athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyamadhyāyaṃ
1
vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha
bhagavānātreyaḥ||2|| iha khalu ṣaḍ
virecanaśatāni bhavanti, ṣaḍ virecanāśrayāḥ, pañca kaṣāyayonayaḥ, pañcavidhaṃ
kaṣāyakalpanaṃ, pañcāśanmahākaṣāyāḥ, pañca kaṣāyaśatāni, iti saṅgrahaḥ||3||
apāmārgataṇḍulīye'ntaḥparimārjanamuktam, āragvadhīye ca
bahiḥparimārjanamuktaṃ; samprati
pūrvādhyāyadvayāpratipāditabheṣajacatuṣkāvaśyavaktavyamavaśiṣṭamubhayaparimārjanabheṣajamabhidhātuṃ
ṣaḍvirecanaśatāśritīyo'bhidhīyate| āśrīyata ityāśritamāśraya ityarthaḥ|
ṣaṭsaṅkhyāvacchinnāni virecanaśatānyāśritāni cādhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ
ṣaḍvirecanaśatāśritīyaḥ, etenaitaduktaṃ- ṣaḍvirecanaśatāni, ṣaḍvirecanāśrayāḥ,
etaddvayamadhikṛtya sañjñeyaṃ praṇīteti mantavyam| yadyapi cādhyāyādāviha
khalviti padaṃ śrūyate, tathā'pi tadapradhānatvānnādhyāyasañjñāpraṇayane
niveśitam| iheti agniveśatantre'natisaṅkṣepavistare| etena
vakṣyamāṇavirecanaṣaṭśatānāṃ tathā pañcāśanmahākaṣāyāṇāṃ tathā
pañcakaṣāyaśatānāṃ vistarakalpanāyāmadhikatvamapi bhavatīti sūcyate| ata eva
vakṣyati kalpe- “uddeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam| svabuddhyaivaṃ
sahasrāṇi koṭirvā samprakalpayet” (ka.a.12) iti| tathā'traiva vakṣyati- “na hi
vistarasya pramāṇamasti” ityādi| khaluśabdaḥ prakāśane| virecanaśabdeneha
vamanaṃ virecanaṃ ca gṛhyate| yato vakṣyati kalpe- “ubhayaṃ vā
doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti| na ca vācyaṃ
doṣamalavirecanāccedvirecanasañjñā, tena bastiśirovirecanayorapi
virecanasañjñāpravṛttiḥ; yatastantrakārasiddheyaṃ sañjñā na
pācakavadyogamātrapravṛttā; tantrakāraśca vamanavirecanayoreva yogarūḍhāṃ
sañjñāṃ vidadhāti nānyatra, tat kuto'nyatra prasaktiḥ| ṣaḍvirecanaśatānītyādi
svayamevācāryo vyākhyāsyati| pañca kaṣāyaśatānītyatra kaṣāyaśabdena
madhurādīnāṃ lavaṇavarjānāṃ rasānāṃ kaṣāyatvena
paribhāṣitānāmāśrayatvenauṣadhadravyamucyate| kaṣāyayonayaḥ kaṣāyajātayaḥ|
kaṣāyāṇāṃ yathoktadravyāṇāṃ kalpanamupayogārthaṃ saṃskaraṇaṃ kaṣāyakalpanam|
mahākaṣāyā iti daśasaṅkhyāvacchinnasyaikakāryakaraṇārthopāttasyauṣadhagaṇasya
sañjñā; yadvakṣyati- “daśemāni jīvanīyāni” ityādinā||1-3||
ṣaḍ virecanaśatāni, iti yaduktaṃ tadiha saṅgraheṇodāhṛtya vistareṇa
kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra
2
) trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu, ekonacatvāriṃśajjīmūtakeṣu yogāḥ,
pañcacatvāriṃśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ,
kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti, kṛtavedhanaṃ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṃ,
śyāmātrivṛdyogaśataṃ praṇītaṃ daśāpare cātra bhavanti yogāḥ, caturaṅgulo
dvādaśadhā yogameti, lodhraṃ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṃ, mahāvṛkṣo bhavati
viṃśatiyogayuktaḥ, ekonacatvāriṃśat saptalāśaṅkhinyoryogāḥ,
aṣṭacatvāriṃśaddantīdravantyoḥ, iti ṣaḍvirecanaśatāni||4||
saṅgraheṇa uddeśamātreṇa| kalpa evopaniṣat kalpopaniṣat;
upaniṣadityatyupayuktarahasyavidyopadeśasthānamucyate vede; tadvadihāpi
kalpasyātyupayuktatvena rahasyavamanavirecanaprayogopadeśakatvāt kalpa
evopaniṣadityucyate| na ca vācyaṃ kalpa eva vistareṇa
ṣaḍvirecanaśatānyabhidhāsyante, tena tadevāstu, alamanena saṅkṣepābhidhānena
samyagavabodhānupāyatvāt; yatastantradharmo'yaṃ- yat prathamaṃ sūtraṇaṃ
bhavati, tadanu tadvivaraṇaṃ prapañcena; ucyate ca nyāyavidbhiḥ- “te vai
viṣayāśca
3
susaṅgṛhītā bhavanti yeṣāṃ samāso vyāsaśca” iti| trayastriṃśatā'dhikaṃ
yogaśataṃ trayastriṃśadyogaśatam| kṛtavedhanayogāntā yogā vamanasya, śeṣā
virecanasya| atreti śyāmātrivṛtoreva| śyāmeti śyāmamūlā trivṛt, trivṛditi
aruṇamūlā trivṛt||4||
ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti||5||
ṣaḍityādi| ṣaḍeva virecanāśrayā virecanādhikaraṇāni| atra hi kṣīramādau kṛtaṃ
tīkṣṇavirecanatvāt; uktaṃ hi- “snukpayastīkṣṇavirecanānām” (sū.a.25) iti|
tvagityanena lodhratvaggṛhyate| patramityanena ikṣvākvādipatram| yadvakṣyati
kalpe- “apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitām| kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt
pittodrikte kaphajvare” (ka.a.3) iti| yadyapi cairaṇḍatailatāmrapāradādīnāṃ
kṣīrādyadhikānāmapi virecanāśrayatvaṃ sambhavati, tathā'pi teṣāmiha tantre
kalpasthāne virecanāśrayatvenānabhidhānādadhyāyādipratipāditenehaśabdena
yogādiha ṣaḍāśrayā ityaviruddhameva||5||
pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ
kaṣāyakaṣāyaśceti tantre sañjñā||6||
pañca kaṣāyaśatāni mahākaṣāyavyākhyayā vyākhyātavyāni, atastadullaṅghya pañca
kaṣāyayonayo'bhidhīyante| madhuraścāsau kaṣāyaśceti madhurakaṣāyaḥ, evaṃ
śeṣeṣvapi| tantre sañjñetyanena lavaṇarasaṃ varjayitvā madhurādayo rasāḥ
kaṣāyasañjñayā vyavahriyante ityayaṃ svatantrasamaya iti sūcayati, nātra
paratantravyavahāra iti| atha kimarthaṃ punarācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane
lavaṇasya madhurāderiva guṇādibhiruddiṣṭasya tathā prayogeṣu citrakaguḍikādau
“dvau kṣārau lavaṇāni ca” (ci.a.15) ityādinoddiṣṭasya rogabhiṣagjitīye
(vi.a.8) ca skandhenopadiṣṭasya rasādhikāreṣu ca teṣu teṣu
madhurādivadupadiṣṭasya parityāgaḥ kriyate? ucyate- kaṣāyasañjñeyaṃ
bheṣajatvena vyāpriyamāṇeṣu raseṣvācāryeṇa niveśitā| atra ca kevalasya
lavaṇasya prayogo nāsti, madhurādīnāṃ tu kevalānāmapi prayogo'sti, lavaṇaṃ tu
dravyāntarasaṃyuktamevopayujyate| madhurādiṣu svarasakalkādilakṣaṇā kalpanā
sambhavati, na lavaṇe| yato na tāvallavaṇasya svaraso'sti; kalko'pi dravyasya
draveṇa peṣaṇāt kriyate, tacca na sambhavati lavaṇe, lavaṇaṃ hi pānīyayogāt
pānīyameva bhavati; yadyapi kalkasyaiva bhedaścūrṇaṃ, cūrṇatā ca lavaṇasya
sambhavati, tathā'pi lavaṇasya cūrṇarūpatā na pūrvasmādacūrṇarūpāt
kiñcicchaktiviśeṣamāpādayati, śaktiviśeṣakalpanārthaṃ ca kalpanā kriyata
ityuttaratra pratipādayiṣyāmaḥ, tasmāccūrṇatvamapi lavaṇasya
kalpanakalpanamiva; śṛtaśītaphāṇṭakaṣāyāstu dravyasya kārtsnyenānupayojyasya
tattatsaṃskāravaśāddraveṣu dravyasya stokāvayavānupraveśārthamupadiśyante;
lavaṇe caitanna sambhavati, lavaṇaṃ hi dravasambandhe sarvātmanaiva
dravamanugataṃ bhavati; tasmāllavaṇaṃ pṛthakprayogābhāvāt
kalpanā'sambhavāccācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane nirastamiti na
niṣprayojaneyamācāryapravṛttiḥ||6||
pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ, kalkaḥ, śṛtaḥ, śītaḥ,
phāṇṭaḥ, kaṣāya iti| (yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ
4
svarasa ucyate | yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ || vahnau tu
kvathitaṃ dravyaṃ śṛtamāhuścikitsakāḥ | dravyādāpotthitāttoye pratapte niśi
saṃsthitāt || kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ | kṣiptvoṣṇatoye
mṛditaṃ tat phāṇṭaṃ parikīrtitam ||) teṣāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyam; ataḥ
kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇī; na tvevaṃ khalu sarvāṇi sarvatropayogīni
bhavanti||7||
kalpanamupayogārthaṃ prakalpanaṃ saṃskaraṇamiti yāvat svarasādibahulakṣaṇaṃ;
yathā- “svo rasaḥ svarasaḥ proktaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ| kvathitastu śṛtaḥ,
śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ|| kṣiptoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate” iti|
atra śaunakavacanaṃ tu “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| kaṣāyo
yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” iti| phāṇṭaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdo'yaṃ
svarasādibhirapi sambadhyate, tena svarasaḥ kaṣāyaḥ, kalkaḥ kaṣāyaḥ, ityādyapi
boddhavyam| teṣāṃ svarasādīnāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyamiti phāṇṭācchīto guruḥ,
śītācchṛto gururityādi| yato yathāpūrvaṃ gurvī kaṣāyakalpanā, ata eva
vyādhyāturabalāpekṣiṇī; vyādherāturasya ca balamapekṣata ityarthaḥ|
atropapattimāha- na tvevamityādi| balavati puruṣe vyādhau ca
dravyasārabhāgamayatvenātyarthaṃ gururbahukāryakaraḥ svaraso yujyate,
nāyamalpabale puruṣe roge vā yogavān bhavati,
balabhraṃśabheṣajātiyogadoṣakartṛtvāditi
5
bhāvaḥ; evamanyatrāpi vyākhyeyam| tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣe
yogyāni bhavanti; yataḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit svarasapriyā
itarakalpanādviṣa evamādi| na cātyarthaṃ dviṣṭabheṣajasya prayoga iṣyate,
tatkṣaṇavamanārucyādidoṣakartṛtvāt
6| tathā kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇītyetadudāharaṇārthaṃ, tena
dravyāpekṣiṇītyetadapi boddhavyam| yato dravyaniyamena kalpanāniyamaṃ vakṣyati
rasāyane; yathā- “maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ, kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya
cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ, kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ”
(ci.a.1) iti| cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvanīyaṃ, dvividho hi kalkaḥ
sadravo'dravaśceti kṛtvā; tena “niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā
cūrṇamatho śṛtā vā” (ci.a.4) ityādau pṛthak cūrṇapāṭhenādhikakalpanāprasaṅgo
nodbhāvanīyaḥ||7||
‘pañcāśanmahākaṣāyā’ iti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- jīvanīyo
bṛṃhaṇīyo lekhanīyo bhedanīyaḥ sandhānīyo dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ;
balyo varṇyaḥ kaṇṭhyo hṛdya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tṛptighno'rśoghnaḥ
kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighno viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ;
stanyajananaḥ stanyaśodhanaḥ śukrajananaḥ śukraśodhana iti catuṣkaḥ
kaṣāyavargaḥ; snehopagaḥ svedopago vamanopago virecanopaga
āsthāpanopago'nuvāsanopagaḥ śirovirecanopaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ;
chardinigrahaṇastṛṣṇānigrahaṇo hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ;
purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyo mūtrasaṅgrahaṇīyo mūtravirajanīyo
mūtravirecanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śothaharo
jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana
udardapraśamano'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ;
śoṇitasthāpano vedanāsthāpanaḥ sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpano vayaḥsthāpana iti
pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ
lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti| teṣāmekaikasmin mahākaṣāye daśa
daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tānyeva pañca kaṣāyaśatāni
bhavanti||8||
mahākaṣāyānudāharati- pañcāśadityādi| jīvane hito jīvanīyaḥ; evamanyatrāpi|
ṣaḍbhirniṣpāditaḥ ṣaṭkaḥ, evaṃ catuṣkādiṣvapi bodhyam| atra ca
ṣaṭkādirmahākaṣāyāṇāṃ paricchedaḥ kasyacidarthasyānugamena boddhavyaḥ; yathā-
jīvanīyādau ṣaṭke īyāntatvaṃ, balyādau yapratyayāntatvaṃ, tṛptighnādau
ghnāntatvaṃ, stanyajananādau stanyaśukraviṣayatvam, evamādyūhyam
7| etacca īyapratyayāntatvādinā
8
bahubhedakathanaṃ vaicitryeṇa granthasya puṣkalābhidhānatākaraṇārtham| etacca
śāstre'vaśyaṃ kartavyam| yaduktamihaiva śāstraguṇakathane yathā-
“anavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānam” (vi.a.8) ityādi|
jīvanīyaśabdenehāyuṣyatvamabhipretam| yatra ca madhurarasaguṇe “āyuṣyo
jīvanīyaḥ” (sū.a.26) iti ca kariṣyati tatra mūrcchitasya sañjñājanakatvena
jīvanīyatvaṃ vyākhyeyam| tṛptiḥ śleṣmavikāro yena tṛptamivātmānaṃ manyate,
tadghnaṃ tṛptighnam| snehopagānīti snehasya sarpirādeḥ snehanakriyāyāṃ
sahāyatvenopagacchantīti snehopagāni, mṛdvīkādisnehopagayuktasya sarpirādeḥ
snehane
9
prakarṣavatī śaktirbhavatītyarthaḥ; tathā vamanopagānītyatra madanaphalādīnāṃ
vamanadravyāṇāṃ madhumadhukādīni sahāyāni bhavantīti; evaṃ svedopagādau
vyākhyeyam| śirovirecanopage tu śirovirecanapradhānānyeva dravyāṇi
boddhavyāni| purīṣasya virajanaṃ doṣasambandhanirāsaṃ karotīti
purīṣavirajanīyaḥ| evaṃ mūtravirajanīye vyākhyeyam| mūtrasya virecanaṃ
karotīti mūtravirecanīyaḥ| udardo varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ, tatpraśamana
udardapraśamanaḥ; na punariha mahārogādhyāye paṭhito vātavikāro gṛhyate,
tindukādīnāmudardapraśamanānāṃ vātaṃ pratyananukūlatvāt| śoṇitasya duṣṭasya
duṣṭimapahṛtya prakṛtau śoṇitaṃ sthāpayatīti śoṇitasthāpanam| vedanāyāṃ
sambhūtāyāṃ tāṃ nihatya śarīraṃ prakṛtau sthāpayatīti vedanāsthāpanam| sañjñāṃ
jñānaṃ ca sthāpayatīti sañjñāsthāpanam| prajopaghātakaṃ doṣaṃ hṛtvā prajāṃ
sthāpayatīti prajāsthāpanam| vayastaruṇaṃ sthāpayatīti vayaḥsthāpanam|
upasaṃharati- itītyādi| mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ pañcāśanmahākaṣāyā
bhavantītyanenoddiṣṭānāṃ, lakṣaṇaṃ svarūpaṃ jīvanīyādi, tasyodāharaṇaṃ
prapañcena kathanaṃ, tadarthaṃ vyākhyātā nirdeśena kathitā ityarthaḥ; yadi vā
mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ yallakṣaṇamanekaiḥ
kaṣāyairmilitvaikārthajīvanīyādisampādanaṃ, tasyodāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham|
etenānyānyapi mahākaṣāyāṇi
vātapraśamanapittapraśamanādīnyekakāryasampādakānekadravyamayāni bhavantīti
sūcayati| mahatāṃ ceti cakāra udāharaṇārthaṃ cetyatra boddhavyaḥ,
tenālpabuddhīnāṃ vyavahārārthaṃ ceti samuccinoti; etaccottaratra sphuṭaṃ
bhaviṣyati| uttaratra yadvakṣyati- “mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ
vyākhyātā bhavanti” iti, tat tadyathetyādigranthasyārthaṃ vyākartuṃ; kiṃvā'tra
vyākhyātā iti padaṃ sañjñāmātreṇa mahākaṣāyakathane vartate, tatra tu
vyākhyātā iti padaṃ prati prati jīvakādidravyakathane vartate, tena na
paunaruktyam| avayavā evāvayavikāḥ, tānyeva pañcāśanmahākaṣāyāṇi
daśāvayavaguṇitānyekaikadravyarūpāṇi pañca kaṣāyaśatāni bhavantītyarthaḥ||8||
tadyathā- jīvakarṣabhakau medā mahāmedā kākolī kṣīrakākolī
mudgaparṇīmāṣaparṇyau
10
jīvantī madhukamiti daśemāni jīvanīyāni bhavanti (1), kṣīriṇī
rājakṣavakāśvagandhākākolīkṣīrakākolīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā
11
iti daśemāni bṛṃhaṇīyāni bhavanti (2),
mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurohiṇīcitrakacirabilvahaimavatya
iti daśemāni lekhanīyāni bhavanti (3),
suvahārkorubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya
12
iti daśemāni bhedanīyāni bhavanti (4),
madhukamadhuparṇīpṛśniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmocarasadhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti
daśemāni sandhānīyāni bhavanti (5),
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverāmlavetasamaricājamodābhallātakāsthihiṅguniryāsā
iti daśemāni dīpanīyāni bhavanti (6), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||9||
jīvanīyamādāvucyate sarveṣāṃ jīvanahitasyaivātyarthamabhipretatvāt|
mudgamāṣaparṇyantaṃ sugamam| jīvantī svanāmakhyātā suvarṇavarṇābhā, madhukaṃ
yaṣṭīmadhukam (1)| kṣīriṇī kṣīralatā, rājakṣavako dugdhikā, vāṭyāyanī
śvetabalā, bhadraudanī pītabalā, bhāradvājī vanakārpāsī, payasyā vidārīkandaḥ,
ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ (2)| kaṭukā kaṭurohiṇī, cirabilvaḥ karañjaḥ,
haimavatī śvetavacā (3)| suvahā
13
trivṛt, agnimukhī ‘lāṅgaliyā’ iti khyātā, citrā dantī, śaṅkhinī śvetabuhnā,
śakulādanī kaṭurohiṇī, svarṇakṣīriṇī aṅguṣṭhaprabhā
14
(4)| ambaṣṭhakī akarṇaviddhā, samaṅgā varāhakrāntā, kaṭphalaṃ
svanāmaprasiddhaṃ, sandhānīyaḥ saṅgrahaṇaḥ sāmānyena; purīṣasya saṅgrahaṇastu
bhinnamalamātrasaṅgrahaṇaḥ
15
(5)| śṛṅgaveraḥ śuṇṭhī, hiṅguniryāso hiṅgu||9||
aindryṛṣabhyatirasarṣyaproktāpayasyāśvagandhāsthirārohiṇībalātibalā iti
daśemāni balyāni bhavanti (7),
candanatuṅgapadmakośīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśemāni
varṇyāni bhavanti (8),
sārivekṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṃsapādībṛhatīkaṇṭakārikā iti
daśemāni kaṇṭhyāni bhavanti (9),
āmrāmrātakalikucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti
daśemāni hṛdyāni bhavanti (10), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||10||
aindrī gorakṣakarkaṭī, ṛṣabhī śūkaśimbā, atirasā śatāvarī ṛddhirvā, ṛṣyaproktā
māṣaparṇī, atibalā pītabalā, payasyeha kṣīravidārī kākolī vā (7)| tuṅgaḥ
punnāgaḥ, sitā śvetadūrvā, latā śyāmadūrvā (8)| sārivā anantamūlam,
ikṣumūlamatrekṣormūlaṃ moraṭo vā, vidārī vidārīkandaḥ, kaiṭaryaṃ kaṭphalaṃ,
haṃsapādī svanāmaprasiddhā (9)| āmrātaka āmrāḍakaḥ, vṛkṣāmlaṃ bṛhadamlam
(10)||10||
nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭolānīti daśemāni
tṛptighnāni bhavanti (11),
kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti
daśemānyarśoghnāni bhavanti (12),
khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā
iti daśemāni kuṣṭhaghnāni bhavanti (13),
candananaladakṛtamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti
daśemāni kaṇḍūghnāni bhavanti (14),
akṣīvamaricagaṇḍīrakebukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṃṣṭrāvṛṣaparṇikākhuparṇikā
iti daśemāni krimighnāni bhavanti (15),
haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraśleṣmātakā
iti daśemāni viṣaghnāni bhavanti (16), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||11||
tṛptighno vyaktaḥ (11)| dhanvayāso durālabhā (12)| aruṣkaro bhallātakaḥ (13)|
naladaṃ māṃsī, kṛtamālaḥ suvarṇahaliḥ, naktamālaḥ karañjaḥ (14)| akṣīvo'bdakaḥ
śobhāñjano vā, gaṇḍīraḥ śamaṭhaśākaṃ, nirguṇḍī sindhuvāraḥ, kiṇihī kaṭabhī,
ākhuparṇī mūṣikaparṇī, vṛṣaparṇī ca tadbhedaḥ ‘phañjipatrikā’ iti khyātā (15)|
suvahā rāsnā hāpharamālī vā, pālindī śyāmalatā, śleṣmātako bahuvāraḥ (16)||11||
vīraṇaśāliṣaṣṭikekṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭakattṛṇamūlānīti daśemāni
stanyajananāni bhavanti (17),
pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurohiṇīsārivā
iti daśemāni stanyaśodhanāni bhavanti (18),
jīvakarṣabhakakākolīkṣīrakākolīmudgaparṇīmāṣaparṇīmedāvṛddharuhājaṭilākuliṅgā
iti daśemāni śukrajananāni bhavanti (19),
kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphenakadambaniryāsekṣukāṇḍekṣvikṣurakavasukośīrāṇīti
daśemāni śukraśodhanāni bhavanti (20), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||12||
ikṣuvālikā khāgālikā, darbha uluyātṛṇaṃ, gundrā guluñca (17)| stanyaśodhano
vyaktaḥ (18)| vṛddharuhā śatāvarī, vṛkṣaruhāpāṭhapakṣe bandākaḥ, jaṭilā
uccaṭā, kuliṅga uccaṭābhedaḥ (19)| kadambo bahuphalastasya niryāsaḥ, ikṣurakaḥ
kokilākṣaḥ, vasuko vasuhaṭṭakaḥ, atra jatūkarṇaḥ paṭhatyelavālukaṃ
kaṭphalasthāne (20)||12||
mṛdvīkāmadhukamadhuparṇīmedāvidārīkākolīkṣīrakālolījīvakajīvantīśālaparṇya iti
daśemāni snehopagāni bhavanti (21),
śobhāñjanakairaṇḍārkavṛścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśemāni
svedopagāni bhavanti (22),
madhumadhukakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti
daśemāni vamanopagāni bhavanti (23),
drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti
daśemāni virecanopagāni bhavanti (24),
trivṛdbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti
daśemānyāsthāpanopagāni bhavanti (25),
rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvṛścīrapunarnavāśvadaṃṣṭrāgnimanthaśyonākā
iti daśemānyanuvāsanopagāni bhavanti (26),
jyotiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvetāmahāśvetā
iti daśemāni śirovirecanopagāni bhavanti (27), iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ||13||
snehopago vyaktaḥ (21)| vṛścīraḥ śvetapunarnavā (22)| kovidāraḥ
svanāmaprasiddhaḥ, karbudāraḥ śvetakāñcanaḥ, vidulo hijjalaḥ, śaṇapuṣpī
ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā arkaḥ, pratyakpuṣpā apāmārgaḥ (23)| badarītrayam (24)|
vyaktaḥ (25)| vyaktaḥ (26)| kṣavakaḥ chikkākārakaḥ, śvetā aparājitā, mahāśvetā
tadbhedaḥ kaṭabhī vā (27)||13||
jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikośīramṛllājā iti daśemāni
chardinigrahaṇāni bhavanti (28),
nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīveradhānyakapaṭolānīti
daśemāni tṛṣṇānigrahaṇāni bhavanti (29),
śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābṛhatīvṛkṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśṛṅgya
iti daśemāni hikkānigrahaṇāni bhavanti (30), iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ||14||
vyaktaḥ (28)| vyaktaḥ (29)| vyaktaḥ (30)||14||
priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarāṇīti
daśemāni purīṣasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (31),
jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīveṣṭakabhṛṣṭamṛtpayasyotpalatilakaṇā
iti daśemāni purīṣavirajanīyāni bhavanti (32),
jambvāmraplakṣavaṭakapītanoḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasomavalkā iti
daśemāni mūtrasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (33),
padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti
daśemāni mūtravirajanīyāni bhavanti (34),
vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhedadarbhakuśakāśagundretkaṭamūlānīti
daśemāni mūtravirecanīyāni bhavanti (35), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||15||
anantā anantamūlaṃ, kaṭvaṅgaḥ śyonākaḥ, mocarasaḥ śālmalīveṣṭakaḥ, padmā
brāhmaṇayaṣṭikā (31)| śallakī svanāmaprasiddhā, kacchurā śūkaśimbā,
śālmalīveṣṭakaḥ śimalīāṭhā, śrīveṣṭako navanītakhoṭī (32)| kapītano
gandhamuṇḍaḥ, aśmantakaḥ amlaloṭaḥ, somavalkaḥ khadiraḥ (33)|
padmabhedāścatvāraḥ, saugandhikaḥ śundhī (34)| vṛkṣādanī bandāko vidārikando
vā, vaśiraḥ sūryāvartaḥ (35) ||15||
drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśṛṅgīkaṇṭakārikāvṛścīrapunarnavātāmalakya iti
daśemāni kāsaharāṇi bhavanti (36),
śaṭīpuṣkaramūlāmlavetasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśemāni
śvāsaharāṇi bhavanti (37),
pāṭalāgnimanthaśyonākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīgokṣurakā
iti daśemāni śvayathuharāṇi bhavanti (38),
sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśemāni
jvaraharāṇi bhavanti (39),
drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparūṣakekṣuyavaṣaṣṭikā iti daśemāni
śramaharāṇi bhavanti (40), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||16||
tāmalakī bhūmyāmalakī (36)| caṇḍā corahulī (37)| vyaktaḥ (38)| vyaktaḥ (39)|
phalguḥ kāṣṭhodumbarakaḥ (40)||16||
lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlotpalośīrasārivāguḍūcīhrīberāṇīti
daśemāni dāhapraśamanāni bhavanti (41),
tagarāgurudhānyakaśṛṅgaverabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyonākapippalya iti
daśemāni śītapraśamanāni bhavanti (42),
tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimedā iti
daśemānyudardapraśamanāni bhavanti (43),
vidārīgandhāpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikairaṇḍakākolīcandanośīrailāmadhukānīti
daśemānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti (44),
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti
daśemāni śūlapraśamanāni bhavanti (45), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||17||
lājādau jatūkarṇapāṭhāt guḍūcīsthāne padmakaḥ, yadi vā “arkāguruguḍūcīnāṃ
tiktānāṃ cauṣṇyamiṣyate” (sū.a.26), iti vacanādyadyapyuṣṇā guḍūcī, tathā'pi
tasyā dāhapraśamakatvaṃ prabhāvādboddhavyam (41)| bhūtīko yavānikā (42)|
tindukaḥ ‘kenduḥ’ iti prasiddhaḥ, kadaro viṭkhadiraḥ, arimedaḥ khadirabhedaḥ
(43)| vyaktaḥ (44)| ajagandhā phokāndī (45)||17||
madhumadhukarudhiramocarasamṛtkapālalodhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti
daśemāni śoṇitasthāpanāni bhavanti (46),
śālakaṭphalakadambapadmakatumbamocarasaśirīṣavañjulailavālukāśokā iti daśemāni
vedanāsthāpanāni bhavanti (47),
hiṅgukaiṭaryārimedāvacācorakavayasthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇya iti
daśemāni sañjñāsthāpanāni bhavanti (48),
aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryā'moghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksenakāntā
iti daśemāni prajāsthāpanāni bhavanti (49),
amṛtā'bhayādhātrīmuktāśvetājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti
daśemāni vayaḥsthāpanāni bhavanti (50), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||18||
rudhiraṃ kuṅkumam (46)| vañjulo vetasaḥ (47)| kaiṭaryaḥ parvatanimbaḥ,
vayaḥsthā brāhmī, golomī bhūtakeśī, palaṅkaṣā gugguluḥ jaṭāmāṃsī vā (48)|
śatavīryāsahasravīrye dūrve; amoghā pāṭalā, āmalakī vā, lakṣmaṇā vā; avyathā
kadalī, guḍūcī vā, harītakī vā; ariṣṭā kaṭurohiṇī; viṣvaksenakāntā priyaṅguḥ
(49)| muktā rāsnā; śvetāsthāne ‘śreyasī’ iti kecit, sā rāsnābhedaḥ (50)||18||
iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ
lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti||19||
sampratyetānyeva jīvakādīnyuktāni pratyekaśo dravyagaṇanayā pañcakaṣāyaśatāni
syuḥ, daśakagaṇanayā ca pañcāśanmahākaṣāyāḥ śṛṅgagrāhikayoktā bhavantīti
darśayannupasaṃharati- itītyādi| abhisamasyeti daśakasaṅkhyayaikavargīkṛtya|
lakṣaṇasyodāharaṇaṃ (lakṣaṇodāharaṇaṃ
16
), pūrvaṃ jīvanīyādisañjñā
17
lakṣaṇamabhipretyoktā; lakṣaṇodāharaṇārthamiti samprati
jīvakarṣabhakādīnyudāharaṇārthaṃ vyākhyātāni; jīvakādibhirdaśabhirlakṣyate
jñāyate jīvanīyo mahākaṣāyaḥ| mahatāṃ ceti cakāraḥ pañcakaṣāyaśatānāṃ ca
lakṣaṇasyodāharaṇārthamiti samuccinoti| tatra jīvakādayaḥ pratyekaṃ
pañcakaṣāyaśatānāmekaikadravyarūpāṇāṃ lakṣaṇasvarūpā bhavanti| yadi vā
lakṣaṇārthamudāharaṇārthaṃ ceti; tatra mandabuddhīnāṃ lakṣaṇārthaṃ
pañcakaṣāyaśatapañcāśanmahākaṣāyajñānārthamityarthaḥ, buddhimatāṃ
tūdāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham||19||
nahi vistarasya pramāṇamasti, na cāpyatisaṅkṣepo'lpabuddhīnāṃ
sāmarthyāyopakalpate, tasmādanatisaṅkṣepeṇānativistareṇa copadiṣṭāḥ| etāvanto
hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca
svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyeti||20||
nanu kaṣāyadravyāṇi yāvanti santi tāvanti vā'bhidhīyantāṃ, dṛṣṭāntārthaṃ
dvitrāṇi vā; tat kimarthamayaṃ nātivistaro nātisaṅkṣepa ityatrāha- nahītyādi|
na hi vistarasya pramāṇamiyattāparicchedo'sti, tena vistaro nābhidhīyata
ityarthaḥ| atisaṅkṣepo'pi dvitralakṣaṇābhidhānarūpo
nālpabuddhīnāmanumānākuśalānāṃ sāmarthyāya cikitsāvyavahārāyopakalpate|
etāvanto yathoktāḥ| alaṃ samarthāḥ| vyavahārāyeti cikitsāvyavahārāya|
svalakṣaṇasya bhāvaḥ svālakṣaṇyaṃ, tenānumānaṃ, tatra kuśalā abhijñā
ityarthaḥ| buddhimanto hi, jīvakādayo
18
hi snigdhaśītamadhuravṛṣyādiguṇayuktāḥ santo jīvanaṃ kurvantīti
bhūyodarśanādavadhārya tadguṇayukte'nyatrāpi drākṣāpayovidāryādau
tajjātīyatvena jīvanānītyanumimate, yathā jīvakādīnāmekajīvanakāryakartṛtvena
mahākaṣāyatvaṃ, tadvat
pāṭhāsamaṅgāprabhṛtīnāmapyatīsāraharāṇāmatīsāraharamahākaṣāyatvamityanumānena
kṛtsnameva kaṣāyaṃ pratipadyanta iti bhāvaḥ||20||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāni bhagavan! pañca
kaṣāyaśatāni pūryante, tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante
19
teṣu teṣu mahākaṣāyeṣviti||21|| tamuvāca
bhagavānātreyaḥ- naitadevaṃ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa| eko'pi hyanekāṃ
sañjñāṃ labhate kāryāntarāṇi kurvan, tadyathā- puruṣo bahūnāṃ karmaṇāṃ karaṇe
samartho bhavati, sa yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ
kartṛ-karaṇa-kāryasamprayuktaṃ tattadgauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti,
tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam| yadi caikameva
kiñciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṃ yat sarvakarmaṇāṃ karaṇe samarthaṃ
syāt, kastato'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṃ vā śiṣyebhya iti||22||
pūrvapakṣamutthāpayati- evamityādi| tāni tānīti jīvakakṣīrakākolīprabhṛtīni,
teṣu teṣu jīvanīyabṛṃhaṇīyaśukrajananādiṣu, upaplavante punaḥ punastānyeva
paṭhyante; ekaṃ dravyamanekeṣu paṭhyamānamekameva, tataśca na saṅkhyā pūryata
iti pūrvapakṣaḥ| siddhāntayati- naitadevamityādi| ekasyānekatvenābhidhāne
dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| ekaḥ puruṣaḥ karmaṇāṃ
vyāpārāṇāmodanapacanakumbhakaraṇakhanitrakaraṇabhūmikhananānāṃ karaṇe samartho
bhavati, ya ityadhyāhāryaṃ, sa ityuktaguṇaṃ puruṣaṃ pratyavamṛṣati; yadyat
karmeti odanapākādi, yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ
kartṛsamprayuktaṃ ‘pācaka’ iti, karaṇasamprayuktaṃ ‘khānitrika’ iti,
kāryasamprayuktaṃ ‘kumbhakāra’ iti nāmaviśeṣaṃ; guṇayogapravṛttaṃ gauṇaṃ;
guṇayogaśca ‘pācaka’ ityatra pacikriyāyāṃ kartṛtvaṃ, ‘khānitrika’ ityatra
khanitrakaraṇakakhananaṃ prati kartṛtvaṃ, kumbhakāra ityatra kumbhopahitaṃ
kartṛtvamityebhistribhirguṇairabhinno bhinno'bhidhīyate vyavahriyate ceti
bhāvaḥ| tadvat puruṣavadauṣadhadravyamapi; ekamapi sat kṣīrakākolīdravyaṃ
jīvanabṛṃhaṇaśukrajananalakṣaṇanānāguṇayogānnānājīvanīyādiśabdenābhidhīyate
vyavahriyate cetyarthaḥ| atha kimarthaṃ punarekameva dravyaṃ
bahujīvanīyādiguṇayogāttatra tatra paṭhyate, santi tāvadbahūni
dravyāṇyekaikajīvanīyādiguṇāni svarūpato bhinnāni, tānyeva pṛthakkasmānna
paṭhyanta ityāha- yadi caikamevetyādi| yathā
bahudravyāṇyekaikajīvanīyādikāryakaraṇasamarthāni bhavanti, tathaikameva
dravyamanekajīvanīyādikāryakaraṇasamarthamasti, tatraikameva dravyaṃ
bahukāryakartṛ śiṣyebhya upadeṣṭumupadhārayituṃ ca
yujyate'lpaprayatnabodhyatvādalpaprayatnadhāryatvācca; na
bahūnyekakāryaniyatāni,
bahuprayāsopapādyatvādbahuprayāsabodhyatvādbahuprayāsadhāryatvācca
20; kāryaṃ ca jīvanabṛṃhaṇādyubhayorapi pakṣayoraviśiṣṭamiti vākyārthaḥ|
tathāguṇayuktam
21
anekajīvanīyādikāryasamartham| tathāguṇayuktatvameva
22
vivṛṇoti- yat sarvakarmaṇāṃ jīvanīyādīnāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, tato
bahukāryakārakādekasmāt, anyadbahu pratiniyatakarmakārakaṃ, ka icchet? na
ko'pīcchedityarthaḥ| upadhārayitum āvartanena smṛtyārūḍhaṃ kartum| kastata
ityasyādau ‘tadā’ ityadhyāhāryam||21-22||
tatra ślokāḥ- yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ| uktāni saṅgraheṇeha
tathaivaiṣāṃ ṣaḍāśrayāḥ||23|| rasā
lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ| tasmāt
23
pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā||24||
tathā kalpanamapyeṣāmuktaṃ pañcavidhaṃ punaḥ| mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ pañcāśat
parikīrtitā||25|| pañca cāpi kaṣāyāṇāṃ
śatānyuktāni bhāgaśaḥ| lakṣaṇārthaṃ, pramāṇaṃ hi vistarasya na vidyate||26||
na cālamatisaṅkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate| alpabuddherayaṃ
tasmānnātisaṅkṣepavistaraḥ||27|| mandānāṃ
vyavahārāya, budhānāṃ buddhivṛddhaye| pañcāśatko hyayaṃ vargaḥ
kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ||28|| teṣāṃ karmasu
bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca| saṃyogaṃ ca prayogaṃ ca yo veda sa
bhiṣagvaraḥ||29||
adhyāyārthasaṅgrahamāha- yata ityādi| yataḥ madanaphalādeḥ| yāvanti
trayastriṃśadyogaśatamityādīni| yairdravyairvirecanaśatāni ṣaḍiti yaireva
madanaphalādibhirmilitairuktāni virecanaśatāni ṣaḍiti|
lakṣaṇārthamityādigrantho'natisaṅkṣepavistareṇoktapañcāśanmahākaṣāyopapattisaṅgrāhakaḥ|
alamiti samarthaḥ| alpabuddherayamityatrāyamitipadamatisaṅkṣepa ityanena
sambadhyate; yadyapi cehātisaṅkṣepo nāsti, tathā'pi buddhisthirīkṛtaḥ
24
pratyavamṛśyate| pañcāśatko hyayamityatrāyamiti padaṃ sughaṭameva
25| bāhyeṣu pralepādiṣu| ābhyantareṣu vamanapācanādiṣu| saṃyogaṃ
dravyāṇāmucitaṃ melana(ka)m| prayogaṃ kālaprakṛtyādyapekṣā yojanā||23-29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ṣaḍvirecanaśatāśritīyo
nāma caturtho'dhyāyaḥ||4|| iti
bheṣajacatuṣkaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke
ṣaḍvirecanaśatāśritīyaścaturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘ṣaḍvirecanaśatīyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘tatra’ iti kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 3 ‘vidhayaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ayaṃ pāṭhaścakrāsammataḥ ↩
- 5 ‘balabhraṃśabheṣajātiyoge doṣakartṛtvāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘…vamanārucyādikartṛtvadoṣāt’ iti pā. ↩
- 7 ‘evamādyuktam’ iti pā. ↩
- 8 ‘iyaśabdāntatvādinā’ iti pā. ↩
- 9 ‘snehaprakarṣavatī’ iti pā. ↩
- 10 ‘mudgamāṣaparṇyau’ iti pā.| ‘parṇīśabdo mudgamāṣābhyāṃ yojyaḥ, tena mudgaparṇī māṣaparṇī ca’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 11 ‘…balā…’ iti pā. ↩
- 12 ‘saralā…’ iti pā. ↩
- 13 ‘saralā’ iti pā. ↩
- 14 ‘kaṅkuṣṭha prabhavā’ iti pā. ↩
- 15 ‘bhinnamātramalasaṅgrahaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 17 ‘jīvanīya sañjñā’ iti pā. ↩
- 18 ‘jīvakādayo'mī’ iti pā. ↩
- 19 ‘samplavante’ iti pā. ↩
- 20 ‘bahuprayāsotpādakatvāt’ iti pā. ↩
- 21 ‘tathāyukta…’ iti pā. ↩
- 22 ‘tathāyuktatvameva’ iti pā. ↩
- 23 ‘teṣāṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘buddhisthīkṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘durghaṭameva’ iti pā. ↩