athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvitayamiha śāstraprayojanaṃ yadāturavyādhiharaṇaṃ svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ
ca; yadāha- svasthāturaparāyaṇam (sū.a.1) iti;
tenotpannavyādhipratīkāradvārā''turarakṣaṇaṃ
1
bheṣajacatuṣkamabhidhāya svasthacatuṣko'bhidhātavyaḥ; tatrāpi
svāsthyaparipālanahetuṣu mātrāvadannaṃ pradhānaṃ; yadāha- prāṇināṃ
punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca (su.sū.a.1) iti; tacceha mātrāvadannaṃ
vidhīyata
2
ityādau mātrāśitīya evābhidhīyate| mātrāśitamadhikṛtya kṛtyo'dhyāyo
mātrāśitīyaḥ| yadyapyadhyāyādau ‘mātrāśī’ iti padamanuśrūyate, tathā'pi
‘mātrāśīyaḥ’ iti sañjñāpraṇayane
kaṣṭoccāraṇabhayāttadarthaparaparyāyaśabdeneyaṃ sañjñā kṛtā; yathā
“navegāndhāraṇīya” (sū.a.7) ityādikā sañjñā||1-2||
mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī||3||
mātrāṃ mātrāvadannamaśituṃ
3
bhoktuṃ śīlaṃ yasyāsau mātrāśī, yadi vā mātrayā'śituṃ bhoktuṃ śīlaṃ yasya sa
tathā| tatreha mātrā anapāyiparimāṇam| aśirayamihāviśeṣeṇa
khādyaprāśyalehyapeyānāmabhyavahāre vartate| tena mātrāśī syādityuktaṃ
khādyaprāśyalehyapeyānāṃ mātrayā'bhyavaharaṇaṃ noktamiti yaccocyate,
tannirastaṃ bhavati| dṛṣṭaścāyamaśiḥ khādyādyabhyavahāre; yathā-
daśamūlaharītakyāṃ- “ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ
pravṛddham” (ci.a.12); tathā- “kṣīrāśī tat prayojayet” (ci.a.1) iti|
itaścāvagantavyamaśirayaṃ sarvābhyavahāre vartate, yenaitadvivaraṇaṃ
sāmānyenaiva kṛtam- āhāramātrā punariti, na punaraśitamātrā punariti| mātrāṃ
vyākaroti- āhāretyādi| agnerbalamutkṛṣṭaṃ madhyamalpaṃ vā'pekṣyotkṛṣṭā
madhyā'lpā vā mātrā bhavatītyagnibalāpekṣiṇī| punaḥśabdo bheṣajādimātrāṃ
vyāyāmamātrāṃ ca vyāvartayati; tena na sarvamātrā'gnibalāpekṣiṇī; yato
bheṣajamātrā vyādhyāturabalāpekṣiṇī vaktavyā, vyāyāmasya tu
doṣakṣayāgnivṛddhyādyutpādaśramaklamādyanutpādāpekṣiṇī, vyavasthāpayitavyā|
yadi vā punaḥśabdaḥ paunaḥpunye, tenāhāramātrā punaḥ punaragnibalamapekṣate|
etaduktaṃ bhavati- yadekasmin puruṣe ekadā yā'gnibalena vyavasthāpitā mātrā sā
na sarvakālaṃ bhavati, yata ṛtubhedena vayobhedena ca tasyaivāgniḥ
kadācidvivṛddho bhavati, yathā- hemante yauvane ca, kadācinmando bhavati,
yathā- varṣāsu vārdhakye ca; tenāgnibalabhedānmātrā'pyekarūpā na bhavati,
kintu tatkālabhavamagnibalamapekṣya punaḥ punarmātrā'pi bhidyata iti||3||
yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya
mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||4||
agnibalāpekṣitvameva vivṛṇoti- yāvaddhītyādi| yāvaditi yāvatparimāṇam| hiśabdo
hetau| asyeti bhoktuḥ| aśanaṃ caturvidhamapi bhojyam| aśitaṃ bhuktam| prakṛtiṃ
vātādīnāṃ rasādīnāṃ ca sāmyāvasthām| anupahatya vikāramakṛtvetyarthaḥ|
yathākālamiti niśāśeṣe| tāvaditi pūrvapramāṇāvacchinnamaśanaṃ pratyavamṛśati|
dvitīyamasyeti grahaṇamanyatra pratiṣedhārtham| tena yasyaiva yāvatī mātrā
nirvikārā, tasyaiva sā mantavyā nānyeṣāṃ, pratipuruṣamagnibalasya bhinnatvāt|
yadyapi caikasminnapi puruṣe kālādibhedenāgnibalabhedo bhavati,
tathā'pyekapuruṣa ekamātrāmavadhārya kiyantamapi kālaṃ tayaiva mātrayā
agnibalabhedahetvabhāve sati vyavahāro bhavatyeva| mātrāpramāṇaṃ mātreyattā;
mātrāpramāṇaśabdena ceha mātrāpramāṇavaditi boddhavyam; anyathā,
tāvacchabdenāvacchinnāśanavācinā mātrāpramāṇaśabdasya guṇavācinaḥ
sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt| nanu, prakṛtimanupahatyeti na kartavyaṃ viśeṣaṇaṃ,
na hyāhāro yo yathākālaṃ jarāṃ yāti sa mātrādoṣādvikāraṃ karoti, karoti tu
dravyasvabhāvasaṃskārādidoṣāt; yathā mandakalakucādayo yathākālaṃ jarāṃ
gacchanto'pi doṣajanakā bhavantyeva; na tāvatā'pi tatra mātrā duṣyati, yathā
vakṣyati trividhakukṣīye- “na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya
kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ,
prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ bhinnaphalatvāt” (vi.a.2) iti|
naivaṃ, dvividhā hi mātrā rasavimāne vaktavyā- sarvagraharūpā, parigraharūpā
ca; tatra samuditasyāhārasya parimāṇaṃ sarvagrahaḥ,
madhurāmlādīnāmāhārāvayavānāṃ pratyekaṃ mātrayā grahaṇaṃ parigrahaḥ; tena
yatrāhārasamudāyaparimāṇaṃ samucitameva gṛhyate, āhārāvayavānāṃ tu
madhurādīnāṃ svabhāvahitānāmapyayathoktamānaṃ syāt,
tatrāhārāvayavamātrāvaiṣamyāddhātuvaiṣamyaṃ bhavatyeva, ayathākālaṃ
jarāgamanaṃ ca syāt; taduktaṃ- prakṛtimanupahatyeti viśeṣaṇam| anye tu
vyākhyānayanti- ‘asya’ iti, ‘aśanam’ iti, aśitam iti ca padatrayaṃ
prakaraṇādeva labhyate; yat punaḥ kriyate tadviśeṣapratipādanārtham| tena,
asyetyanena parīkṣako bhoktā'dhikriyate, aśanamityanena ca praśastamaśanaṃ
prakṛtikaraṇasaṃyogadeśakālāviruddhamucyate, aśitamityanena ca
yathāvidhibhojanamucyate; tadevaṃ sarvaguṇasampanna āhāro mātrāvānucyate||4||
tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi
prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti| tathā
piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi
mātrāmevāpekṣante||5||
mātrālakṣaṇamupadiśya vyavahāropayoginaṃ dravyabhedena mātrābhedaṃ darśayati-
tatra śālītyādi| tatra laghuvarga eva prathamaṃ paṭhyate, pathyatamatvāt;
tatrāpyādau raktaśālirāhāradravyapradhānatvāt| kapiñjalo gauratittiriḥ, eṇaḥ
kṛṣṇasāraḥ, śarabho mahāśṛṅgī hariṇaḥ, śambarastadviśeṣaḥ| annapānavidhau
“śītaḥ snigdho'guruḥ svāduḥ” (sū.a.27) iti ṣaṣṭikaguṇakathane “aguruḥ”
ityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ, teneha ṣaṣṭikasya laghutvapratipādanaṃ na
virudhyate| api samuccaye, tena prakṛtilaghūni karaṇalaghūni ca lājādīni
mātrāpekṣīṇi bhavantīti labhyate| evaṃ prakṛtigurūṇyapītyatrāpi
saṃskāraguruśaktupiṇḍādigrahaṇaṃ vācyam| ādiśabdo'tra prakāravācī,
śāliṣaṣṭikādigaṇābhāvāt| vikṛtiśabdaḥ piṣṭekṣukṣīraiḥ sambadhyate,
kṣīravikṛtiḥ kṣīrakṛtā bhakṣyāḥ; piśitamānūpaudakābhyāṃ sambadhyate||5||
na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta, laghūni hi dravyāṇi
vāyvagniguṇabahulāni bhavanti; pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi, tasmāt
svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante'pi
sauhityopayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt,
ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt; saiṣā
bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā||6||
nanu, yadi laghu hitamapi svaguṇakaraṇe mātrāmapekṣate, guru cāhitamapi
mātrāparigṛhītaṃ hitameva syāt, tat kiṃ gauravalāghavopadeśenetyāśaṅkyāha- na
caivamityādi| laghūni yadyapyākāśavāyvagniguṇabahulāni bhavanti,
tathā'pyākāśasyāgnidīpanaṃ prati tathāvidhasāmarthyābhāvāt
vāyvagnyostvagnidīpakatvād vāyvagniguṇabahulānītyuktam| tasmāt kāraṇāllaghūni
mātrayā tāvadagniṃ dīpayanti; svaguṇādapi
vāyvagniguṇabāhulyādagnisandhukṣaṇasvabhāvāni syuḥ| mātrāvyatikrame samāne'pi
laghugurudravyayorlaghudravyasya
4
viśeṣaṃ darśayati- alpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni; sauhityaṃ
mātrātikrameṇa tṛptiḥ| gurūṇītyādau punaḥśabdo vyāvṛttyarthaḥ| asāmānyāditi
virodhārthe nañ, asitamiti yathā; tenāsāmānyāditi
agniviruddhapṛthvītoyaguṇabāhulyādityarthaḥ| ‘anyasāmānyāt’
itipāṭhapakṣe'pyanyaśabdo viruddhavacana eva, tena tathā'pi sa evārthaḥ|
ataścetyādinā mātrāvyatikrame gurau garīyāṃsaṃ doṣaṃ darśayati| nanu, dṛśyante
kecana bhārikādayaḥ puruṣā sauhityopayuktagurudravyāhāre'pi
5
nirdoṣāḥ, tat kimucyate'timātraṃ doṣavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi|
vyāyāmakṛtamagnibalaṃ vyāyāmāgnibalam| yadyapi
kālāhitabalo'gnirmātrā'dhikagurudravyakṣamo bhavati, yaduktaṃ- “paktā bhavati
hemante mātrādravyagurukṣamaḥ” (sū.a.6) iti, tathā'pi vyāyāmāhitabalo
vahnirnitarāṃ balavān bhavatītyayameva pradhānaparigrahāduktaḥ| ye tu
vyāyāmāditi cāgnibalāditi hetudvayaṃ varṇayanti, teṣāmevaṃ sati
vyāyāmāpekṣiṇyaśanamātrā syāditi prakaraṇaviruddho'rthaḥ syāt|
pratijñātamarthaṃ nyāyasampāditamupasaṃharati- saiṣetyādi| seti
agnibalāpekṣiṇī pratijñātā mātrā, eṣeti nyāyenāgnyapekṣitvena nirvāhitā||6||
na ca nāpekṣate dravyaṃ; dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā
gurūṇāmupadiśyate, laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham||7||
nanu, yadyapyagnibalāpekṣiṇī mātrā, tat kasmādekarūpa evāgnau laghūnāṃ
dravyāṇāṃ bhūyasī mātrā bhavati, gurūṇāṃ tatastribhāgocitā ardhā vetyāha- na
cetyādi| dravyamapekṣata ityarthaḥ| tribhāgasauhityaṃ manāggurubhiḥ| evaṃ
gauravaprakarṣāpakarṣādanyadapi kalpanīyam| laghūnāmapi nātisauhityamityatra
sauhityaśabdastṛptimātre vartate, tena laghūni tṛptyatikrameṇa na bhoktavyāni,
evaṃ hi teṣāṃ mātrātikramo na syāt
6| agneryuktiḥ svamānāvasthitiḥ, tadartham| nanu, gurūṇāṃ
tāvadatimātropayogo'gniparipālanārthaṃ niṣidhyatāṃ, yena gurūṇyagnyasamānāni;
laghūni punaragnisamānāni, tatteṣāṃ kathamatimātropayogo
vahnimāndyamāvahatīti? brūmaḥ- laghūnāṃ dravyāṇāṃ
sāmānyamabhibhūyātimātratvamevāgnimāndyaṃ karoti, yathā- cakṣustaijasaṃ,
tejaḥsahakṛtaṃ ca paśyati, tadeva tejotiyogādupahanyate; tathā
śastramaśmasambhavam, aśmayogācca tīkṣṇaṃ sampadyate, aśmanyeva ca mithyāyogāt
pratihataṃ bhavati; taduktaṃ śālākye- yattejo jyotiṣāṃ dīptaṃ śārīraṃ prāṇināṃ
ca yat| saṃyuktaṃ tejasā tejastaddhi rūpāṇi paśyati|| tadeva cakṣustānyeva
jyotīṃṣyati tu paśyataḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthamathavā'pi vinaśyati||
śastrasyāśmā yathā yonirniśitaṃ ca tadaśmani| tīkṣṇaṃ bhavatyatiyogāttatraiva
pratihanyate iti||7||
mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā
yojayatyupayoktāramavaśyamiti||8||
evaṃ tāvadvyutpāditā'gnibaladravyāpekṣiṇī mātrā, mātrānvitaṃ ca bhojyaṃ
bhoktavyamityuktaṃ, mātrāśitatve ko guṇa ityāha- mātrāvaddhītyādi|
ihāvaśyamiti niyamo virodhikāraṇāntarābhāve sati boddhavyaḥ; yato yadyapi
pūrvavadaśanāśitopayoktṛpadaiḥ praśastabhojanādivācibhiḥ
prakṛtikaraṇādiguṇasampannamannaṃ labhyate, tathā'pi
kālaviparyayaprajñāparādhāsātmyaśabdasparśarūparasagandhāḥ
santyevāhārajanyabalādivirodhakāḥ; yadāha- “santi hyṛte'pyahitāhārādanyā
rogaprakṛtayaḥ” (sū.a.28) iti; tena mātrāparigṛhītāḥ śubhā
7
api prakṛtyādayaḥ prāyo balādihetavo bhavantīti
mātrāvadāhārastutyarthamavaśyamiti
8
kṛtam| sukhayuktamāyuḥ sukhāyuḥ, yadi vā sukhaṃ cāyuśceti mantavyaṃ;
svarūpeṇāpi cāyurmṛgyamiti prāk pratipāditameva||8||
bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi| na jātu bhuktavān
khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ||9||
bhavanti cātreti| tantrakārasya samayo'yaṃ- yat
pūrvavyākhyātārthasaṅgrahārthaṃ yadā ślokena vaktumārabhate tadā ‘bhavati
cātra’ iti karoti| piṣṭamayaṃ piṣṭavikāraḥ| tasmāditi gurutvāt| pṛthukāḥ
‘cippiṭā’ iti lokaprasiddhāḥ| na jātu na kadācit| mātrāṃ khādediti
anapāyiparimāṇavantaṃ khādet||9||
vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ
naivopayojayet||10|| kūrcikāṃśca kilāṭāṃśca
śaukaraṃ gavyamāhiṣe| matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet||11||
vallūraṃ śuṣkamāṃsam| nābhyasenna nirantaramupayuñjyāt| anabhyāsahetumāha-
gauravāditi| māṃsaṃ kṛśam apuṣṭaṃ rogāduparatamṛgādisambhavamityarthaḥ
9| etaccāpathyatvādeva
10
niṣiddhaṃ, na gauravāditi bruvate| kūrcikaḥ kṣīreṇa samaṃ dadhi takraṃ vā
pakvaṃ; kilāṭaḥ kūrcikapiṇḍaḥ, naṣṭakṣīrasya ghano
11
bhāga ityanye| śaukaramiti śūkaramāṃsaṃ, śaukarasāhacaryādgavyamāhiṣe api
māṃse eva boddhavye| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ| vakṣyati hi- “yavakaḥ
śūkadhānyānāmapathyatamatve prakṛṣṭatamo bhavati” (sū.a.25) iti||10-11||
ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān| āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ
madhu cābhyaset||12||
abhyasyān darśayati- ṣaṣṭikānityādi| iha ṣaṣṭika ādau paṭhyate raktaśālimanu
pradhānatvakhyāpanārtham| āntarīkṣamiti āntarīkṣaṃ pānīyam| payaḥ kṣīram|
jāṅgalamiti jāṅgaladeśabhavaṃ mṛgādimāṃsam| iha
saindhavābhyāso'nnasaṃskāratvena mātrayā'bhipretaḥ; tena, “trīṇi dravyāṇi
nātyupayuñjīta pippalyo lavaṇaṃ kṣāraḥ” (vi.a.1) iti yadvakṣyati tena samaṃ
virodho na bhavati, tatra lavaṇātiyogasya pratiṣiddhatvāt||12||
tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ
vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat||13||
mātrāśītyādinā svāsthyaparipālanopāya ucyate, atibahu ca svasthaparipālanaṃ
tantre vaktavyaṃ, taccehābhidhīyamānaṃ granthagauravamāvahati,
anabhidhīyamānaṃ ca granthasya nyūnatāmāpādayati;
atastatsūtramātreṇoddeṣṭumāha- taccetyādi| suṣṭhu nirvikāratvenāvatiṣṭhata iti
svasthaḥ, tasya bhāvaḥ svāsthyam; udvejakadhātuvaiṣamya
virahitadhātusāmyamityarthaḥ| tacca svāsthyamubhayathā paripālyate
viśuddhāhārācārābhyāṃ sadā kṣīyamāṇaśarīrapoṣaṇena, pratyavāyahetuparihāreṇa
ca; yathā- dīpaparipālanaṃ snehavartidānāt poṣaṇena kriyate, tathā
śalabhavātādinirvāpakahetuparihāreṇa ca| śarīrapratyavāyahetuśca dvividhaḥ-
buddhidoṣādviṣamaśarīranyāsādirvātādikārakaḥ, duṣpariharaśca
12
kālaviśeṣaḥ svabhāvādiha hemantādiḥ kaphacayādikārakaḥ| tatra ślokapūrvārdhena
svāsthyapoṣakahetumāha, uttarārdhena tu ajātānāmityādinā
svāsthyavighātakahetuparihāramāha| yadyapi cājātānāṃ vikārāṇāmanutpattiḥ
svabhāvasiddhā vidyata eva, vidyamāne
13
ca karotyartho mukhyo nāsti, tathā'pīdamevājātavikārāṇāmanutpattikaraṇaṃ
yattadvikārahetupariharaṇaṃ tathā duṣpariharakālaviśeṣajanitadoṣaharaṇaṃ
14, yathā vakṣyati- “mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ|
sahasyaprathame caiva vāhayeddoṣasañcayam
15
” (sū.a.7) iti; tathā
hetvantaranirapekṣotpadyamānacakṣuḥśleṣmaharaṇārthamañjanam; evamādi||13||
ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ
sampravakṣyate||14||
ata ūrdhvamityādi| ataḥ svāsthyānuvṛttikāraṇakathanādūrdhvaṃ, kāryam
avaśyakāryaṃ, svasthavṛttimabhipretya svasthavṛttānuṣṭhāne,
akṣyañjanādyavaśyaṃ kāryamityarthaḥ; añjanaśabdo'bhyañjane'pi vartate,
tadarthamakṣyañjanamityuktam| añjanamevādāvupāhitaṃ
pradhānāvayavacakṣuḥparipālakatvāt| uktaṃ ca- “cakṣuḥ pradhānaṃ
sarveṣāmindriyāṇāṃ vidurbudhāḥ| ghananīhārayuktānāṃ jyotiṣāmiva bhāskaraḥ”
iti| yadi vā svasthavṛttamadhikṛtya yadañjanādi, taducyate; rogeṣu tu
yadañjanādi, tadrogacikitsāsu vaktavyam| yadyapi caitadañjanādi rogaharamapi
vaktavyaṃ, tathā'pi prāyaḥ svasthavṛttamatametaditi
svasthavṛttamabhipretyetyuktam||14||
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇoḥ prayojayet| pañcarātre'ṣṭarātre vā
srāvaṇārthe rasāñjanam||15||
sauvīramityādi| suvīrānadībhavaṃ sauvīram| nityaṃ pratyaham| akṣṇoriti
dvivacanamakṣigolakadvaye'pyañjanavidhānārtham|
pañcarātrāṣṭarātragrahaṇamadūrāntarakāle niyamadarśanārtham| tena
doṣakālamapekṣyārvāṅmadhye ūrdhvaṃ ca kartavyaṃ srāvaṇamañjanamiti
bhavati||15||
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam| tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ
dṛṣṭeḥ prasādanam||16|| divā tanna
prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam| virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya
sīdati||17|| tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu
dhruvamañjanamiṣyate|18|
srāvaṇāñjanaprakaraṇopapattimāha- cakṣurityādi| cakṣurindriyasya taijasasya
śleṣmata āpyāttaijasaviruddhatvena hetunā, viśeṣāditi
vātāpittabhayādadhikatvena bhayaṃ bhavati| śleṣmajaye ca srāvaṇaṃ pradhānaṃ,
tasmāt srāvyamityarthaḥ| srāvaṇāñjanakālaṃ niyamayati- niśāyāmityādi|
dhruvamavaśyaṃ niśāyāmeva, añjanaṃ pratyāsannatvāt srāvaṇāñjanam|
jatūkarṇenāpi srāvaṇarasāñjanaṃ niśāyāmeva vihitaṃ; yaduktaṃ-
“saptāhādrasāñjanaṃ naktam” iti| śālākye'pyuktaṃ- “virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ
prāpya sīdati
16| rātrau svapnaguṇāccākṣi puṣyatyañjanakarṣi(rśi)tam” iti| sauvīrāñjanaṃ tu
virecanaṃ na bhavati, cakṣuḥprasādamātraṃ karoti, tena taddivākriyamāṇaṃ na
virodhi| anye tu vyākhyānayanti- dhruvaṃ nityakartavyaṃ sauvīrāñjanaṃ
yattanniśi kartavyaṃ, srāvaṇāñjanaṃ tu śleṣmodrekaviṣaye(yi) vamanavat
pūrvāhṇa eva kartavyam||16-17||-
yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ
17
vividhātmanām||18|| dhautānāṃ nirmalā
śuddhistailacelakacādibhiḥ| evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ||19||
dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat|20|
añjanaguṇamāha- yathā hītyādi| śuddhiḥ svābhāvikī;
sā''gantudhūlyādyapanayanena nirmalā sati bhāti| āścyotanaṃ netravirekārthaṃ
dravauṣadhadānaṃ, taccehānabhihitamapi phalaikyādabhihitam, ādiśabdena
puṭapākādīnāṃ grahaṇam||18-19||-
hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham||20||
hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam| dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī
guggulvaguruśarkaram||21||
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ
śaileyaṃ kamalotpale||22|| śrīveṣṭakaṃ
śallakīṃ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ
yavasannibhām||23|| aṅguṣṭhasammitāṃ
kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak| śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ
naraḥ||24|| snehāktāmagnisampluṣṭāṃ pibet
prāyogikīṃ sukhām|25|
ihaivāñjanānte dhūmapānaṃ vidhāsyati- “nāvanāñjananidrānte” ityādinā;
ato'ñjanānantaraṃ dhūmo'bhidhīyate; uktaṃ ca śālākye-
“tīkṣṇāñjanenāñjitalocanasya yaḥ sampraduṣṭo na nireti netrāt| śleṣmā
śiraḥsthaḥ sa tu pītamātre dhūme praśāntiṃ labhate kṣaṇena” iti|
hareṇukāmityādi| hareṇukā reṇukā| pṛthvīkā kṛṣṇajīrakam| keśaraṃ nāgakeśaram|
padmakaṃ padmakāṣṭham| dhyāmakaṃ gandhatṛṇam| nyagrodhādīnāṃ plakṣāntānāṃ
tvacaḥ, tāsāṃ viśeṣaṇaṃ śubhā iti| vanyaṃ kaivartamustakam| śukabarhaṃ
granthiparṇakam| śareṣīkā śarapuṣpasya nālī ‘śarikā’ iti prasiddhā| atra
vidhānaṃ- piṣṭairbheṣajaiḥ śarikā tathā veṣṭayitavyā yathā aṣṭāṅgulāyatā
aṅguṣṭhapariṇāhā
18
ca vartiḥ syāt, tasyāṃ ca śuṣkāyāṃ satyāṃ śareṣīkāmākṛṣya
snehenābhyajyāgninaikasminnagre'vadahya
vakṣyamāṇadhūmapānanalikāyāmagrarandhre
19
niveśyāto dhūmaḥ peyaḥ
20| prāyogikī ca nityapeyadhūmavartisañjñā|
sukhāmityanenākaṭukatvamanatyayatvaṃ ca darśayati||20-24||-
vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ||25||
vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret|26|
snaihikadhūmavartimāha- vasetyādi| madhūcchiṣṭaṃ sikthakam| varauṣadhairiti
madhurakaviśeṣaṇaṃ; madhurakāṇi jīvanīyāni jīvakarṣabhakādīni|
yuktiyuktairityanena tathā vasādigrahaṇaṃ kartavyaṃ, yathā vartiḥ kartuṃ
pāryata iti darśayati| vartikaraṇaṃ ca pūrvavat| snaihikī snehanakārikā||25||-
śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā||26||
gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane
21|27|
vairecanikadhūmapānavartiṃ darśayati- śvetetyādi| śvetā aparājitā| gandhāḥ
sugandhadravyāṇi, teṣāṃ viśeṣaṇamagurupatrādyāḥ, aguru ca patrādyāśca
agurupatrādyāḥ; agurupatrādyāśca jvare vakṣyamāṇaḥ “agurukuṣṭhatagarapatra”
(ci.a.3) ityādigaṇo mantavyaḥ| agurvādyā iti na kṛtaṃ,
kuṣṭhatagarayoratitīkṣṇatvena mastuluṅgakasrāvabhayāt
22
parihārārtham| vakṣyati ca trimarmīye- “dhūmavartiṃ
pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā” (si.a.9) iti, śālākye'pyuktaṃ- “natakuṣṭhe
srāvayato dhūmavartiprayojite| mastuluṅgaṃ viśeṣeṇa tasmātte naiva yojayet”
iti; suśrute'pyuktaṃ- “elādinā tagarakuṣṭhavarjyena” (sū.ci.a.40) iti||26||-
gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau||27||
karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ
śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ||28||
pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ
pāṇḍutā mukhe||29|| śleṣmapraseko vaisvaryaṃ
galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṃ
23
piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā||30||
kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ
bhavati cādhikam||31||
śiroruhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca| na ca vātakaphātmāno
balino'pyūrdhvajatrujāḥ||32||
dhūmavaktrakapānasya
24
vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ|33|
dhūmapānaguṇān darśayati- gauravamityādi| śiroruhāḥ keśāḥ; kapālāśca śirasa
eva| balino'pīti balavatkāraṇā apītyarthaḥ| ūrdhvajatrujatvenaiva śirogatā api
labdhāste punarabhidhīyante viśeṣavidhānārtham||27-32||-
prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ||33||
vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā
dantānnighṛṣya ca| nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet| tathā
vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ||35||
rogāstasya tu peyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36|
dhūmapānakālaṃ darśayati- prayogetyādi| prayogapāne prāyogikadhūmapāne
ete'ṣṭau kālāḥ, snaihikapāne tu vātavṛddhyupalakṣitaḥ kālaḥ, vairecanikapāne
tu śleṣmavṛddhyupalakṣito mantavyaḥ| prāyogika eva prāyaḥ svasthavṛttādhikāre,
tena tatkāla eva kaṇṭharaveṇābhidhīyate; yadi vā prayogapāne satatapāne
svasthādhikāra iti yāvat; tena dhūmatrayasyāpyete kālā bhavanti|
vātakaphātmaśabdena vātātmānaḥ kaphātmāno vātakaphātmānaśca gṛhyante| peyāḥ
syurityādāvāpānā dhūmābhyavahāramokṣāḥ; ekaikasmin snānādidhūmapānakāle
tririti āvṛttitrayaṃ kartavyāḥ; te cāvṛttitraye'pi tridhā tridhā kartavyāḥ;
ekaikasmin dhūmapānakāle nava dhūmābhyavahāramokṣāḥ kartavyāḥ;
trīṃstrīnabhyavahārān kṛtvā viśrāmo'ntarā kartavya ityarthaḥ||33-35||-
paraṃ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān||36||
prayoge, snaihike tvekaṃ, vairecyaṃ tricatuḥ pibet|
hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhirlaghutvaṃ śirasaḥ śamaḥ||37||
yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam|38|
aṣṭasu kāleṣvekasminnekasmin divase
25
yasmin dhūme yāvān yāvān pānakālaniyamastaṃ darśayati- paramityādi| kāleṣu
snātvetyādikāleṣu| prayoge prāyogikadhūme| snaihike tvekamiti snaihikadhūme
ekameva kālaṃ vyāpya dhūmaṃ pibediti yojyam| tricaturiti vairecye
doṣabalāpekṣo vikalpaḥ||36-37||-
bādhiryamāndhyamūkatvaṃ raktapittaṃ śirobhramam||38||
akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ
nāvanāñjanatarpaṇam||39|| snaihikaṃ dhūmaje
doṣe vāyuḥ pittānugo yadi| śītaṃ tu raktapitte syācchleṣmapitte
virūkṣaṇam||40||
bādhiryetyādi| dhūmaja ityavidhiprayuktadhūmakṛte
26
yadi vāyuḥ pittānugo vṛddhastadā nāvanāñjanatarpaṇaṃ snaihikaṃ snehakṛtaṃ
kartavyaṃ, śītaṃ śītadravyakṛtaṃ kartavyaṃ nāvanādyeva, virūkṣaṇamapi
nāvanādyeva||38-40||
paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na
kṛte bastikarmaṇi||41|| na raktī na
viṣeṇārto na śocanna
27
ca garbhiṇī| na śrame na made nāme na pitte na prajāgare||42||
na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate| na madyadugdhe
28
pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam||43||
dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā
29
ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca| na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca||44||
na śaṅkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye| eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati
yo naraḥ||45|| rogāstasya pravardhante
dāruṇā dhūmavibhramāt|46|
na virikta ityādau pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhagauravadarśanārtham|
dhūmaṃ na bhuktveti punardhūmagrahaṇaṃ dadhnā bhuktavato
viśeṣapratiṣedhārtham||41-45||-
dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṃśraye||46||
ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet| āsyena dhūmakavalān piban
ghrāṇena nodvamet||47|| pratilomaṃ gato
hyāśu
30
dhūmo hiṃsyāddhi cakṣuṣī|48|
dhūmayogya ityādau ghrāṇeneti chedaḥ| pratilomaṃ gata āsyapīto ghrāṇaṃ gata
ityarthaḥ| hiśabdadvayaṃ ca hetau| tenāyamarthaḥ- yasmāt pratilomaṃ vimārgaṃ
gato dhūmastasmāccakṣuṣī hiṃsyāt, yasmāddhiṃsyāt tasmād ghrāṇena
nodvamediti||46-47||-
ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam||48||
pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dhūmamātmavān|49|
samyagupaviṣṭaḥ sūpaviṣṭaḥ| triparyayamiti tu yadyapi pūrvamevoktam
‘āpānāstristrayastrayaḥ’ ityanena, tathā'pi
triparyayadhūmapānaparyantamṛjvaṅgacakṣurādi kartavyaṃ nopakramamātra eveti
punarabhidhānena darśayati| nāsikayā'pi randhraikacchidraṃ pidhāya pibenna
punarnāsikayaiva pibediti niyamaḥ||48||-
caturviṃśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhirvirecane||49||
dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayoge'dhyardhamiṣyate| ṛju
31
trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam||50||
bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate|51|
netraṃ nalikā| caturviṃśatikaṃ caturviṃśatyaṅgulam| adhyardhaṃ
sārdhamityarthaḥ; iha vairecanikanetrameva caturviṃśatyaṅgulapramāṇaṃ sārdhaṃ
sat ṣaṭtriṃśadaṅgulapramāṇaṃ prāyogikadhūmapāne; tattu
jatūkarṇapratyayādboddhavyam| yadāha- “sārdhastryaṃśayutaḥ pūrṇo hastaḥ
prāyogikādiṣu” iti| trikoṣāphalitamiti tribhiḥ parvabhirbhinnaiḥ
samanvitam||49-50||-
dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ||51||
nendriyaṃ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ|52|
yathābhihitanalikayā pāne guṇaṃ darśayati- dūrādityādi||51||-
yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṃ vrajet||52||
kaphaśca tanutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet| aviśuddhaḥ svaro yasya
kaṇṭhaśca sakapho bhavet||53|| stimito
mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate
paritapyate||54|| tṛṣyate muhyate jantū
raktaṃ ca sravate'dhikam| śiraśca bhramate'tyarthaṃ mūrcchā cāsyopajāyate||55||
indriyāṇyupatapyante dhūme'tyarthaṃ niṣevite|56|
keciddhūmasamyakpānādilakṣaṇaṃ granthaṃ paṭhanti| tatra, yadā coraścetyādi
samyagdhūmapānalakṣaṇam, aviśuddha ityādyayogalakṣaṇaṃ,
tālvityādyatiyogalakṣaṇam||52-55||-
varṣe
32
varṣe'ṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret||56||
prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale| nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ
niṣevate||57|| na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na
śrotramupahanyate| na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ||58||
na ca keśāḥ pramucyante
33
vardhante ca viśeṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṃ hanusaṅgrahaḥ||59||
pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṃ sandhayaḥ
snāyukaṇḍarāḥ||60|| nāvanaprīṇitāścāsya
labhante'bhyadhikaṃ balam| mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro
mahān||61|| sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ
bhavati cādhikam| na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ||62||
jīryataścottamāṅgeṣu
34
jarā na labhate balam|63|
dhūmanasyayornāsādvārasāmānyāddhūmamanu nasyaṃ brūte- varṣa ityādi| aṇūnāṃ
srotasāṃ hitamityaṇutailaṃ, taccāgre vakṣyamāṇam| śiraḥkapālānāmeva sirāḥ
sandhayaḥ snāyukaṇḍarāśca| uttamāṅgeṣviti bahuvacanaṃ śiraso'bhyarhitatvāt;
yadi vā jarā valīpalitādilakṣaṇā yā sā uttamā prakarṣaprāptā'ṅgeṣu mastakādiṣu
niṣidhyate||56-62||-
candanāguruṇī patraṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||63||
prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṅgaṃ bilvamutpalam| hrīberamabhayaṃ vanyaṃ
tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām||64|| jīvantīṃ
pṛśniparṇīṃ ca suradāru
35
śatāvarīm| hareṇuṃ bṛhatīṃ vyāghrīṃ surabhīṃ padmakeśaram||65||
vipācayecchataguṇe māhendre vimale'mbhasi| tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ
kaṣāyamavatārayet||66|| tena tailaṃ kaṣāyeṇa
daśakṛtvo vipācayet| athāsya daśame pāke samāṃśaṃ
36
chāgalaṃ payaḥ||67|| dadyādeṣo'ṇutailasya
nāvanīyasya saṃvidhiḥ| asya mātrāṃ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām||68||
snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhametat
karma samācaret||69|| nivātoṣṇasamācārī
37
hitāśī niyatendriyaḥ| tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṃ balapradam||70||
prayuñjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān|71|
candanetyādau dārvyāstvak dārvītvak, jīvantī suvarṇanālā svanāmaprasiddhā,
surabhī śūkaśimbā, padmasya keśaraṃ padmakeśaram| māhendre āntarikṣe| śataguṇe
tailāditi yojyam| daśaguṇamityetadapi tailāditi yojanīyam| atra tu
kvāthyabheṣajaṃ tāvanmānaṃ grāhyaṃ yāvatā kvāthārthopāttaṃ pānīyaṃ
bheṣajacaturguṇaṃ bhavati, “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri” ityasyābādhitatvāt, na tu
bheṣajācchataguṇe'mbhasītyevaṃ vyākhyeyaṃ; yadāha jatūkarṇaḥ-
“paktvā'thāmbuśataprasthe daśabhāgasthitena tu| tailaprasthaṃ pacettena
chāgīkṣīreṇa saṃyutam” iti| yadi vā, tailapramāṇānumānenaiva “snehāccaturguṇaṃ
kvāthyaṃ” iti paribhāṣayā kvāthyadravyaparimāṇaṃ vyavasthāpanīyam| picuneti
tūlakapiṇḍikayā| nāvanaistribhiḥ vāratrayeṇetyarthaḥ| tryahāttryahāditi
ekaikaṃ dinamantarīkṛtya, saptāhamiti antaritadināni varjayitvā;
tenaikaikasmin ṛtau trayodaśāhānnasyaprayogaḥ samāpyate||63-70||-
āpothitāgraṃ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam||71||
bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan| nihanti gandhaṃ vairasyaṃ
jihvādantāsyajaṃ malam||72|| niṣkṛṣya
rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ||73||
śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi
trapurītimayāni ca||74|| jihvānirlekhanāni
syuratīkṣṇānyanṛjūni ca| jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca||75||
daurgandhyaṃ bhajate tena tasmājjihvāṃ vinirlikhet|76|
sthānapratyāsattyā dantakāṣṭhaguṇān darśayati- āpothitetyādi| dvikālaṃ sāyaṃ
prātariti| dantān punātīti dantapavanaṃ dantakāṣṭham| niṣkṛṣya malamiti
sambandhaḥ| kakubhaḥ arjunaḥ| evaṃvidhā evaṃrasā ityarthaḥ||71-75||-
dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā||76||
jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca| kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya
śubhaṃ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca||77||
kaṭukaṃ latākastūrī| yadyapi lavaṅgasya vṛntamabhipretaṃ tathā'pi bahūnāṃ
phalasya grāhyatvācchatriṇo gacchantīti nyāyena sāmānyena phalamityuktam||76-77||
hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ| syāt paraṃ ca rasajñānamanne ca
ruciruttamā||78|| na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ
syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti
ca||79|| na śūlyante na cāmlena hṛṣyante
bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣadhāraṇāt||80||
nityaṃ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate| na khālityaṃ na pālityaṃ na
keśāḥ prapatanti ca||81|| balaṃ
śiraḥkapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate| dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā
bhavanti ca||82|| indriyāṇi prasīdanti
sutvagbhavati cānanam
38| nidrālābhaḥ sukhaṃ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt||83||
na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ
syānnityaṃ karṇatarpaṇāt||84||
snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ
kleśasaho yathā||85|| tathā
śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṃ sutvak ca jāyate| praśāntamārutābādhaṃ
kleśavyāyāmasaṃsaham||86||
sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam| tvacyaśca
paramabhyaṅgastasmāttaṃ
39
śīlayennaraḥ||87|| na cābhighātābhihataṃ
gātramabhyaṅgasevinaḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthaṃ balakarmaṇi vā kvacit||88||
susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ|
bhavatyabhyaṅganityatvānnaro'lpajara eva ca||89||
hanvorityādi snehagaṇḍūṣaguṇāḥ| nityamityādi niṣevaṇādityantaṃ
śirastailaguṇāḥ| mūrdhni tailaniṣevaṇādityukte'pi snehārdraśirasa iti yat
karoti, tena yāvatā tailenārdraśirāḥ syāttāvanmūrdhni tailaṃ sevyamiti
darśayati| snehābhyaṅgādityādi| upāṅgasnehadānāt, akṣo rathasya
cakranibandhanakāṣṭham| bahudṛṣṭāntakaraṇaṃ tu kasyacit kiñcit prasiddhaṃ
bhaviṣyati na hi sarvaṃ sarvatra prasiddhamityabhiprāyeṇa; yadi vā snehasya
nānākāryakaraṇaśaktyupadarśanārtham| sparśane sparśanendriye vāyuradhikaḥ;
vaidyakadarśane pāñcabhautikatvādindriyasyetyarthaḥ| tvacyaśca paramabhyaṅga
iti cakārādvātahitaśca, etenāśritasya vātādhikasya sparśanendriyasya,
āśrayasya ca tvaco hita ityuktaṃ bhavati| balena sampādyaṃ karma balakarma
gurubhāraharaṇādi||78-89||
kharatvaṃ stabdhatā
40
raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ| sadya evopaśāmyanti
pādābhyaṅganiṣevaṇāt||90|| jāyate
saukumāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ| dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate
mārutaścopaśāmyati||91|| na ca
syādgṛdhrasīvātaḥ
41
pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca| na sirāsnāyusaṅkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ||92||
kharatvamityādi pādābhyaṅgaguṇāḥ| prathamaṃ pādayoriti padaṃ
kharatvādiviśeṣaṇārthaṃ, dvitīyaṃ tu balādeḥ kālāntarotpādasūcanārthaṃ,
tṛtīyaṃ tu sphuṭanaviśeṣaṇārthaṃ, caturthaṃ tu sirāsnāyuviśeṣaṇārthaṃ, śiṣṭaṃ
tu pādābhyaṅgeneti padaṃ dūrāntaritasya pādābhyaṅgasya smaraṇārtham||90-92||
daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūṃ malamarocakam| svedabībhatsatāṃ hanti
śarīraparimārjanam||93|| pavitraṃ
vṛṣyamāyuṣyaṃ śramasvedamalāpaham
42| śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param||94||
abhyaṅgapūrvakatvādudvartanasya tamanu parimārjanamudvartanaṃ brūte-
daurgandhyamityādi| svedena bībhatsatā svedabībhatsatā| śarīrasya balena
sandhānaṃ yojanaṃ karotītyarthaḥ||93-94||
kāmyaṃ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṃ śastaṃ
nirmalāmbaradhāraṇam||95|| vṛṣyaṃ
saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ
gandhamālyaniṣevaṇam||96|| dhanyaṃ
maṅgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ
ratnābharaṇadhāraṇam||97|| medhyaṃ
pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ
śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ||98|| pauṣṭikaṃ
vṛṣyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśaśmaśrunakhādīnāṃ kalpanaṃ
samprasādhanam||99|| cakṣuṣyaṃ sparśanahitaṃ
pādayorvyasanāpaham| balyaṃ parākramasukhaṃ vṛṣyaṃ pādatradhāraṇam||100||
īteḥ
43
praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajombughnaṃ
chatradhāraṇamucyate||101|| skhalataḥ
sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ
daṇḍadhāraṇam||102||
śrīmaditi śobhāyuktam| pariṣadi śastaṃ pāriṣadam| śastaṃ maṅgalyam| vyasanaṃ
sarpapiśācādyabhighātaḥ| ratnavadābharaṇāni, ratnaṃ tu
viśuddhamāṇikyahīrakamuktāphalasuvarṇādi| śaucādhānaṃ pānīyena mṛdā ca|
abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ| śuci śucitākārakam| kalpanaṃ chedanaṃ, samprasādhanaṃ
maṇḍanam; etacca yathāyogyatayā yojanīyaṃ; keśānāṃ prasādhanaṃ
samyagbandhanādi; śmaśrūṇāṃ kalpanameva, nakhasya tu kalpanamalaktakādidānena
prasādhanaṃ ca| ādigrahaṇena nāsālomakalpanādi gṛhyate| pādayoriti
sparśanahitamityanena vyasanāpahamityanena ca sambadhyate| pādatraṃ pādadhrī,
pāduketi yāvat| atra ca vṛṣyatvacakṣuṣyatve prabhāvāt; yadi vā
pādasambaddhanetrapoṣikānāḍīpratyavāyaharaṇāccakṣuṣyam| ītī rogādidurdaivam|
guptiḥ piśācādibhyo rakṣā, śaṅkaraṃ kalyāṇakaram| avaṣṭambhanaṃ balapradam|
bhayaghnaṃ sarpādibhyaḥ||95-102||
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito
bhavet||103||
sampratyanuktasvasthavidhyupasaṅgrahārthaṃ tathopadiṣṭasyāvadhānena
karaṇārthamāha- nagarītyādi| kṛtyeṣu karaṇīyeṣūkteṣvanukteṣu ca|
nagaradṛṣṭāntenāntarapratyavāyahetuvighātakāriṇi kṛtye'vadhānaṃ darśayati,
rathadṛṣṭāntena ca bāhyasparśādiparihārake kṛtye'vadhānaṃ darśayati|
nagarocchede hyantaro duṣṭajanasambandha eva hetuḥ prāyo bhavati, rathabhaṅge
tu bāhyaśvabhraviṣamapatanādiḥ||103||
bhavati cātra- vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ| śamamadhyayanaṃ
caiva sukhamevaṃ samaśnute||104||
pradhānabhūtāṃ śarīrapratyavekṣāṃ kṛtvā svasthena satā yadanyacca kartavyaṃ
tadāha- vṛttyupāyānityādi| vṛttiḥ vartanaṃ, tasyopāyāḥ kṛṣyādayo dhanaiṣaṇāyāṃ
tisraiṣaṇīye vācyāḥ| śamaḥ śāntiḥ, adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, niṣeveteti
sambandhaḥ| evaṃ sati sukhaṃ samaśnute prāpnoti| etena kṛṣyādibhyo'rthaḥ,
śāntyadhyayanābhyāṃ dharmaḥ, arthadharmābhyāṃ ca sukhalakṣaṇaḥ kāmaḥ, iti
trivargānuṣṭhānaṃ darśitaṃ bhavati||104||
tatra ślokāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṃ ca saṃśritya gurulāghavam| dravyāṇāṃ
garhito'bhyāso yeṣāṃ, yeṣāṃ ca śasyate||105||
añjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca
yasya yat||106|| vyāpatticihnaṃ bhaiṣajyaṃ
dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yadvidham||107||
nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṃ yacca yathā yadā| bhakṣayeddantapavanaṃ yathā
yadyadguṇaṃ ca yat||108|| yadarthaṃ yāni
cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe| tailasya ye guṇā diṣṭāḥ
44
śirastailaguṇāśca ye||109|| karṇataile
tathā'bhyaṅge pādābhyaṅge'ṅgamārjane| snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye
ratnadhāraṇe||110|| śauce saṃharaṇe lomnāṃ
pādatracchatradhāraṇe| guṇā mātrāśitīye'smiṃstathoktā
45
daṇḍadhāraṇe||111||
mātretyādi adhyāyārthasaṅgrahaḥ| mātroktā yāvaddhyasyāśanamityādinā| tathā
dravyāṇi tatra śālītyādinā| mātrāṃ cāśritya gurulāghavamiti prakṛtilaghūnyapi
mātrāmevāpekṣante ityevamprakāreṇoktam| pānasya mānaṃ pānamānam,
āpānāstristrayastraya ityādi| nastaḥkāryaṃ yaditi aṇutailam| yatheti
picunetyādi| yadeti prāvṛṭśaradityādi| śeṣaṃ sugamam||105-111||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mātrāśitīyo nāma
pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
dvitīye svasthavṛttacatuṣke mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘utpannavyādhipratikāratayā’ iti pā. ↩
- 2 ‘abhidhīyate’ iti pā. ↩
- 3 ‘mātrāvantamaśituṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘laghudravyaṃ saviśeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘sauhityopayuktagurudravyā api’ iti pā. ↩
- 6 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 7 ‘guṇāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘mātrāstutyarthaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘rogādyupahatamṛgādisambhavam’ iti pā. ↩
- 10 ‘etaccāpyavṛṣyatvādeva’ iti pā. ↩
- 11 ‘sāro bhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘durvyavahāraśca, kālaviśeṣasvabhāvādihemantādiḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘vidyamānāyā’ iti pā. ↩
- 14 ‘kālaviśeṣajanya...’ iti pā. ↩
- 15 ‘hārayet’ iti pā. ↩
- 16 ‘dūṣyati’ iti pā. ↩
- 17 ‘maṇīnāṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘aṅguṣṭhodarā’ iti pā. ↩
- 19 ‘mūlarandhraṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tāṃ vartiṃ yavākārādirūpāṃ śuṣkāṃ śuṣkīkṛtya śareṣikāmākṛṣya vigarbhāṃ kṛtvā snehenābhyajya vakṣyamāṇadhūmanetre dhūmapānanalikāyāṃ ṣaṭtrindaśaṅgulamitāyāṃ trikoṣāphalitāyāmarpitāṃ tacchidre praviṣṭamekamagraṃ yasyāstāmagnisampluṣṭāmanyasminnagre'gninā dahyamānāṃ sukhāṃ sukhajanikā prāyaugikīṃ pibet’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 21 ‘dhūmaḥ śīrṣavirecanam’ iti pā. ↩
- 22 ‘mastuluṅgadrāvakayoḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘pālityaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘dhūmaraktakapālasya’ iti ‘dhūmariktakapālasya’ iti ca pā. ↩
- 25 ‘dhūme’ iti pā. ↩
- 26 ‘adhikaprayuktadhūmakṛte’ iti pā. ↩
- 27 ‘śoṣī’ iti pā. ↩
- 28 ‘na madyaṃ na payaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘na cāpi bhuktavān dadhnā’ iti pā. ↩
- 30 ‘hyasya’ iti pā. ↩
- 31 ‘ṛju trikoṣamacchidraṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ paṭhati, “ṛju akuṭilaṃ, trīṇi koṣāṇi parvāṇi yasya tat trikoṣam, acchidraṃ chidrarahitaṃ, yathā tena mārgeṇa na nirgacchet” iti ca vyākhyānayati| “koṣaḥ parva, ṛjubhistribhiḥ koṣairāphalitam ā samyak sandhisthāne' nṛjurūpeṇottaramukhena sandhānena niṣpāditaṃ tribhaṅgamityarthaḥ| trikoṣasya ṛjutvena samudāyasya trivakratvamāyātam|” iti gaṅgādharaḥ ↩
- 32 ‘vartmavarṣe’ iti pā. ↩
- 33 ‘pralucyante’ iti pā. ↩
- 34 ‘...ścottamāṅge ca’ iti pā. ↩
- 35 ‘surāhvaṃ pṛśniparṇīṃ ca jīvantīṃ ca’ iti pā. ↩
- 36 ‘samānaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘nivātoṣṇasamācāro’ iti pā. ↩
- 38 ‘cāmalam’ iti pā. ↩
- 39 ‘paramo'bhyaṅga’ iti pā. ↩
- 40 ‘śuṣkatā’ iti pā. ↩
- 41 ‘na tasya gṛdhrasī vātāḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ snānamojaskaraṃ param’|| iti pā. ↩
- 43 ‘ītervidhamanaṃ’ iti pā. ↩
- 44 ‘dṛṣṭāḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘yathoktāḥ’ iti pā. ↩