athāta āragvadhīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvividhaṃ hi bheṣajamantaḥparimārjanaṃ bahiḥparimārjanaṃ ca;
tatrāpāmārgataṇḍulīyena
pañcakarmayavāgūrūpamantaḥparimārjanamabhidhāyāvaśiṣṭaṃ bahiḥparimārjanaṃ
pralepādyāragvadhīyenāha- athāta āragvadhīyamityādi| yadyapi kuṣṭhacikitsitaṃ
pṛthageva cikitsāsthāne bhaviṣyati, tatraiva cāvasaraprāptā ete āragvadhādayo
vaktumucitāḥ; tathā'pīha pṛthak kuṣṭhayogānāmabhidhānena
kuṣṭhasyānubandhitvena ca mahārogatvaṃ khyāpayati; abhyarhito hyarthaḥ punaḥ
punarabhidhīyate| iyaṃ ca kuṣṭhacikitsā''nāgatāvekṣaṇatantrayuktyā
nidānasthāne hetulakṣaṇādibhirlakṣitaṃ kuṣṭhamuddiśyoktā; tenālakṣitasya
cikitsā'bhidhīyamānā'jñātaviṣayatvena na yujyata iti yaducyate tannirastaṃ
bhavati| yadyapi rājayakṣmaprabhṛtayo'pi mahārogāḥ santi, tathā'pi na te
bhūribahiḥparimārjanaviṣayā yathā kuṣṭhamiti kuṣṭhaviṣayā eva
bahiḥparimārjanayogā abhidhīyante| kuṣṭhaharabahiḥparimārjanopodghātena ca
vātāpahāḥ “kolaṃ kulatthā” ityādayo'bhidhāsyante| kiñca
kuṣṭhaharabahiḥparimārjanaprayogāṇāmidaṃ svarūpaṃ yacchodhanānantaraṃ
prayujyamānāḥ siddhibhājo bhavanti; yaduktaṃ- “ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ prayujyante
nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām” (ci.a.7) iti;
tat pūrvādhyāye saṃśodhanamabhidhāyeha
kuṣṭhaprayogānavasaraprāptānabhidadhatā''cāryeṇa sādhu granthaniveśaḥ kṛtaḥ|
yadyapi ca “khadiraḥ kuṣṭhaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanena khadiraḥ
kuṣṭhaharabheṣajeṣu pradhānaṃ, tathā'pi khadiraṃ
parityajyāragvadhamādāvupadiśati,
kuṣṭhaharabahiḥparimārjanabheṣajeṣvāragvadhasyaiva
pradhānatvakhyāpanārtham||1-2||
āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ haridre| śryāhvaḥ surāhvaḥ
khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaṃ karavīrakatvak||3||
granthiśca bhaurjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe| phaṇijjhako
vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ||4||
vacā hareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ ca| manaḥśilāle
gṛhadhūma elā kāśīsalodhrārjunamustasarjāḥ||5||
ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ| siddhāḥ paraṃ
sarṣapatailayuktāścūrṇapradehā bhiṣajā prayojyāḥ||6||
kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ sureśaluptaṃ kiṭibhaṃ sadadru|
bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām||7||
kuṣṭhaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ nimbāśvagandhe suradāruśigrū| sasarṣapaṃ
tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt||8||
taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tenāsyakaṇḍūḥ
piḍakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||9||
kuṣṭhāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakamustalodhrāḥ| saugandhikaṃ sarjaraso
viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||10||
tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ
kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim||11||
manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tutthaṃ viḍaṅgaṃ
maricāni kuṣṭhaṃ lodhraṃ ca tadvat samanaḥśilaṃ syāt||12||
rasāñjanaṃ saprapunnāḍabījaṃ yuktaṃ kapitthasya rasena lepaḥ|
karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ||13||
ubhe haridre kuṭajasya bījaṃ karañjabījaṃ sumanaḥpravālān| tvacaṃ samadhyāṃ
hayamārakasya lepaṃ tilakṣārayutaṃ vidadhyāt||14||
manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ| granthiśca
bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena||15||
palāśanirdāharasena cāpi karṣoddhṛtānyāḍhakasammitena| darvīpralepaṃ
pravadanti lepametaṃ paraṃ kuṣṭhanisūdanāya||16||
parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ| tailāktagātrasya
narasya kuṣṭhānyudvartayedaśvahanacchadaiśca||17||
tāneva kuṣṭhaharayogānāha- āragvadha ityādi| śryāhvo ‘navanītakhoṭiḥ’ iti
prasiddhaḥ| granthiśca bhaurja iti bhūrjapatragranthiḥ| salomaśo dhātukāsīsam|
phaṇijjhakaḥ parṇāsabhedaḥ| sumanaḥpravālā jātīpallavāḥ| nikumbho dantī| ālaṃ
haritālam| ardharūpairiti ardhaślokaiḥ| gopittapītā iti pītagopittāḥ,
mayūravyaṃsakāditvena pūrvanipātaniyamāt; yadi vā gopittabhāvanayā pītavarṇā
gopittapītāḥ| paramatyarthaṃ siddhāḥ; yadyapi sarvaprayogā maharṣipraṇītāḥ
svaviṣaye siddhāstathā'pīha bahūnāṃ duścikitsyānāṃ rogāṇāmāśuharaṇāt paraṃ
siddhā ityucyante| cūrṇāni ca pradehāśca cūrṇapradehāḥ; yadi vā cūrṇīkṛtānāṃ
pradehāścūrṇapradehā; pradeho lepaḥ, pradehatākaraṇaṃ caiṣāṃ yogānāṃ
kuṣṭhaharagomūtragopittādinā boddhavyam| sureśaluptam indraluptam|
kuṣṭhagrahaṇena labdhānāmapi kiṭibhadadrupāmādīnāṃ punarabhidhānaṃ prayogāṇāṃ
viśeṣeṇa taddharaṇaśaktikhyāpanārtham| tumburu svanāmaprasiddham| vanyaṃ
kaivartamustakam| caṇḍā corapuṣpī| prathamamiti tailāktamityanena sambadhyate|
tailaṃ ceha kuṣṭhaharaprakaraṇe sārṣapaṃ boddhavyam| amṛtāsaṅgaḥ tutthakam|
kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| saugandhikaṃ gandhatṛṇaṃ gandhako vā| ārkaṃ payaḥ
arkakṣīram| tadvaditi pradehaḥ kuṣṭhaharaḥ
1| prapunnāḍa eḍagajaḥ| hayamārakaḥ karavīraḥ; tasya tvag grāhyā, madhyaṃ ca
pṛthagbhāvena grāhyam| tuṣodakaṃ satuṣairyavaiḥ sandhānaviśeṣāt kṛtaṃ
kāñjikam| palāśasya nirdāhena gṛhīto rasaḥ palāśanirdāharasaḥ; sa ca palāśasya
pradhānamūle cchinne'dhaḥ kumbhaṃ dattvopari vṛkṣadāhādyo galati svarasaḥ sa
gṛhyate| caturaṅgulaḥ svarṇahāliḥ| aśvahanaḥ karavīraḥ|
caturaṅgulakākamācyaśvahanacchadairekaḥ prayogaḥ, dvitve hyasya
dvātriṃśatsaṅkhyā vakṣyamāṇā virudhyate||3-17||
kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham| vacā śatāhvā
yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṃ pradehaḥ||18||
ānūpamatsyāmiṣavesavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt|
snehaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradehaḥ||19||
takreṇa yuktaṃ yavacūrṇamuṣṇaṃ sakṣāramartiṃ jaṭhare nihanyāt| kuṣṭhaṃ
śatāhvāṃ savacāṃ yavānāṃ cūrṇaṃ satailāmlamuśanti vāte||20||
ubhe śatāhve madhukaṃ madhūkaṃ balāṃ priyālaṃ ca kaśerukaṃ ca| ghṛtaṃ vidārīṃ
ca sitopalāṃ ca kuryāt pradehaṃ pavane sarakte||21||
rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca| ghṛtaṃ ca
siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārtiṃ praṇudet pradehaḥ||22||
vāte sarakte saghṛtaṃ pradeho godhūmacūrṇaṃ chagalīpayaśca|23|
tailayoniphalānyeraṇḍaphalatilādīni| amlamiti kāñjikādiyogāt| ānūpānāṃ
khaḍgādīnāṃ matsyānāṃ cāmiṣaṃ māṃsamānūpamatsyāmiṣam| vesavāraḥ- “nirasthi
piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmaricasaṃyuktaṃ vesavāra iti
smṛtaḥ”| gandhapradhānānyauṣadhāni gandhauṣadhāni, tāni cāgurvādīni
jvarādhyāye pratipādyāni; gandhauṣadhaiśca siddhairiti yojanīyaṃ; tena
daśamūlagandhauṣadhābhyāṃ snehāḥ sādhanīyāḥ (kiṃvā
gandhauṣadhairdaśamūlasiddhaiḥ snehapṛktairayaṃ pradehaḥ
2
)| uśanti kathayanti| vidārī vidārīkandaḥ| sitopalā sitaśarkarā| madhuśeṣaḥ
sikthakam| siddhamiti ghṛtadugdhayuktaṃ sat kiñcidevāgnau sādhitam||18-22||-
natotpalaṃ candanakuṣṭhayuktaṃ śirorujāyāṃ saghṛtaṃ pradehaḥ||23||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru kuṣṭhaṃ yaṣṭyāhvamelā kamalotpale ca| śirorujāyāṃ
saghṛtaḥ pradeho lohairakāpadmakacorakaiśca||24||
rāsnā haridre naladaṃ śatāhve dve devadārūṇi sitopalā ca| jīvantimūlaṃ
saghṛtaṃ satailamālepanaṃ pārśvarujāsu koṣṇam||25||
śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram|
priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghṛtaḥ pradehaḥ||26||
sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā| yavāsamūlaṃ
kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca||27||
śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṃ tvak suradāru rāsnā| śītaṃ
nihanyādacirāt pradeho viṣaṃ śirīṣastu sasindhuvāraḥ||28||
śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ|
patrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ||29||
nataṃ tagarapādikā, tadabhāve śīulīcoppaḍako gṛhyate| prapauṇḍarīkaḥ
puṇḍarīkam| loham aguru| erakā hoggalaḥ| ayaṃ
prapauṇḍarīkādibhiścorakaiścetyanta ekaḥ prayogaḥ| corakaḥ corapuṣpikā
svanāmaprasiddhaḥ| naladaṃ māṃsī| śatāhve iti śatapuṣpāmadhurike| tuṅgaḥ
punnāgaḥ| amṛṇālam uśīram| kāleyakaṃ kāliyākāṣṭham| latā mañjiṣṭhā| aindrī
gorakṣakarkaṭī| nalinaṃ kamalam| yavāsamūlaṃ durālabhāmūlam| kuśakāśayośca
mūlam| ayaṃ sitādirerakā cetyanta eko yogaḥ| jalaṃ vālakam| sindhuvāraḥ
nirguṇḍī| viṣamityādiraparaḥ prayogaḥ| lāmajjakam uśīram| hema nāgakeśaram|
abhayam uśīram||23-29||
tatra ślokaḥ- ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṃśataṃ siddhamaharṣipūjyaḥ|
cūrṇapradehān vividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham||30||
adhyāyārthasaṅgrahaḥ- ihātrija ityādi| cūrṇapradehāniti pūrvavadvyākhyeyam|
dvātriṃśatamiti saṅkhyākaraṇaṃ nyūnādhikasaṅkhyā durbodhanirākaraṇārtham||30||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne āragvadhīyo nāma
tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke āragvadhīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||