athāto'pāmārgataṇḍulīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
apāmārgasya bījāni pippalīrmaricāni ca| viḍaṅgānyatha śigrūṇi
sarṣapāṃstumburūṇi ca||3|| ajājīṃ
cājagandhāṃ
1
ca pīlūnyelāṃ hareṇukām| pṛthvīkāṃ surasāṃ śvetāṃ kuṭherakaphaṇijjhakau||4||
śirīṣabījaṃ laśunaṃ haridre lavaṇadvayam| jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca
dadyācchīrṣavirecane||5|| gaurave śirasaḥ
śūle pīnase'rdhāvabhedake| krimivyādhāvapasmāre ghrāṇanāśe pramohake||6||
dīrghañjīvitīye mūlinyaśca phalinyaśca pañcakarmāṅgabhūtā uktāḥ, aparāṇyapi ca
pippalīmaricaprabhṛtīni pañcakarmasādhanāni santi, tathā
pañcakarmaprabhṛtiviṣayo'pi tatra noktaḥ, tenānantaraṃ
śeṣapañcakarmopayogidravyapañcakarmapravṛttiviṣayābhidhāyako'pāmārgataṇḍulīyo'bhidhīyate|
pūrvoktānyapi cāpāmārgādīni yat punarihābhidhīyante tadācārya evādhyāyānte
‘pūrvaṃ mūlaphala’ ityādinā ślokadvayena samādhāsyati| apāmārgabījīya iti
sañjñāyāṃ prāptāyāmapāmārgataṇḍulīya iti sañjñākaraṇamapāmārgādibījānāṃ
nistuṣāṇāmeva grahaṇārtham| adhyāyasañjñāṃ taṇḍulena kṛtvā'pāmārgasya bījānīti
yadbījaśabdaṃ karoti tadaṅkurajananasamarthabījabhavānāmeva taṇḍulānāṃ
grahaṇārtham| yadyapi cehotsargataḥ pañcakarmapravṛttirvamanapūrvikaiva
bhavati, yaduktaṃ- “sādhāraṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirbhavati” (vi.a.8)
ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “avāntasya hi samyagviriktasyāpyadhaḥsrastaḥ
śleṣmā grahaṇīmācchādayati” (su.ci.a.33) ityādi; tathā'pi kvacit
prabaladoṣāpekṣayā'nyathā'pi kramo bhavati, yathā śaradyudrikte pitte
virecanādi, tathā prāvṛṣi prabalavāte bastyādirityaniyamārthamiha
śirovirecanamādāvabhihitaṃ; yadi vā,
pradhānāṅgaśiraḥśodhanatvācchirovirecanamādau kṛtam| yaduktaṃ-
“yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate” (sū.a.17) iti| śālākye'pyuktaṃ-
“anāmaye yathā mūle vṛkṣaḥ samyak pravardhate
2| anāmaye śirasyevaṃ dehaḥ samyak pravardhate” iti| apāmārgābhidhānamādau
śirovirecanaprādhānyāt| yaduktaṃ- “pratyakpuṣpā śirovirecanānām” iti
(sū.a.25)| ajagandhā ajamodā, “phophāndhī” iti kecit| pīlu auttarāpathikaṃ
phalam| lavaṇadvayaṃ lavaṇavargādipaṭhitaṃ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca| ayaṃ
vargo vyastaḥ samastaśca śirovirecane prayojyo gaṇatvāt| yaduktaṃ-
“parisaṅkhyātamapi hi yaddravyamayaugikaṃ manyeta tadapaharet” (vi.a.8) iti|
anyatrāpyuktaṃ- “samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā” (su.sū.a.37)
iti| śirasa iti gaurava ityanena śūla ityanena ca sambadhyate| krimivyādhiriha
śirogata eva boddhavyaḥ, tatraiva śirovirecanasya samarthatvāt| pramohako
mūrcchā, indriyāpaṭutvaṃ vā||1-6||
madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ jīmūtaṃ kṛtavedhanam| pippalīkuṭajekṣvākūṇyelāṃ
dhāmārgavāṇi ca||7|| upasthite śleṣmapitte
vyādhāvāmāśayāśraye| vamanārthaṃ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan||8||
vamanadravye ādau madanamuktaṃ prādhānyāt; uktaṃ hi- “vamanadravyeṣu
madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate'napāyitvāt” iti (ka.a.1)| upasthita iti
āmāśayordhvabhāge śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gatvotkleśaṃ gata iti vyākhyeyam|
śleṣmapitta iti śleṣmapitte śleṣmaṇi pitte ca| pittaṃ ca yadyapi sākṣānna
vamanaviṣayaṃ tathā'pi śleṣmasthānagatatvena śleṣmasambandhādvamanaviṣayam|
yaduktaṃ- “doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret” iti| dehamadūṣayanniti
yadyapi vamane proktaṃ tathā'pi virecanādiṣvapi boddhavyaṃ,
tatrāpyatiyogāyogamithyāyogairdehaduṣṭiśaṅkāyāḥ samānatvāt| ucyate ca
nyāyavidbhiryat- “samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanuṣañjanīyaḥ”
iti||7-8||
trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ nīlinīṃ saptalāṃ vacām| kampillakaṃ gavākṣīṃ ca
kṣīriṇīmudakīryakām||9|| pīlūnyāragvadhaṃ
drākṣāṃ dravantīṃ niculāni ca| pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet||10||
vamanamanu virecanābhidhānaṃ
śiraḥpūrvakadehaśodhanābhidhānānukrameṇāmāśayordhvabhāgaśodhanānantaramāmāśayādhobhāgasthitapittaharatvena|
evaṃ virecanānantaraṃ bastyabhidhāne'pi vācyam| trivṛdādāvucyate,
virecanadravyeṣu śreṣṭhatvāt| uktaṃ hi- “trivṛt sukhavirecanānām” (sū.a.25)
iti| nīlikā nīlabuhnā
3| kṣīriṇī dugdhikā| dravantī dantībhedaḥ| niculaṃ hijjalamiti prasiddham|
pakvaścāsāvāśayagataśceti pakvāśayagataḥ| tena pittāśaye
evāmāśayādhobhāgalakṣaṇe doṣo virecanaviṣayo bhavati, na pakvāśayagataḥ|
doṣaśabdena ceha virecananirharaṇayogyatvāt pittaṃ kaphapittaṃ vā gṛhyate|
yaduktaṃ- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ, trīn
malān bastirharet pakvāśayasthitān” (ci.a.3) iti| yadi vā
pakvāśayasamīpagatatvenādhaḥpravṛttyunmukho doṣaḥ pakvāśayagata ityucyate;
yathā- gaṅgāyāṃ ghoṣa iti||9-10||
pāṭalāṃ
4
cāgnimanthaṃ ca bilvaṃ śyonākameva ca| kāśmaryaṃ śālaparṇīṃ ca pṛśniparṇīṃ
nidigdhikām||11|| balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ
bṛhatīmeraṇḍaṃ sapunarnavam| yavān kulatthān kolāni guḍūcīṃ madanāni ca||12||
palāśaṃ kattṛṇaṃ caiva snehāṃśca lavaṇāni ca| udāvarte vibandheṣu
yuñjyādāsthāpaneṣu ca||13|| ata
evauṣadhagaṇāt saṅkalpyamanuvāsanam| mārutaghnamiti proktaḥ saṅgrahaḥ
pāñcakarmikaḥ||14||
pāṭalāmityādinā'nuvāsanāt prāṅnirūhābhidhānaṃ, nirūhasya
doṣaharaṇapradhānatvāt| kattṛṇaṃ gandhatṛṇam| snehāḥ sarpistailavasāmajjānaḥ|
lavaṇāni saindhavādīni rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) bastyarthaṃ mukhyānyuktāni
gaṇena| ata eveti nirūhoktapāṭalādigaṇāt| saṅkalpyamanuvāsanamityanena
snehasādhanaṃ brūte; anuvāsanaṃ hi sneha eva bhavati| anuvāsanārthaṃ
snehasādhanadravyaṃ pṛthaṅnoktaṃ, nirūhārthoktabheṣajagaṇenaiva tatsiddheḥ|
mārutaghnamityanenānuvāsanapravṛttiviṣayaṃ darśayati; mārute
hantavye'nuvāsanaṃ prakalpyamityarthaḥ| yadi vā
pāṭalādermārutaharādgaṇānmārutaghnamanuvāsanaṃ prakalpyam; anyatra tu
pittaharādgaṇāt pittaghnaṃ, tathā śleṣmaharādgaṇācchleṣmaghnamiti sūcayati|
saṅgraha ityanena rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) kalpe siddhau ca
vakṣyamāṇapañcakarmaprapañcaṃ sūcayati||11-14||
tānyupasthitadoṣāṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta mātrākālau
vicārayan||15||
pañcakarma yathā kartavyaṃ tathā tānītyādinā darśayati| tānīti pūrvoktāni|
snehasvedopapādanairiti bahuvacanaṃ nānāvidhasnehasvedopadarśanārtham|
upasthitadoṣāṇāmiti śākhāṃ tyaktvā koṣṭhagamanena tathā līnatvaparityāgena
pradhānāvasthāprāptadoṣāṇām
5| tatra pañcakarmapravṛttāvupasthitadoṣatvameva hetuḥ, tadyadi
snehasvedopapādanamantarā'pi syāt, yathā jvare “kaphapradhānānutkliṣṭān
doṣānāmāśayasthitān| buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet” (ci.a.3)
iti; tatra snehasvedāvantareṇāpi vamanapravṛttirbhavatyeva|
snehasvedopapādanaṃ tu prāyikatvena tathā'nyathopasthitadoṣe'pi stokamātrayā
pañcakarmapravṛttikṣobhajanyavātajayārthaṃ kriyamāṇatvenoktam|
mātrākālayorvicāryatvena grahaṇaṃ prādhānyāt, tena doṣabheṣajādayo'pi
vicāryatveneha boddhavyāḥ; yadi vā pūrvavat kālagrahaṇādeva śeṣāṇāṃ
doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ| tānītyukte'pi punaḥ pañcagrahaṇaṃ
pañcānāmapyupasthitadoṣatve sati pravṛttyupadeśārtham| iha vamanādiṣu
karmalakṣaṇaṃ bahvitikartavyatāyogidoṣanirharaṇaśaktijyāyastvam| tena
tantrāntare snehasvedau prakṣipya saptakarmāṇīti yaducyate tanna bhavati, nahi
snehasvedau doṣabahirniḥsaraṇaṃ kurutaḥ, doṣasaṃśamanaṃ tu tau kurutaḥ;
pañcakarmāṅgatvena vyāpriyamāṇau tu snehasvedau doṣopasthāna eva paraṃ
vyāpriyete, na doṣanirharaṇe vamanādisampādye| anuvāsanaṃ tu yadyapi
vamanādivanna bahudoṣanirharaṇakāraṇaṃ bhavati, tathā'pi purīṣasya
pakvāśayagatavātasya ca bahirnirhārakatvāt karmalakṣaṇaprāptameva|
niṣṭhīvananetrāñjanādau tu na snehasvedādivadbahvitikartavyatāyogo naca
bahudoṣanirhārakatvaṃ, tena na tat karmaśabdavācyam| uttarabastistu sneharūpo
nirūhaḥ snehabastāvevāntarbhavati| yadi veha vamanādiṣu pañcakarmasu
paṅkajaśabdavadyogarūḍheyaṃ sañjñā; tena snehasvedaniṣṭhīvanādiṣu na
pravartate||15||
mātrākālāśrayā yuktiḥ, siddhiryuktau pratiṣṭhitā| tiṣṭhatyupari yuktijño
dravyajñānavatāṃ sadā||16||
mātrākālavicāraphalamāha- mātrākāletyādi| yuktiḥ yojanā bheṣajasya
dehadoṣādyapekṣayā| yuktiṃ stauti- siddhirityādinā| siddhiriha vikāropaśamasya
sādhyasya niṣpattiḥ||16||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi yavāgūrvividhauṣadhāḥ| vividhānāṃ vikārāṇāṃ
tatsādhyānāṃ nivṛttaye||17||
idānīṃ vamanādīnāmayogānmandībhūtasya vahneḥ sandhukṣaṇārthaṃ tathā
vamanādiṣvaprayogajanitasya
6
śūlādeḥ praśamārthaṃ pratijñāpūrvakaṃ yavāgūrabhidhatte- ata ūrdhvamityādi|
uktaṃ hi “yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān
sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantaragniḥ” (si.a.1) iti|
pippalyādiyavāgūnirdeśe upasādhiteti vacanaṃ
bheṣajapānīyataṇḍulādiprakṛtidravyāṇāmucitaparimāṇagrahaṇārtham
7| sākṣādbheṣajādīnāṃ pramāṇamiha noktaṃ, mātrāyā agnyādibhedenānavasthitatvāt
8| yaduktaṃ- “mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ
ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet” iti| yadyapyevaṃ tathā'pi
paribhāṣādarśanādvṛddhavaidyavyavahāradarśanācca yathā kartavyaṃ taducyate-
yavāgūsādhanadravyaṃ tāvaddvividhaṃ- vīryapradhānamauṣadhadravyaṃ, tathā
rasapradhānamāhāradravyaṃ ca| tatrāpyauṣadhadravyaṃ trividhaṃ, vīryabhedāt;
tīkṣṇavīryaṃ yathā śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilvāgnimanthādi, mṛduvīryaṃ
cāmalakādi; tatra tīkṣṇānāṃ karṣaḥ, madhyānāmardhapalaṃ, mṛdūnāṃ
palamityutsargaḥ| yaduktamagniveśena- “karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ
kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparām” iti| atra
madhyavīryāṇāmardhapalamātrā noktā sā madhyapramāṇagrahaṇādboddhavyā| tathā
“jīvantyajājīśaṭīpuṣkarāhvaiḥ” (ci.a.12) ityādikāyāṃ peyāyāṃ navabhirdravyaiḥ
kolapramāṇairmilitvā palamadūrāntaraṃ bhavati, tacca mṛduvīryābhiprāyeṇaiva;
“kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| ardhaśṛtena tenātha
yavāgvādyupakalpayet” ityatra catuṣpaladravyābhidhānaṃ
rasapradhānadravyābhiprāyeṇaiva; tena “siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī
matā” ityādāviyaṃ paribhāṣā boddhavyā| ṣaḍaṅgasādhanaparibhāṣāyāṃ “yadapsu
śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet
prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” ityatra peyāṃ
prati karṣadravyābhidhānaṃ madhyavīryasyāpi ṣaḍaṅgasya
mandānalapuruṣābhiprāyeṇa boddhavyam| vārimānaṃ tu ṣaḍaṅgārthaparibhāṣāyāṃ
9
karṣadravye vāriprastho'bhihitaḥ, tadanusāreṇānyatrāpi jalotkarṣo boddhavyaḥ|
kalkasādhyā tu yavāgūryatra bhavati, tatra sūdaśāstroktaparimāṇājjalaṃ
grāhyam| yaduktaṃ- “annaṃ pañcaguṇe sādhyaṃ vilepī ca caturguṇe|
maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇe'mbhasi” iti| etacca pañcaguṇe ityādi
taṇḍulabheṣajasamudāyādboddhavyam| yavāgūprakṛtibhūtataṇḍulamānaṃ tu
suśrutavacanādboddhavyam| yaduktaṃ- “vilepīmucitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ
bhiṣag” (su.ci.a.39) ityādi| tathā “yavāgūḥ svalpataṇḍulā” iti||17||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī
copasādhitā||18||
dadhitthabilvacāṅgerītakradāḍimasādhitā| pācanī grāhiṇī, peyā savāte
pāñcamūlikī||19|| śālaparṇībalābilvaiḥ
pṛśniparṇyā ca sādhitā| dāḍimāmlā hitā peyā pittaśleṣmātisāriṇām||20||
payasyardhodake cchāge hrīverotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇyā
ca sādhitā||21|| dadyāt sātiviṣāṃ peyāṃ sāme
10
sāmlāṃ sanāgarām| śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ mūtrakṛcchre saphāṇitām||22||
viḍaṅgapippalīmūlaśigrubhirmaricena ca| takrasiddhā
11
yavāgūḥ syāt krimighnī sasuvarcikā||23||
mṛdvīkāsārivālājapippalīmadhunāgaraiḥ| pipāsāghnī, viṣaghnī ca
somarājīvipācitā||24|| siddhā varāhaniryūhe
yavāgūrbṛṃhaṇī matā| gavedhukānāṃ bhṛṣṭānāṃ karśanīyā samākṣikā||25||
sarpiṣmatī bahutilā snehanī lavaṇānvitā| kuśāmalakaniryūhe śyāmākānāṃ
12
virūkṣaṇī||26|| daśamūlīśṛtā
kāsahikkāśvāsakaphāpahā| yamake madirāsiddhā pakvāśayarujāpahā||27||
śākairmāṃsaistilairmāṣaiḥ siddhā varco nirasyati|
jambvāmrāsthidadhitthāmlabilvaiḥ sāṅgrāhikī matā||28||
kṣāracitrakahiṅgvamlavetasairbhedinī matā|
abhayāpippalīmūlaviśvairvātānulomanī
13||29|| takrasiddhā yavāgūḥ
syāddhṛtavyāpattināśinī| tailavyāpadi śastā syāttakrapiṇyākasādhitā||30||
gavyamāṃsarasaiḥ sāmlā viṣamajvaranāśinī| kaṇṭhyā yavānāṃ yamake
pippalyāmalakaiḥ śṛtā||31|| tāmracūḍarase
siddhā retomārgarujāpahā| samāṣavidalā vṛṣyā ghṛtakṣīropasādhitā||32||
upodikādadhibhyāṃ tu siddhā madavināśinī| kṣudhaṃ
hanyādapāmārgakṣīragodhārasaiḥ śṛtā||33||
pañcakolasādhitā yavāgūrādāvucyate, pañcakarmakṣīṇāgnivṛddhihetutvena|
dadhitthaḥ kapitthaḥ| takramiha jalārthakārakam| grāhiṇīti chedaḥ| savāte iti
savāte'tīsāre| pañcamūlamatra sthirādipañcamūlaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe-
“dhruvādyairvāyvatīsāre” iti; dhruvādiḥ vidārigandhādiḥ| pṛśniparṇī
vartulapatrā siṃhapucchī| dāḍimāmleti vacanena yāvatā dāḍimenāmlatvaṃ
syāttāvanmānaṃ dāḍimaṃ darśayati| payasyardhodake ityādau nāgaraṃ mustaṃ;
yaduktaṃ jatūkarṇe- “raktātīsāre'jākṣīrajale ghanajalotpalaiḥ” iti|
pṛśniparṇyā ceti raktātīsāraghnayavāgvāmeva| sāmlāmiti dāḍimāmlāmiti
boddhavyam| śvadaṃṣṭretyādau jatūkarṇaḥ-
“pṛśnigokaṇṭakaguḍairmūtrārtibastiśūlanut” iti| suvarcikā sarjikākṣāraḥ|
pipāsāghnīti chedaḥ| somarājī avalgujaḥ
14| gavedhuko ghuluñcaḥ; gavedhukāśca taṇḍulasthāne| śyāmākaḥ tṛṇaviśeṣaḥ;
tasya ca bījataṇḍulā grāhyāḥ| yamake ghṛtataile| madirā dravasthāne|
śākādibhiḥ samānairyavāgūrmantavyā| dadhitthāmlaśabdena
kapitthasyāmlāvasthāyāmeva grahaṇaṃ darśayati| kṣāro yavakṣāraḥ| takrasiddheti
takrakṛtodakakāryā| piṇyākaḥ tilakalkaḥ| yamaka ityanena yamakena
paribharjanaṃ darśayati| samāṣavidaletyādau taṇḍulena māṣavidalasya
tulyamānatā, kṣīraṃ ca jalasthāne, ghṛtaṃ ca paribharjane; kiṃvā
māṣaprakṛtikaiveyam| madaśabdena viṣaja-raudhira-madyamadānāṃ trayāṇāmapi
grahaṇam, aviśeṣābhidhānāt| kṣudhaṃ
hanyādityādāvapāmārgataṇḍulāstaṇḍulasthāne; kṣīragodhāmāṃsarasau tu
jalasthāne||18-33||
tatra ślokaḥ- aṣṭāviṃśatirityetā yavāgvaḥ parikīrtitāḥ| pañcakarmāṇi cāśritya
prokto bhaiṣajyasaṅgrahaḥ||34||
pratilomatantrayuktyā'dhyāyasaṅgrahaṃ karoti- aṣṭāviṃśatirityādi||34||
pūrvaṃ mūlaphalajñānahetoruktaṃ yadauṣadham| pañcakarmāśrayajñānahetostat
kīrtitaṃ punaḥ||35||
dīrghañjīvitīye mūlinīphalinīgaṇapaṭhitānāmapāmārgajīmūtādīnāṃ punarvacane
upapattimāha- pūrvamityādi| mūlaphalajñānahetoriti asya mūlena vyavahāraḥ,
asya phalena vyavahāraḥ, iti jñātumityarthaḥ| pañcakarmaṇāmāśrayaḥ,
āśrayaśabdaśca bhāvapradhānaḥ; tena pañcakarmāśrayatve jñānārthamiti phalati|
yadyapi mūlinyaśca phalinyaśca dīrghañjīvitīye'pi “śaṇapuṣpī ca bimbī ca”
(sū.a.1) ityādinā granthena pañcakarmāśrayatvenāpyuktāḥ, tathā'pīha
mukhyaprapañcenābhidhīyamānapañcakarmāśrayadravyagaṇe'nabhidhānāt
pañcakarmāśrayatvenāprādhānyaṃ vā'pāmārgādīnāṃ śaṅketa, ata uktaṃ-
pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punariti||35||
smṛtimān hetuyuktijño jitātmā pratipattimān| bhiṣagauṣadhasaṃyogaiścikitsāṃ
kartumarhati||36||
etadadhyāyapratipāditāyāḥ pañcakarmapravṛtterdurjñeyatvena yathābhūtena
vaidyena cikitsā kartavyāṃ tādṛśaṃ vaidyamāha- smṛtimānityādi|
pratipattirutpannāyāmāpadi jhaṭiti yathākartavyatājñānaṃ, tadvān
pratipattimān||36||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'pāmārgataṇḍulīyo nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke'pāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cājamodāṃ ca’ iti pā. ↩
- 2 ‘pravartate’ iti pā. ↩
- 3 ‘nīlavaṃśā’ iti pā. ↩
- 4 ‘pāṭaliṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘pravāhaṇāvasthāprāptadoṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘vamanādiprayogajanitasya’ iti pā. ↩
- 7 ‘bheṣajapānīyataṇḍulādidravyāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘doṣādibhedena’ iti pā. ↩
- 9 ‘ṣaḍaṅgaparibhāṣāyāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘peyāmāme’ iti pā. ↩
- 11 ‘atra takraṃ jalasthāne bodhyaṃ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 atra śyāmākabījataṇḍulāstaṇḍulasthāne bodhyāḥ ↩
- 13 ‘…bilvai…’ iti pā. ↩
- 14 ‘avantijaḥ’ iti pā. ↩