirovirecane||80-85||-
sarpistailaṃ vasā majjā sneho diṣṭaścaturvidhaḥ
133||86|| pānābhyañjanabastyarthaṃ nasyārthaṃ
caiva yogataḥ| snehanā jīvanā varṇyā balopacayavardhanāḥ||87||
snehā hyete ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|
mahāsneheṣu sarpirādau paṭhitaṃ, prādhānyāt; vacanaṃ hi- “nānyaḥ snehastathā
kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam”
(ni.a.1) iti||86-87||-
sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca viḍamaudbhidameva ca||88||
sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni
dīpanīyatamāni
134
ca||89|| ālepanārthe yujyante
snehasvedavidhau tathā| adhobhāgordhvabhāgeṣu nirūheṣvanuvāsane||90||
abhyañjane bhojanārthe śirasaśca virecane| śastrakarmaṇi
vartyarthamañjanotsādaneṣu ca||91||
ajīrṇānāhayorvāte gulme śūle tathodare| uktāni lavaṇā(ni)...|92|
lavaṇeṣu yadyapi saindhavaṃ pradhānaṃ, yato vakṣyati- “saindhavaṃ lavaṇānām”
(sū.a.25) ityagryādhikāre, tathā'pi sauvarcalasya rocanatvaprakarṣāttathā
saindhavamanu prādhānyakhyāpanārthamagre pāṭhaḥ| audbhidam autkārikālavaṇaṃ,
kecicchāmbharilavaṇamāhuḥ| sāmudraṃ dakṣiṇasamudrabhavaṃ ‘karakaca’ iti
khyātam| abhyañjana iti snehābhyaṅge| vartyarthamiti phalavartyartham||88-91||-
... nyū(ū)rdhvaṃ mūtrāṇyaṣṭau nibodha me||92||
mukhyāni yāni diṣṭāni
135
sarvāṇyātreyaśāsane| avimūtramajāmūtraṃ gomūtraṃ māhiṣaṃ ca yat
136||93|| hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca
kharasya ca| uṣṇaṃ tīkṣṇamatho'rūkṣaṃ
137
kaṭukaṃ lavaṇānvitam||94|| mūtramutsādane
yuktaṃ yuktamālepaneṣu ca| yuktamāsthāpane mūtraṃ yuktaṃ cāpi virecane||95||
svedeṣvapi ca tadyuktamānāheṣvagadeṣu ca| udareṣvatha cārśaḥsu
gulmikuṣṭhikilāsiṣu
138||96|| tadyuktamupanāheṣu pariṣeke tathaiva
ca| dīpanīyaṃ viṣaghnaṃ ca krimighnaṃ copadiśyate||97||
pāṇḍurogopasṛṣṭānāmuttamaṃ śarma
139
cocyate| śleṣmāṇaṃ śamayet pītaṃ mārutaṃ cānulomayet||98||
karṣet pittamadhobhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyena mayoktastu
pṛthaktvena pravakṣyate||99|| avimūtraṃ
satiktaṃ syāt snigdhaṃ pittāvirodhi ca| ājaṃ kaṣāyamadhuraṃ pathyaṃ
doṣānnihanti ca||100|| gavyaṃ samadhuraṃ
kiñciddoṣaghnaṃ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṃ ca śamayet pītaṃ samyagdoṣodare
hitam||101|| arśaḥśophodaraghnaṃ tu sakṣāraṃ
māhiṣaṃ saram| hāstikaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ hitaṃ tu krimikuṣṭhinām||102||
praśastaṃ baddhaviṇmūtraviṣaśleṣmāmayārśasām| satiktaṃ śvāsakāsaghnamarśoghnaṃ
cauṣṭramucyate||103|| vājināṃ tiktakaṭukaṃ
kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmāronmādagrahavināśanam||104||
itīhoktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayogataḥ|105|
avimūtramityādau strīmūtrameva praśastamiti liṅgaparigrahāddarśayati; yataḥ
strīṇāṃ laghvaṅgatvānmūtramapi laghu; vacanaṃ hi- “lāghavaṃ jātisāmānye
strīṇāṃ puṃsāṃ ca gauravam” (sū.a.27) iti| yattūcyate- puṃsāṃ mūtraṃ
śukrasambandhādguru; tanna, śukrasambandhasya strīṇāmapi śukravattvena
tulyatvāt; vacanaṃ hi- “yadā nārī hi nāryā tu maithunāyopapadyate| muñcataḥ
śukramanyo'nyamanasthistatra jāyate
140
” ityādi; napuṃsakamūtraṃ tvamaṅgalatvānna gṛhyate|
agadeṣvityanenāgadaprayogayaugikatvaṃ, viṣaghnamityanena ca kevalasyaiva
viṣahantṛtvamiti na paunaruktyam| śarma cocyata iti ārogyarūpasukhakartṛtvāt|
adhobhāgamiti adhomārgeṇa pittaṃ karṣet; kiṃvā yadevādhogataṃ pittaṃ tadeva
virecayati nordhvagam| yathāsāmarthyayogata iti yādṛśaḥ śaktiyogo mūtrāṇāṃ
tathā||92-104||-
ataḥ
141
kṣīrāṇi vakṣyante karma caiṣāṃ guṇāśca ye||105||
avikṣīramajākṣīraṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṃ vaḍavāyāḥ
striyāstathā||106|| prāyaśo madhuraṃ
snigdhaṃ śītaṃ stanyaṃ payo matam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ balyaṃ
manaskaram||107|| jīvanīyaṃ śramaharaṃ
śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śoṇitapittaṃ ca sandhānaṃ vihatasya ca||108||
sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyaṃ śamanaṃ śodhanaṃ tathā| tṛṣṇāghnaṃ dīpanīyaṃ ca
śreṣṭhaṃ kṣīṇakṣateṣu ca||109||
pāṇḍuroge'mlapitte ca śoṣe gulme tathodare| atīsāre jvare dāhe śvayathau ca
viśeṣataḥ
142||110|| yoniśukrapradoṣeṣu
mūtreṣvapracureṣu ca| purīṣe grathite pathyaṃ vātapittavikāriṇām||111||
nasyālepāvagāheṣu vamanāsthāpaneṣu
143
ca| virecane snehane ca payaḥ sarvatra yujyate||112||
yathākramaṃ kṣīraguṇānekaikasya pṛthak pṛthak| annapānādike'dhyāye bhūyo
vakṣyāmyaśeṣataḥ||113||
prāyaśo madhuramiti prādhānyena madhuram| tena kṣīramuṣṭrīṇāmīṣallavaṇaṃ tathā
chāgaṃ kaṣāyamityādau rasāntarasyāprādhānyenānubandho'pi kṣīre bhavatīti
darśayati| prāyaśa iti bṛṃhaṇaṃ snigdhamityetābhyāṃ tathā śītamityanena ca
sambadhyate; tenauṣṭrasya rūkṣoṣṇatvābhidhānaṃ na virodhi| stanyamiti
stanyavṛddhikaram| manaskaramiti prabhāvādojaskaratvācca; ojovṛddhyā hi
tadanuvidhāyino manaso'pi svakarmasāmarthyaṃ bhavati| etadeva ca nityasyeha
manasaḥ karaṇaṃ yanmanasaḥ prakarṣabuddhyutkarṣādiguṇakaraṇam| hanti
śoṇitapittamiti avasthāviśeṣāpannameva śoṇitapittaṃ hanti| vacanaṃ hi-
“kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ
praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu, tatra kāryam|| chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ
prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā” (ci.a.4) iti| evaṃ ca yaducyate-
adhobhāge raktapitte saratvāt kṣīramayaugikam, ūrdhvage ca
kaphakartṛtayā'yaugikamiti, tannirastam| sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyamityatra
sarvaśabdaścikitsyatayā prakṛtasarvamanuṣyeṣveva vartate, tena kṣīrasya
saṃsvedajādiprāṇyasātmyatvaṃ nodbhāvanīyaṃ; kiṃvā sarvaśabdo'yaṃ
bhūrivacanaḥ||105-113||
athāpare trayo vṛkṣāḥ pṛthagye phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāsteṣāmidaṃ
karma pṛthak pṛthak||114|| vamane'śmantakaṃ
vidyāt snuhīkṣīraṃ virecane| kṣīramarkasya vijñeyaṃ vamane savirecane||115||
phalamūlibhiriti pṛthakśabdayogādapādāne tṛtīyā| aśmantako
144
māluyāsadṛśapatro vṛkṣaḥ||114-115||
imāṃstrīnaparān vṛkṣānāhuryeṣāṃ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca tilvakaśca
tathā taruḥ||116|| virecane prayoktavyaḥ
pūtīkastilvakastathā| kṛṣṇagandhā parīsarpe śotheṣvarśaḥsu cocyate||117||
dadruvidradhigaṇḍeṣu kuṣṭheṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvṛkṣāñchodhanānetānapi
vidyādvicakṣaṇaḥ||118|| ityuktāḥ
phalamūlinyaḥ snehāśca lavaṇāni ca| mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ
145
ye diṣṭapayastvacaḥ||119||
pūtīkaḥ kaṇṭakīkarañjaḥ| tilvako lodhraḥ; tasya taruriti viśeṣaṇena
paṭṭikālodhraṃ vyudasyati, śābaralodhraṃ ca mahāpramāṇaṃ taruśabdayogyaṃ
grāhayati; kiṃvā taruviśeṣaṇena bālaṃ lodhraṃ vyudasyati| ṣaḍvṛkṣāñ
śodhanānityatra yadyapi kṛṣṇagandhāyāḥ pañcakarmaṇyanabhidhānānna śodhanatvaṃ,
tathā'pi bāhyālepanena bahiḥsthitadoṣasaṃśodhanatvaṃ boddhavyaṃ; kiṃvā
apiśabdāt kṛṣṇagandhāyā aśodhanatvamapi sūcyate||116-119||
oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapā vane| avipāścaiva gopāśca ye cānye
vanavāsinaḥ||120|| na nāmajñānamātreṇa
rūpajñānena vā punaḥ| oṣadhīnāṃ parāṃ prāptiṃ kaścidveditumarhati||121||
yogavittvapyarūpajñastāsāṃ
146
tattvaviducyate| kiṃ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122||
yogamāsāṃ tu yo vidyāddeśakālopapāditam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣya sa jñeyo
147
bhiṣaguttamaḥ||123||
uktānāmoṣadhīnāṃ yogajñānasya prādhānyaṃ darśayannāha- oṣadhīrityādi| parāṃ
prāptimiti utkṛṣṭaṃ vyādhiśarīrādyapekṣaṃ samyagyogam| yogo
vyādhiśarīrādyapekṣā samyagyojanā bheṣajasya| sarvatheti nāmarūpayogaiḥ|
yogameva viśiṣṭaṃ darśayannāha- yogamityādi| deśakālopapāditamiti
deśakālakṛtam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣyeti vīpsāyāṃ, pratipuruṣaṃ
prakṛtyādibhedena yogasya prāyo bhedo bhavatīti darśayati| puruṣaśabdena ceha
saṃyogapuruṣo'bhipretaḥ||120-123||
yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṃ
vijñātamamṛtaṃ yathā||124|| auṣadhaṃ
hyanabhijñātaṃ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṃ cāpi
duryuktamanarthāyopapadyate||125||
yogasyauṣadhajñānādhīnatvādauṣadhājñānasya mahānarthakāritāṃ
bahubhirdṛṣṭāntairdarśayati- yathā viṣamityādi| viṣādibahudṛṣṭāntenājñātaṃ
bheṣajaṃ kiñcidviṣavat sañjñānāśaṃ kṛtvā mārayati, kiñcicca
śastravanmarmacchedaṃ kṛtvā mārayati, kiñciccāgnivat sphoṭādikaṃ kṛtvā
mārayati, kiñciccāśanivat sadyo mārayatīti darśayati| nāmarūpaguṇairityanena
tritve labdhe punastribhiriti vacanamekaikajñānapratiṣedhārthaṃ; tena
tribhireva militairjñātaṃ bheṣajaṃ praśastamiti darśayati||124-125||
yogādapi viṣaṃ tīkṣṇamuttamaṃ bheṣajaṃ bhavet| bheṣajaṃ cāpi duryuktaṃ tīkṣṇaṃ
sampadyate viṣam||126|| tasmānna bhiṣajā
yuktaṃ yuktibāhyena bheṣajam| dhīmatā kiñcidādeyaṃ jīvitārogyakāṅkṣiṇā||127||
kuryānnipatito mūrdhni saśeṣaṃ vāsavāśaniḥ| saśeṣamāturaṃ
kuryānnatvajñamatamauṣadham||128||
duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rogiṇe| yo bheṣajamavijñāya prājñamānī
prayacchati||129|| tyaktadharmasya pāpasya
mṛtyubhūtasya
148
durmateḥ| naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130||
varamāśīviṣaviṣaṃ kvathitaṃ tāmrameva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā
vā'pyayoguḍāḥ||131|| natu śrutavatāṃ veśaṃ
bibhratā śaraṇāgatāt| gṛhītamannaṃ pānaṃ vā vittaṃ vā rogapīḍitāt||132||
bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṃ prayatnamātiṣṭhet prāṇadaḥ
syādyathā nṛṇām||133||
yogaṃ stauti- yogādapītyādi| viṣaṃ ca samyagyogādbheṣajaṃ bhavatīti “tilaṃ
dadyādviṣasya tu” (ci.a.1) ityādiprayoge boddhavyam| na
kevalamātureṇaivābhiṣajo bheṣajaṃ nādeyaṃ, kintu bhiṣajā'pi yuktibāhyena
bheṣajamāturāya na deyamityāha- duḥkhitāyetyādi||126-133||
tadeva yuktaṃ bhaiṣajyaṃ yadārogyāya kalpate| sa caiva bhiṣajāṃ śreṣṭho
rogebhyo yaḥ pramocayet||134||
atha samyagyuktasya bheṣajasya kiṃ lakṣaṇaṃ kiṃvā upādeyasya śreṣṭhavaidyasya
lakṣaṇamityāha- tadevetyādi| rogebhyo yaḥ pramocayedityanena ca jñānapūrvaṃ
bheṣajaprayogeṇa rogahārakatvamucyate; tena yādṛcchikasiddhyā
kuvaidyavyavahāro na vācyaḥ; yādṛcchikasiddhau hi vaidyo na rogapramokṣe
kāraṇaṃ, kintu ghuṇākṣaranyāyena daivāgato bheṣajasya samyagyoga iti||134||
samyakprayogaṃ sarveṣāṃ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca
guṇairyuktaṃ bhiṣaktamam||135||
kathamārogyāt samyagyogo bheṣajasya jñāyate ityāha- samyakprayogamityādi|
sarveṣāmityanenānyeṣāmapi karmaṇāṃ pratimākaraṇādīnāṃ siddhiḥ samyagyogaṃ
tatkāraṇatāṃ khyāpayati; na hyasamyakprayukte kāraṇe samyak kāryaṃ bhavati|
siddhirākhyātīti uktā prātiniyamikī siddhiḥ, na yādṛcchikī| sarvairguṇairiti
śrute paryavadātatvādibhiḥ khuḍḍākacatuṣpāda (sū.a.10) vakṣyamāṇaiḥ||135||
tatra ślokāḥ- āyurvedāgamo heturāgamasya pravartanam|
sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvedasya nirṇayaḥ||136||
sampūrṇaṃ kāraṇaṃ kāryamāyurvedaprayojanam| hetavaścaiva doṣāśca bheṣajaṃ
saṅgraheṇa ca||137|| rasāḥ
sapratyayadravyāstrividho dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snehāśca
lavaṇāni ca||138|| mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca
ṣaḍ ye kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṃ sarveṣāṃ yogāyogaguṇāguṇāḥ||139||
vaidyāpavādo yatrasthāḥ sarve ca bhiṣajāṃ guṇāḥ| sarvametat samākhyātaṃ
pūrvādhyāye maharṣiṇā||140||
tatra ślokā iti tantrakārasya rītiriyaṃ yat- yatroktamarthaṃ
saṅgraheṇābhidhatte tatra ‘tatra ślokā’ iti karoti; yatra
tūktādanadhikamucyate tatra ‘bhavati cātra’ iti karoti; na cāsya
niṣprayojanatvaṃ, tantradharmatvāt| adhyāyoktamarthamadhyāyānte
saṅgraheṇābhidhatte- āyurvedāgama ityādinā| saṅgrahakathanaṃ ca
pūrvoktārthasya saṅkṣepeṇa grahaṇārthaṃ tathā durjñānapratiṣedhārthaṃ ca| yato
yatkiñcidatra durjñānaṃ syāttadiha pratipāditārthasaṃvādenāvadhāryate| vacanaṃ
hi- “gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ
dviruktiḥ sā na garhyate” (ni.a.1) iti| atra ca gadyokta iti
vistaroktopalakṣaṇam| tena ślokoktasyāpyāragvadhīyādyarthasya punaḥ ślokena
saṅgrahaṇamaviruddham| vyaktiḥ spaṣṭatā, vyavasāyaḥ avadhāraṇam| āgama iti
“dīrghañjīvitamanvicchan” ityādinā, heturiti āyurvedāgamahetuḥ, sa ca
“vighnabhūtā yadā rogā” ityādinā rogaprādurbhāva uktaḥ; kiṃvā
“dīrghañjīvitamanvicchan” ityādiśloko viśeṣeṇāyurvedāgamasya
tathā''yurvedāgamahetośca piṇḍasūtrarūpaḥ, “brahmaṇā hi”
ityādigranthastvāyurvedāgamapratipādakaḥ, hetupratipādakastu “vighnabhūtā”
ityādigrantho yathokta eva| āgamasya pravartanamiti indrādānīya bharadvājena
martyaloke pravartanamāyurvedagrahaṇaparyantam|
sūtraṇamityāyurvedatantrakaraṇamagniveśādīnām| abhyanujñānamiti “tāni
cānumatāni” ityādi| śeṣaṃ sugamam||136-140||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma
prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ
sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘'bhito namaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘hantre’ iti ↩
- 3 ‘dīyatām’ iti pā. ↩
- 4 ‘tadvihitānanuṣṭhāne’ iti pā. ↩
- 5 ‘tatrabhavān’ iti ca pā. ↩
- 6 ‘nikhilatantrārthābhidhāyakatayā’ iti pā. ↩
- 7 ‘dīrghañjīvitamityadhikṛtya’ iti pā. ↩
- 8 ‘…saṃsāramocakādiśāstreṣu’ iti pā. ↩
- 9 ‘…metat, tatkuto'yathārthatvam’ iti pā. ↩
- 10 ‘cakrakamāpatitaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘gaṇḍaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vyākhyānāntarāyabhayāt’ iti pā. ↩
- 13 ‘utsannatvamiva’ iti pā. ↩
- 14 ‘tantravyākhyānapratijñā’ iti pā. ↩
- 15 ‘tu labhyate’ iti pā. ↩
- 16 ‘adhīyate'sāvityadhyāyaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘sarvapadārthaviśeṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘duśśakameva’ iti pā. ↩
- 19 ‘kāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘māhātmyayaśasoḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘kāmasyātha prayatnasya’ iti pā. ↩
- 22 ‘caivamācāryasya’ iti pā. ↩
- 23 ‘balavatvāt’ iti pā. ↩
- 24 ‘na kaścidarthato viśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘svayameva buddhasakalavedasya’ iti pā. ↩
- 26 ‘tadupādadyācchāstram’ iti pā. ↩
- 27 ‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 28 ‘vratājuṣām’ iti, tathā ‘upavāsatapaḥpāṭhabrahmacaryavratāyuṣām’ iti ca pā. ↩
- 29 ‘sajātīyatvaprayukteyamanukampā’ iti pā. ↩
- 30 ‘surarṣigaṇasevitam’ iti pā. ↩
- 31 ‘balahantāraṃ balanāmāsurārri śakramiti yāvat’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 32 ‘vinayenābhigamyainaṃ dra(pra)ṣṭukāmo mahāyaśāḥ| dṛṣṭvaiva ca muniṃ prāha bhāgavān pākaśāsanaḥ|| svāgataṃ ceti dharmajño munistasmādyathepsitam| arcitaśca yathānyāyamupaviṣṭaḥ samāgataḥ|| tatropāyaṃ vikārāṇāṃ papraccha harivāhanam| brūhi naḥ praśamopāyaṃ teṣāmamarasattama|| śrutveti vacanaṃ tasya sarvabhūtahitāvaham| tasmai provāca’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake ↩
- 33 ‘bhagavān dhīmān’ iti pā. ↩
- 34 ‘śabdākṣarapadanyāsacchandovṛttarasakramaiḥ| śrutvā sahasravarṣāṇāmārogyārthaṃ viniścayam|| tenāyuramitaṃ’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake dṛśyate ↩
- 35 ‘taṃ ca’ iti pā. ↩
- 36 ‘mokṣasādhanā’ iti pā. ↩
- 37 ‘jñānaprakarṣaṇaniyogitvānmuniḥ’ iti pā. ↩
- 38 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 39 ‘anaśvaram’ iti pā. ↩
- 40 ‘bhūteṣu sādhu yathā syāttathā'nukrośa’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 41 ‘hitaḥ’ iti pā. ↩
- 42 yogīndranāthasenastu carakopaskāre ‘sattvamātmā śarīraṃ ca’ ityādyāyurvedādhikaraṇapratipādakaṃ granthaṃ prāk paṭhitvā'nantaraṃ ‘sarvadā sarvabhāvānāṃ’ ityādigranthaṃ paṭhati ↩
- 43 ‘māṃsatvaṃ sāmānyarūpaṃ’ iti pā. ↩
- 44 ‘na kiñcidanena granthenocyate iti’ iti pā. ↩
- 45 ‘vṛṣyapādalepāt’ iti pā. ↩
- 46 ‘ityāha’ iti pā. ↩
- 47 ‘sāmānyaviśeṣayoḥ’ iti pā. ↩
- 48 ‘vaiṣamyaṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘ityevamādyekākārā’ iti pā. ↩
- 50 ‘abhrāntaikarūpā’ iti pā. ↩
- 51 ‘sāmānyameva kriyāguṇādigataṃ’ iti pā. ↩
- 52 ‘pratyaviruddhaviśeṣatvena’ iti pā. ↩
- 53 ‘…mekarūpaṃ sambaddhamasti’ iti pā. ↩
- 54 ‘viśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 55 ‘svarūpata’ iti śeṣaḥ ↩
- 56 ‘eveti’ iti pā. ↩
- 57 ‘sāmānyakāraṇatvenaiveti’ iti pā. ↩
- 58 ‘nākriyāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 59 ‘citrake vāyuradhiko yo'numitaḥ sa ca citrake upayukte’ iti pā. ↩
- 60 ‘tridaṇḍānāmanyatamāpāye'pi’ iti pā. ↩
- 61 ‘viskhalitaṃ’ iti pā. ↩
- 62 ‘…vāvirodho’ iti pā. ↩
- 63 ‘taduddeśapravṛttiradhikaraṇārtho nādhārārthaḥ’ iti pā. ↩
- 64 ‘nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ’ iti pā. ↩
- 65 tadadhikaraṇabhūtapuruṣa’ iti pā. ↩
- 66 ‘anāgatāvekṣaṇāducyante’ iti pā. ↩
- 67 ‘yathābhyuditasya’ iti ‘tathā'vyavahitasya’ iti ca pā. ↩
- 68 ‘tarhyāpadyeta’ iti pā. ↩
- 69 ‘nikṛṣṭasyātmanaḥ’ iti pā. ↩
- 70 ‘tamasā bahurūpeṇa’ iti pā. ↩
- 71 ‘vānaspatyān mūkān’ iti pā. ↩
- 72 ‘bhūtāntarapraveśakṛtam’ iti pā. ↩
- 73 pūrvaṃ bhūtaṃ pare bhūte svaguṇasahitaṃ praviṣṭaṃ, yathā-ākāśo vāyau, tau vahnau, te jale, tāni pṛthivyām ↩
- 74 ‘prakāreṇa’ iti pā. ↩
- 75 ‘susūkṣmarūpakarmavyāpitvadyotanārtham’ iti pā. ↩
- 76 ‘dravyādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 77 ‘yathā’ iti pā. ↩
- 78 ‘āśrayanāśe’ iti pā. ↩
- 79 ‘ityādi’ iti pā. ↩
- 80 ‘vidyate’ iti pā. ↩
- 81 ‘lakṣyārthaṃ’ iti pā. ↩
- 82 ‘lakṣaṇayā’ iti pā. ↩
- 83 ‘kiṃvā’ iti pā. ↩
- 84 ‘sāmānyādiṣu kecidanumanyante’ iti pā. ↩
- 85 ‘dravyavyāvṛttestu’ iti pā. ↩
- 86 ‘siddhatvāt’ iti pā. ↩
- 87 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 88 ‘kāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 89 ‘caramabhāvinimittāntarāpekṣā karmaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 90 ‘asātmyendriyārthasaṃyoga evāyaṃ’ iti pā. ↩
- 91 ‘kālābhidhāyigranthe’ iti pā. ↩
- 92 ‘kālaviśeṣaṃ prāpya’ iti pā. ↩
- 93 ‘kālakṛtābhivyaktimātraparigrahāstatra’ iti pā. ↩
- 94 ‘anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau’ iti katidhāpuruṣīye pāṭhaḥ ↩
- 95 ‘kṛtam’ iti pā. ↩
- 96 ‘kṛtam’ iti pā. ↩
- 97 ‘kṛtvā’ iti pā. ↩
- 98 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 99 ‘buddhirvarṇayati’ iti pā. ↩
- 100 ‘bhāvidhātvanuguṇadravyasevārtharūpā’ iti pā. ↩
- 101 ‘sañjñāśabdena śarīrasambaddhaṃ’ iti pā. ↩
- 102 ‘śarīrāsambaddhasya’ iti pā. ↩
- 103 ‘rājayakṣmādayaḥ’ iti pā. ↩
- 104 ‘vyādhyāśraye prokte, tatkā ātmano vyavasthā’ iti pā. ↩
- 105 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 106 ‘pratisandhātumalam’ iti pā. ↩
- 107 ‘sarvatra’ iti pā. ↩
- 108 ‘dūṣyādhiṣṭhāne’ iti pā. ↩
- 109 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 110 ‘śāstrādyarthajñānam’ iti pā. ↩
- 111 “sasnehamuṣṇamiti vacanena snehasyālpatvamuṣṇatvasya cātiśayatvaṃ tadyogāditi sūcitam| tena paittike vyādhau ghṛtadugdhādisnehaśītabheṣajavidhirna virudhyate| atiśītasnigdhatvayośca pittasyālpasnehātyantoṣṇatvaviparyayāt praśāntiḥ syāt| uṣṇatīkṣṇadravasaratiktatvaviparītaiḥ śaityamāndyasāndrasthirakaṣāyamādhuryaguṇaiḥ pakvasya pittasya praśamanam| āmasyāmlasya viparītena tiktena praśamaḥ| kaṭviti tiktaṃ, tena tiktarasasya pittasya vidagdhāvasthāyāmamlarasatve tadviparītatvena tiktarasaḥ pittaprakopanāśakatvenopapadyate| uktaṃ hi suśrute- “pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca| uṣṇaṃ kaṭu saraṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca”- iti gaṅgādharaḥ ↩
- 112 ‘aptejaḥsamavāyārabdhatvāt’ iti pā. ↩
- 113 ‘utpannāriṣṭe ca sādhanaṃ’ iti pā. ↩
- 114 ‘atītakālamapakrāntasalilasyeva’ iti pā. ↩
- 115 ‘kṣitestvagre prativacanāt’ iti pā. ↩
- 116 ‘vyaktiṃ’ iti pā. ↩
- 117 ‘na pradhānakāraṇabhūtāḥ’ iti pā. ↩
- 118 ‘yadi vā apkṣitī viśeṣeṇa kāraṇe, somaguṇātirekānmadhura ityādau tu’ iti pā. ↩
- 119 ‘tathonatvena’ iti pā. ↩
- 120 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ| sa tvetadanantaraṃ ‘bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate’ ityardhaślokaṃ paṭhati ↩
- 121 ‘rasādīnām’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 122 ‘pratibandhakasambhave’ iti pā. ↩
- 123 ‘svasvabhāvo’ iti pā. ↩
- 124 ‘vṛttatvāt’ iti pā. ↩
- 125 ‘rasādivṛttatvāt’ iti pā. ↩
- 126 ‘dhātvarthānuvṛttirevāsau praśabdaḥ’ iti pā. ↩
- 127 ‘svāsthyānuvṛttitvāt’ iti pā. ↩
- 128 ‘jāṅgamaṃ bhaumamaudbhidam’ iti pā. ↩
- 129 ‘tenāṇuvaṃśādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 130 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 131 ‘phalāntāḥ’ iti pā. ↩
- 132 ‘hastiparṇī ca śāradā’ iti pā. ↩
- 133 ‘dṛṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 134 ‘dīpanīyalaghūni ca’ iti pā. ↩
- 135 ‘dṛṣṭāni’ iti pā. ↩
- 136 ‘tathā’ iti pā. ↩
- 137 ‘arūkṣaṃ snigdhaṃ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthastu ‘rūkṣaṃ’ iti paṭhati ↩
- 138 ‘gulmakuṣṭhakilāsiṣu’ iti pā. ↩
- 139 ‘sarvathocyate’ iti pā. ↩
- 140 ‘yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana| muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate’ iti suśrute (śā.a.2) pāṭhaḥ ↩
- 141 ‘atha’ iti pā. ↩
- 142 ‘vidhīyate’ iti pā. ↩
- 143 ‘mūtreṣu pradareṣu’ iti pā. ↩
- 144 aśmantakaḥ aśvatthasadṛśapatraḥ kṣīrivṛkṣo mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ ‘asṭā’ iti khyātaḥ ↩
- 145 ‘yeṣāṃ diṣṭāḥ payastvacaḥ’ iti pā. ↩
- 146 ‘yogavinnāmarūpajñaḥ’ iti pā. ↩
- 147 ‘sa vijñeyo bhiṣaktamaḥ’ iti pā. ↩
- 148 ‘mṛtyudūtasya’ iti pā. ↩