athātastasyāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
mātrāśitīye mātrāvadāhārasya balādihetutvaṃ pratipāditaṃ, tacca
ṛtusātmyamapekṣya kṛtasyāhārasya bhavati; tena,
ṛtupravibhāgapūrvakamṛtusātmyābhidhāyakaṃ tasyāśitīyaṃ brūte||1-2||
tasyāśitādyādāhārādbalaṃ varṇaśca vardhate| yasyartusātmyaṃ viditaṃ
ceṣṭāhāravyapāśrayam||3||
aśitādyāditi aśitapītalīḍhajagdhāt| balaṃ varṇaśceti cakāreṇa
pūrvādhyāyoktasukhāyuṣī api gṛhyete; yadi vā balavarṇābhyāmeva nāntarīyakaṃ
kṛtsnaṃ dhātusāmyakāryaṃ sukhādi gṛhyate| viditamityanena
samyakjñānapūrvakamṛtusātmyānuṣṭhānaṃ darśayati| ceṣṭāgrahaṇena
vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṃ grahaṇam| ceṣṭāhāravyapāśrayaṃ
ceṣṭāhāragocaram||3||
iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt|
tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet,
varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca||4||
ṛtujñānamantarā ṛtusātmyajñānaṃ na
sambhavatītyṛtūnāmupayuktasvarūpajñānārthamāha- ihetyādi|
ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidyāditi saṃvatsarapratipādanamṛtūnāmeva
militānāṃ saṃvatsaratvapratipādanārtham| melakaśca buddhyā vyavahriyate
1, na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako'sti| ṛtūnāṃ saṃvatsarātmakatvaṃ punaḥ
punasta evartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṃ pratipādanīyam| iheti iha
prakaraṇe, ṣaḍaṅgaṃ vidyāt; anyatra tu rogabhiṣagjitīyādau
tattatkāryavaśādanyathā'pi| uktaṃ ca- “śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla” ityādi|
ṣaḍaṅgamiti samāhāre dviguḥ, ṛtuvyatirekeṇa saṃvatsarasyāvidyamānatvāt; yadi
vā samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ| tatreti
ṛtuvibhāgakathane| udag uttarāṃ diśaṃ prati, ayanaṃ gamanamudagayanam| ādadāti
kṣapayati pṛthivyāḥ saumyāṃśaṃ
2
prāṇināṃ ca balamityādānam| trīn śiśirādīnityanenaiva labdhe'pi grīṣmāntatve
grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathā''diśabdasya prakāravācitāyāḥ
pratiṣedhārtham| evaṃ hemantāntāniti ca vyākhyeyam| dakṣiṇāṃ diśaṃ prati
ayanaṃ dakṣiṇāyanam| visṛjati janayati āpyamaṃśaṃ prāṇināṃ ca balamiti
visargaḥ| sañjñāpraṇayanaṃ ca vyavahārārthaṃ,
niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṃ ca||4||
visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti, itare punarādāne; somaścāvyāhatabalaḥ
śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, ato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ
punarāgneyaṃ; tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ
kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante||5||
visargadharmaṃ nirdiśati- visarge punarityādi| yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ,
tathā'pi pratilomatantrayuktyā''dau visargaguṇakathanaṃ; yadi vā
prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre'bhidhānam, iha tu
visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre'bhidhānam| nātirūkṣā iti
saumyavisargakālasambandhena mandīkṛtaraukṣyāḥ pravāntīti| itare punarādāna
iti apraśāntātirūkṣāśca, āgneyādānasambandhāhitarūkṣatvāt
3| somaścetyādi prakṛtena visargeṇa sambadhyate| avyāhatabala iti
kālamārgameghavātādibhistadā sūryasya somaparipanthino hatabalatvāt|
śiśirābhiḥ śītābhiḥ| śaśvaditi chedaḥ| saumyaḥ somaguṇapradhānaḥ| āgneyam
agniguṇapradhānam, apratihatabalatvenetyarthaḥ|
nanvetāvataivādityacandravātānāṃ balavattvamabalavattvaṃ ca kathaṃ
bhavatītyāha- tāvetāvityādi| kālo devatārūpaḥ, sa ca nityarūpo'pi
prāṇināmadṛṣṭena nānārūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasomabalādīn
karoti; svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādirvāyorvirūkṣaṇādiḥ
somasyāpyāyanādiḥ; mārgo dakṣiṇa uttaraśca, tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayo
dhanurantāḥ, makarādiruttaraḥ| ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā
yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ; na hi some mārgaparigrahaḥ
ka(ki)ñcidviśeṣamāvahati, vāyośca mārgaparigraha eva nāsti| parigṛhītāḥ
sambaddhāḥ| kālartvādīnāṃ nirvṛttipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ,
upadiśyante ‘ācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ; kālaḥ saṃvatsaro'yanadvayaṃ ca, ṛtavaḥ
śiśirādayaḥ, dehasya balaṃ dehabalam| anye tu bruvate-
saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvādṛtugrahaṇenaiva grahaṇaṃ
labdhaṃ, tena kālagrahaṇamṛtuviśeṣaṇaṃ, tena kālarūpaḥ ṛturiti
strīṇāmevārtavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate| pratyayabhūtā ityatra
bhūtaśabda upamāne| kecidvyākhyānayanti- ‘arkavāyū’ ityekatayā paṭhitvā
‘somaśca’ iti yat pṛthak paṭhati, tenārkavāyvormilitayorādānaṃ prati
kāraṇatvaṃ, visargaṃ prati pṛthageva somasya kāraṇatvamiti darśayati| evaṃ
balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi boddhavyam||5||
tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ
śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān
rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti||6||
tatretyādi| ādadāna ucchoṣayan| jagataḥ sthāvarajaṅgamasya| snehaṃ sāraṃ
saumyabhāgamityarthaḥ| na kevalaṃ raviḥ, vāyavaśca śoṣayantaḥ snehamiti
sambandhaḥ| tīvrāśca rūkṣāśca tīvrarūkṣāḥ; yadi vā tīvraṃ raukṣyaṃ yeṣāṃ te
tīvrarūkṣāḥ; etaccādāne tīvreṇa raviṇā sambandhādvāyorbhavati
yogavāhitvādvāyoḥ| uktaṃ hi- “yogavāhī(haḥ) paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt”
(ci.a.3) ityādi| yathākramamiti śiśire raukṣyamalpaṃ tiktaṃ rasamalpaṃ ca
daurbalyaṃ, tathā vasante madhyaṃ raukṣyaṃ kaṣāyaṃ rasaṃ madhyaṃ daurbalyaṃ,
tathā grīṣme prakṛṣṭaṃ raukṣyaṃ kaṭukaṃ rasaṃ mahacca daurbalyaṃ darśayati|
yadyapi ca kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ kaṭukaśca rūkṣataraḥ, yaduktaṃ- “raukṣyāt
kaṣāyo rūkṣāṇāṃ pravaro madhyamaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādi; raukṣyaprakarṣaśca
grīṣme, madhyabalaṃ ca raukṣyaṃ vasante, tathā'pi vāyvagniguṇabāhulyāt
kaṭukasya vāyvagniguṇabahule grīṣmakāla evotpattiḥ, pavanapṛthivyutkarṣavati
tu vasante pavanapṛthivyutkarṣajanyasya kaṣāyasyotpattiḥ| yaduktaṃ-
“vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, pavanapṛthivyatirekāt kaṣāyaḥ” (sū.a.26)
iti| pṛthivyādyutkarṣaśca kālaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ kāryadarśanādunneyaḥ|
abhivardhayanta iti vacanādyathāsvakāle tiktādīnāmabhivṛddhiḥ sūcyate, tena na
tadaikarasatvam| atra ca kramavadraukṣyotpattitiktādyutpattī api
daurbalyotpattau kāraṇaṃ, yato raukṣyamutpādayanta iti
tiktakaṣāyakaṭukānabhivardhayanta iti ca hetugarbhaviśeṣaṇadvayaṃ kṛtvā
daurbalyamāvahantītyuktam||6||
varṣāśaraddhemanteṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke
kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale,
māhendrasalilapraśāntasantāpe jagati, arūkṣā rasāḥ
pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti||7||
varṣetyādi| tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttau| dakṣiṇābhimukhe dakṣiṇāśāṃ
gantumudyata evārke, tena viṣuvadudayopalakṣitamadhyadeśāduttareṇa
4
vartamāno'pi raviryadaiva dakṣiṇāśāṃ gantumudyato bhavati tadaiva
kṣīyamāṇabalo bhavati, uttarāśāgamanaprakarṣāhitabalaprakarṣatayā tu
stokastokakramāpacīyamānabalo'pi tathā durbalo na lakṣyate| evamuttarāyaṇe'pi
vyākhyeyam| kālaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ, mārga iha dakṣiṇābhimukhaḥ, meghasya vāto
meghavātaḥ, varṣaṇaṃ varṣaḥ, etairabhihatapratāpe'rka iti sambandhaḥ|
vātastviha meghasambandhāhitaśaityo'rkatāpaparipanthī bhavati,
śaśino'vyāhatabalatvaṃ sūryasya
paripanthino'bhihatapratāpatvādanuguṇameghavātavarṣaṇayogācca| jagati
sthāvarajaṅgame| atra ca “pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ”,
“salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ” (sū.a.26) ityuktaṃ, tat kathaṃ saumye visarge
tayoścāgneyayorutpāda iti na vācyam, yato balaprakarṣavato'rkasya
kṣīyamāṇabalasyāpi viṣuvaparyantaṃ balavattvamastyeveti vyutpāditameva||7||
bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ,
tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet||8||
samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipādito varṣādau ca balotkarṣaḥ; tatra
śiśire durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇino bhavantītyādidurgrahaṃ niṣeddhumāha-
ādāvante cetyādi| visargasyādau varṣāsu, ādānasyānte grīṣme, daurbalyaṃ
prakarṣaṃ prāptaṃ nirdiśediti sambandhaḥ; tathā madhye visargasya śaradi,
ādānasya madhye vasante, madhyaṃ nātikṣīṇaṃ nātivṛddhaṃ balaṃ vinirdiśediti
yojyaṃ; tathā'nte visargasya hemante, agre ca prathame ādānasya śiśire,
śreṣṭhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojanā| evaṃ manyate-
visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśire
stokakṣīyamāṇabalo'pi balavān bhavati, yathā- pauṣamāsāntāhitavṛddhiprakarṣā
niśā māghaphālgunayoḥ kṣīyamāṇā'pi divasānmahatyeva bhavati| anena nyāyena
varṣāsu daurbalyaṃ, vasantaśaradośca madhyamaṃ balaṃ boddhavyam| evaṃ
kālarturasadehabalakāraṇatvamarkādīnāṃ vyavasthāpitaṃ, doṣakāraṇatvaṃ tvagre
ṛtuvidhānanirdeśe'bhidhāsyate||8||
śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī| paktā bhavati hemante
mātrādravyagurukṣamaḥ||9|| sa yadā nendhanaṃ
yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā| rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati||10||
tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān
5
rasān| audakānūpamāṃsānāṃ medyānāmupayojayet||11||
bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca| bhakṣayenmadirāṃ śīdhuṃ madhu
cānupibennaraḥ||12|| gorasānikṣuvikṛtīrvasāṃ
tailaṃ navaudanam| hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate||13||
abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākamātapam| bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ
garbhagṛhaṃ tathā||14|| śīteṣu saṃvṛtaṃ
6
sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣeyapraveṇīkuthakāstṛtam||15||
gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇā'guruṇā sadā| śayane pramadāṃ pīnāṃ
viśālopacitastanīm||16||
āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ
śiśirāgame||17|| varjayedannapānāni vātalāni
laghūni ca| pravātaṃ pramitāhāramudamanthaṃ himāgame||18||
vardhamānabalaprakarṣavattayā hemantasyābhipretatvāttatsātmyamevāgre prāha-
śīta ityādinā| śīte śītaguṇayukte hemante, yadyapi cānukte śīta iti viśeṣaṇe
hemantaḥ śīta eva labhyate, tathā'pi na pūrvaṃ kvaciddhemante śītatvaṃ
pratipāditamiti pratipādyate; yadi vā yadaiva hemante śītaṃ mahadbhavati
tadaiva viśeṣeṇa vahnirbalī bhavati, nopakramamātreṇāpi, ṛtuvyāpattau śītāyoga
iti ca śīta iti padena labhyate| himasambandhādviśeṣeṇa śīto'nilaḥ śītānilaḥ;
viśeṣeṇa śītatvaṃ vāyoryogavāhitvācchītakālasambandhādeva labdhaṃ
punarabhidhīyate'gnisaṃrodhahetutvāt
7| vāyurhi himasambandhādeva bahirnirgacchaccharīroṣmaṇo rodhaṃ kṛtvā
kumbhakārapavanāhitapaṅkalepa ivāntarasya vahnervṛddhimāvahati| etena
yaducyate- asamānācchītavātāt kathamagnivṛddhirityetadapāstam| nahyatra śīto
vāto'gnitvena pariṇamate, kiṃ tarhi nirgacchattejaḥpratīpībhūtaḥ| śītānilasya
sparśaḥ śarīrasambandha ityarthaḥ| balināṃ prāṇināṃ hemantasvabhāvādbalī
bhavati; anena prāṇibalavattvamagnibalavattve
8
heturiti darśayati| uktaṃ ca hastivaidyake bālagajānāṃ nīrogatvapratipādane;
yathā- “avyāhatādabhiprāyāt prītiḥ, prīterbalaṃ, balāt| agniragneśca dhātūnāṃ
balaṃ
9, nāśastato rujām” iti| mātrayā yad guru atimātramityarthaḥ, dravyataśca
dravyasvabhāvataśca yad guru navadhānyādi, tatkṣamaḥ| evambhūto balī
vahniryadā yuktaṃ gurubhūtaṃ cānnaṃ na labhate, tadā dehajaṃ rasaṃ hinasti
kṣayaṃ nayati; dehārthaṃ dehajātaṃ vā dehajaṃ dhāturūpaṃ rasamityarthaḥ| ata
indhanābhāve sati rasadhātukṣayādvāyuḥ prakupyati hemante| hetvantaramāha
vātakope- śītaḥ śīta iti; yasmādayaṃ śītaguṇo vāyuḥ, tasmācchītakāle
hemantalakṣaṇe samānaṃ kāraṇamāsādya kupyatītyarthaḥ| atra vṛddho
vāyurmedasvino yathā'gnivṛddhiṃ karoti, na tu vaiṣamyamanativṛddhatvāt,
tathā'gnivṛddhimeva karoti| yaduktaṃ- “medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe
viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi” (sū.a.21)
ityādinā'ṣṭauninditīye| tasmāditi dehajarasakṣayabhayāt| prakaraṇalabdhe'pi
tuṣārasamaya iti yat punaḥ karoti, tadviśeṣeṇa tuṣārapāte viśeṣeṇa
snigdhādīnāṃ bhojanārtham| medyānāṃ medurāṇām| audakānūpamāṃsādayaśca
hemantakālakaphacayasaṃvardhakā api mahātyayavātavikārapratipakṣatvena
vyavāyādikaphacayapratipakṣayuktatvāccābhipretāḥ
10| audakāḥ kūrmādayo'nnapāne vakṣyamāṇāḥ, anūpāḥ sṛmarakhaḍgādayaḥ, bileśayā
godhāprabhṛtayaḥ, prasahā gokharādayaḥ| bhṛtaṃ bhaṭṭitramiti prasiddham|
hemante'bhyasyata iti punarhemantagrahaṇaṃ hemantaṃ
vyāpyaivoṣṇodakasevopadarśanārtham| jentākaḥ svedaviśeṣo vakṣyamāṇaḥ|
garbhagṛhaṃ gṛhakoṣṭhakam| hemanta ityanenārthalabdhe'pi śīte śīteṣviti padaṃ
varṣākālādāvapi śītaprāptau saṃvṛtayānādisevopadarśanārtham| prāvāro
guruprāvaraṇaṃ kambalādi, ajinaṃ vyāghrādicarma, kauṣeyaṃ
koṣakārakīṭatantumayaṃ, praveṇī goṇīti prasiddhā, kuthakaścitrakambalaḥ|
guruṇā'guruṇeti agurughanapralepenetyarthaḥ| viśālāvāyāmena, upacitau
pariṇāhena| maithunasevopadeśaśceha prāṇināṃ balavattvena śītapratīkārakatvena
cīyamānakaphaviruddhatvena ca; suśrute'pi hemante maithunasevoktā; yaduktaṃ-
“tatrāpanītahārāśca priyā nāryaḥ svalaṅkṛtāḥ| ramayeyuryathākāmaṃ balādapi
madotkaṭāḥ” iti||9-18||
hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam| raukṣyamādānajaṃ śītaṃ
meghamārutavarṣajam||19|| tasmāddhaimantikaḥ
sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate| nivātamuṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet||20||
kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayedannapānāni śiśire śītalāni
ca||21||
śiśiravidhimāha- hemantetyādi| viśeṣaṇaṃ viśeṣaḥ; śiśirasyādānārambhatvena
raukṣyaṃ, tathā meghamārutavarṣāḥ śiśire'dhikā bhavanti tajjaṃ ca śītamadhikaṃ
hemantādastītyarthaḥ| tasmāditi hemantatulyatvādviśiṣṭaraukṣyaśītayuktatvācca
haimantiko vidhiḥ| nivātamuṣṇaṃ tviti tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahārthaḥ;
hemantoktanivātoṣṇagṛhācchiśire rūkṣātiśīte'dhikamuṣṇaṃ
gṛhamāśrayedityabhiprāyaḥ| kecidatrāsevyapratipādakaṃ granthaṃ paṭhanti, sa
tvanārṣaḥ||19-21||
vasante
11
nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ| kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute
bahūn||22|| tasmādvasante karmāṇi vamanādīni
kārayet| gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet||23||
vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayet
kusumāgame||24|| candanāgurudigdhāṅgo
yavagodhūmabhojanaḥ| śārabhaṃ śāśamaiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam||25||
bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā| vasante'nubhavet strīṇāṃ
kānanānāṃ ca yauvanam||26||
vasanta ityādinā vasantavidhimāha| nicitaḥ sañcito vasantapūrvakāle, īrito
vilāyito vasante| kāyāgnimiti kāyanirvartakamagniṃ jāṭharaṃ, na tu
dhātvagniviśeṣamātram| tata ityatra cakāro luptanirdiṣṭo boddhavyaḥ, tena
tato'gnivadhāccetyarthaḥ; yadi vā tato'gnivadhānantaram| vamanādīni
vamanapradhānāni; tena, ādānamadhyatvena yadi vātapittaprakopastathāvidho
bhavati tadā virecanāsthāpanānuvāsanānāmapi pravṛttirbhavati, śirovirecanaṃ tu
kaphajayārthaṃ kartavyameva| vasantaśabdena vamanaṃ prati caitra eva
boddhavyaḥ; yena, doṣacayādyarthaṃ pañcakarmapravṛttyarthaṃ
cābhidhātavyaprāvṛḍādyṛtukrameṇa phālgunacaitrau vasanto bhavati, na
vaiśākhaḥ| anenaivābhiprāyeṇa pūrvaśloke'pi sāmānyena nicita iti kṛtaṃ, na tu
hemante nicita iti; hemanta ityukte hi
rasotpattikramābhihitamārgaśīrṣapauṣātmake hemante prakṛtatvāddoṣacayo
budhyate, sa ca nābhipretaḥ; uktastu doṣacayādikramoktapauṣamāghātmake hemante
śleṣmacayaḥ| sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā| lāvakapiñjalaṃ māṃsamiti sambandhaḥ|
bhakṣayediti cchedaḥ| anubhavediti bhāṣayā śleṣmakṣayārthaṃ stokaṃ
maithunamanujānāti||22-26||
mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ| svādu śītaṃ dravaṃ
snigdhamannapānaṃ tadā hitam||27|| śītaṃ
saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ| ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan
grīṣme na sīdati||28|| madyamalpaṃ na vā
peyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet
12||29|| divā śītagṛhe nidrāṃ niśi
candrāṃśuśītale| bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake||30||
vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ| sevyamāno bhajedāsyāṃ
muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31|| kānanāni ca śītāni
jalāni kusumāni ca| grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ||32||
mayūkhairityādinā graiṣmavidhimāha| mayūkhaiḥ tejobhiḥ| snehaḥ sāra ityarthaḥ|
pepīyate atyarthaṃ pibati| manthaḥ- “saktavaḥ sarpiṣā yuktāḥ
śītavāripariplutāḥ| nātyacchā nātisāndrāśca mantha ityabhidhīyate”|
madyamalpamiti ekāntamadyasātmyena; naveti madyasya svabhāvapākābhyāmamlasya
grīṣmaviruddhatvena; subahūdakamiti madyasātmyasyaiva,
madyasyoṣṇāmlatvādyapavādārthaṃ bahutaraṃ pānīyaṃ prakṣipya pātavyamiti
darśayati; tenaitat phalati- yanmadyaṃ grīṣme na pātavyameva tāvat;
madyasātmyānāṃ sātmyamadyatyāge sātmyatyāgajā rogā bhavanti, tena tasyālpaṃ vā
subahūdakaṃ vā deyamityarthaḥ| muktaiva maṇirmuktāmaṇiḥ| grīṣmakāle caṇḍātape
madhyāhna ityarthaḥ| maithunoparatistu divāniśaṃ boddhavyā||27-32||
ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṃ
dūṣaṇairbādhyate punaḥ||33||
bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti
pavanādayaḥ||34|| tasmāt sādhāraṇaḥ sarvo
vidhirvarṣāsu śasyate| udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam||35||
vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet| pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ
kṣaudrānvitān bhajet||36||
vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ
varṣāsvanilaśāntaye||37|| agnisaṃrakṣaṇavatā
yavagodhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ||38||
pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhendraṃ taptaśītaṃ vā
kaupaṃ sārasameva vā||39||
pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṃ
bhajedakledi vārṣikam||40||
varṣāvidhimāha- ādānetyādi| dehasya durbalatve paktā'pi durbalo bhavati,
dehabalānuvidhāyitvādvahneḥ| etacca balināṃ balī bhavatītyatra vyutpāditam| sa
durbalo vahniḥ| anilādīnāmiti anilapradhānānām| varṣāsu vātādayaḥ kutaḥ
kupyantītyāha- bhūbāṣpādityādi| bhūbāṣpaḥ prabhāvādeva tridoṣakopakaḥ|
meghanisyando vātaśleṣmakārakaḥ| amlapākatā jalasya varṣāsvabhāvakṛtā
pittaśleṣmakarī| agnibale kṣīṇa
13
ityanenādānāhitamagnimāndyamapi doṣaprakopakamiti darśayati| agnimāndyaṃ
cāpākavidāhābhyāṃ kaphapittakāri, dhātupoṣakarasānutpādācca dhātukṣayeṇa
vātakāri| etena varṣāsu vahnimāndyena vātādikopaḥ, vātādikopena ca
vahnimāndyamiti darśitam| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca
vāriṇā| vahninaiva ca mandena teṣvityanyo'nyadūṣiṣu|| sādhāraṇo vidhiḥ
kāryastridoṣaghno'gnidīpanaḥ” (vā.sū.a.3) iti| udakapradhāno mantha
udamanthaḥ| pānam udakādi, bhojanaṃ raktaśālyādi, tayoḥ saṃskārāḥ
saṃskāravantyannapānānītyarthaḥ| kṣaudraṃ ca yadyapi vātaprakopi, tathā'pi
vārṣikakledaśamanārthaṃ svalpamātrayā kṣaudrānvitapadena vihitam| viśeṣaśīta
iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tenātyarthaśīte divase yasmānmahātyayasya vātasya
kopo bhavati tatastajjayārthaṃ
varṣākālaprabhāvakriyamāṇapittacayānuguṇayorapyamlalavaṇayorupayogaḥ kartavya
iti darśitaṃ bhavati||33-40||
varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi
kupyati||41|| tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu
śītaṃ satiktakam| pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42||
lāvān kapiñjalāneṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagodhūmān
sevyānāhurghanātyaye||43|| tiktasya sarpiṣaḥ
pānaṃ vireko raktamokṣaṇam| dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam||44||
vasāṃ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ
cātra varjayet||45|| divā sūryāṃśusantaptaṃ
niśi candrāṃśuśītalam| kālena pakvaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam||46||
haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci| snānapānāvagāheṣu hitamambu
yathā'mṛtam
14||47|| śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni
ca| śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ||48||
śaradvidhimāha- varṣetyādi| ucitam abhyastam, ‘uca samavāye’ ityasmāddhātoḥ;
śītamucitānyaṅgāni yeṣāṃ, teṣām| sahasaiveti padenākrameṇa śaradi
tīvrātapasambandhādanabhyastāt pittaprakopo nyāyya iti darśayati| ācitamiti
varṣāsu| prāya ityanena varṣāsu pittacayapratikūlaṃ vidhiṃ prayatnenācarato na
bhavatyapi pittacayaḥ, śaradi tu prakopo na bhavatīti darśayati; etacca
sāmānyanyāyena śleṣmaṇo vātasya ca cayaprakopayorboddhavyaṃ; yadi vā, prāyaḥ
pittaṃ prakupyati śleṣmā cānubalatvenetyarthaḥ| yaduktaṃ- “tasya cānubalaḥ
kaphaḥ” (ci.a.3) iti| laghviti agnisandhukṣaṇārtham| atra vahneḥ samānenāpi
pittena dravāṃśasambandhenāgnimāndyaṃ kriyate| yaduktaṃ grahaṇyadhyāye-
“āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15)| utsargasiddha eva
bhojanasya mātrāvattve mātrayeti vacanaṃ mātrātikrameṇeha viśeṣato
bhūridoṣatvadarśanārtham| suprakāṅkṣitaiḥ sububhukṣitaiḥ| urabhro meṣaḥ|
ghanātyaya iti punarvacanaṃ śaratpraveśa evaitaduktavidhikaraṇaṃ
granthādhikyāt sūcayatīti vyākhyānayanti; vayaṃ tu paśyāmaḥ- paryāyaśabdānāṃ
punaḥ punaḥ karaṇe yatra tātparyaṃ śāstre pratīyate tatra tadeva vācyaṃ, yatra
tu tātparyāntaraṃ na pratīyate tatra vākyabhedenaiva punarabhidhānamiti|
dhārādharāṇāṃ meghānāmatyayo'darśanam| tena, pravyaktāyāṃ śaradi
tiktasarpiḥpānaṃ virekādi ca kāryam| kramaścātrācāryasyābhipretaḥ, tena
prathamaṃ tiktasarpiṣpānaṃ, tena pittāpraśāntau virekaḥ, tenāpyaśāntau
śoṇitaduṣṭau ca satyāṃ raktamokṣaṇaṃ; raktaṃ cātra kālasvabhāvāddūṣyatyeva
prāyaḥ; yadāha- “śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampradūṣyati” (sū.a.24) iti|
divetyādi|- sūryāṃśutāpādeva diveti labdhe diveti sakaladinavyāptyartham|
sūryataptamiti vaktavyeṃ'śugrahaṇaṃ meghāvaraṇarahitāṃśusūryagrahaṇārtham
15| santaptamityatra saṃśabdaḥ paritastāpopadarśanārthaḥ| evaṃ niśītyādi ca
vyākhyeyam| candrāṃśugrahaṇena ca niśi saumyāṃśasambandhaṃ
16
lakṣayati| kāleneti śaratkālasvabhāvena| pakvamiti
varṣāsvabhinavabhūmisambandhajanitapaicchilyavyamlatvādidoṣarahitam| yataḥ
pakvaṃ tato nirdoṣaṃ doṣājanakamityarthaḥ| agastyenāviṣīkṛtamityagastyodayena
prabhāvādvarṣāsu meghasambaddhoragalūtādisambandhātsaviṣamaviṣaṃ bhavatīti
vācyam| haṃsodakamiti evambhūtodakasya sañjñā; haṃsaśabdena
sūryācandramasāvabhidhīyete, tābhyāṃ śodhitamudakaṃ haṃsodakaṃ; yadi vā
haṃsasevāyogyaṃ haṃsodakaṃ, haṃsāḥ kila viśuddhamevodakaṃ bhajante| avagāhaḥ
ciraṃ jalāvasthānam| śāradānīti mālyaviśeṣaṇamanārtavakusumaniṣedhārtham|
pradoṣa iti niśāpraveśa eva paraṃ candraraśmisevā; nopari, śiśirabhayāt| atra
pūrvartusātmyaparityāgo bhaviṣyadṛtusātmyābhyāsaśca
pūrvartvantasaptāhāgāmyṛtvādisaptāhayoḥ kartavyaḥ| yaduktaṃ vāgbhaṭe-
“ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyaḥ
paraḥ kramāt” (vā.sū.a.3) iti||41-48||
ityuktamṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam| upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ
17
taducyate||49||
upasaṃharati- ityuktamityādi| ṛtusātmyaprasaṅgenābhyāsasātmyaṃ darśayati-
upaśete ityādi| upaśete sukhayati, apathyamapi sadvikāraṃ na janayati| kuta
ityāha- aucityāt abhyāsādityarthaḥ; apathyamapi hi
nirantarābhyāsādviṣamivāśīviṣasya nopaghātakaṃ bhavatīti bhāvaḥ||49||
deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ
cādyameva ca||50||
deśasātmyaṃ rogasātmyaṃ ca darśayati- deśānāmityādi| deśānāmanūpādīnāṃ, guṇaiḥ
snehagauravādibhiḥ saha viparītaguṇaṃ
snehagauravaviparītaguṇaraukṣyalāghavayuktaṃ jāṅgalamāṃsamadhvādi;
adanīyamādyaṃ, ceṣṭitaṃ ca vyāyāmādi, deśasātmyamicchantyāyurvedavida
ityarthaḥ| evamāmayānāṃ ca viparītaguṇamityādi vyākhyeyam| guṇaśabdaśceha
dharmamātravacanaḥ, yathocyate- dravyaguṇo dravyadharma ityarthaḥ| tena
viparītaprabhāvādīnāmapi grahaṇaṃ bhavati| āmayaśabdena cāmayaheturapi
gṛhītavyaḥ| tata āmayaviparītānām, āmayahetuviparītānāṃ, tathā
prabhāvavaiparītyāttadviparītārthakāriṇāṃ ca grahaṇaṃ bhavati| tadudāharaṇāni
yathāvasaraṃ nidāne kariṣyāmaḥ| ādyagrahaṇenauṣadhāhārayorgrahaṇaṃ,
ceṣṭitagrahaṇena svapnābhyaṅgādīnāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||50||
tatra ślokaḥ- ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṃ yacca kiñcana| tasyāśitīye
nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyameva ca||51||
uktamadhyāyārthamupasaṃharati- ṛtāvityādi| atra hemante asevyaṃ kaṇṭharaveṇa
yadyapi na pratipāditaṃ tathā'pi ‘sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate’
ityabhidhānādalpabhojanaparihāra ukta eva bhavati; tena, ṛtāvṛtāviti vīpsā
kṛtā'rthavatī bhavati; yadi vā chatriṇo gacchantīti nyāyādvīpsoktā|
hemantaparihāravidhivacca śiśiraparihāravidhirvyākhyeyaḥ| hetumaditi
upapattimat, aucityādihetunirdeśopapannamityarthaḥ||51||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tasyāśitīyo nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne svasthacatuṣke tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kriyate’ iti pā. ↩
- 2 ‘saumyaṃ rasaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘…sambandhavardhitarūkṣatvāt’ iti pā. ↩
- 4 ‘viṣuvadubhayopalakṣitamadhyadeśāntareṇa’ iti pā. ↩
- 5 ‘svādvamlalavaṇān’ iti pā. ↩
- 6 ‘śīte susaṃvṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘agnisambodhahetutvāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘prāṇibalatvamagnibalatve’ iti pā. ↩
- 9 ‘sāmyaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘…pratipakṣayuktidvārā’ iti pā. ↩
- 11 ‘hemante’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘cātra varjayet’ iti pā. ↩
- 13 ‘hīne’ iti pā. ↩
- 14 ‘śasyate tadyathā'mṛtam’ iti pā. ↩
- 15 ‘meghāparāhatāṃśusūryagrahaṇārtham’ iti pā. ↩
- 16 ‘saumyāṃśusambandhaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘gaṅgādharastu ‘okasātmyaṃ’ iti paṭhati, ‘okādaucityāt sātmyamityokasātmyamityucyate’ iti ca vyākhyānayati ↩