athāto navegāndhāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāyābhyāṃ svasthahita āhāraḥ prādhānyenoktaḥ, tasya cāhārasya
svasthahitatvamāhārapākajamūtrapurīṣāṇāmavidhāritavegānāṃ bahirgamane sati
bhavatīti mūtrādivegāvidhāraṇopadeśakaṃ na vegāndhāraṇīyamāha| ihāpi
navegadhāraṇaśabdasyābhāvānmātrāśitīyavat paryāyaśabdena sañjñā boddhavyā||1-2||
na vegān dhārayeddhīmāñjātān mūtrapurīṣayoḥ| na retaso na vātasya na chardyāḥ
1
kṣavathorna ca||3|| nodgārasya na jṛmbhāyā
na vegān kṣutpipāsayoḥ| na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca||4||
jātāniti jātamātrān| vegaḥ pravṛttyunmukhatvaṃ mūtrapurīṣādīnām|
mūtragrahaṇamādau mūtrasya purīṣādyapekṣayā bahuvegatvāt| mūtrapurīṣayoriti
kṣutpipāsayoriti ca samāsakaraṇaṃ prāyaśo'nayoḥ sahotpādadarśanārtham|
pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhyagauravopadarśanārtham| niḥśvāsasya
śrameṇa ceti śramotthasya niḥśvāsasyāvidhāryatvaṃ darśayati, yato'nantaraṃ
vakṣyati “śramaniḥśvāsadhāraṇāt” iti; suśrute'pyuktaṃ- “śrāntasya
niḥśvāsavinigraheṇa hṛdroga mūrcche athavā'pi gulmaḥ” (sū.u.a.55) iti||3-4||
etān dhārayato jātān vegān rogā bhavanti ye| pṛthakpṛthakcikitsārthaṃ tānme
nigadataḥ śṛṇu||5|| bastimehanayoḥ śūlaṃ
mūtrakṛcchraṃ śirorujā
2| vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe||6||
svedāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam
3| mūtre pratihate kuryāttrividhaṃ bastikarma ca||7||
pakvāśayaśiraḥśūlaṃ vātavarco'pravartanam
4| piṇḍikodveṣṭanādhmānaṃ purīṣe syādvidhārite||8||
svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca| hitaṃ pratihate varcasyannapānaṃ
pramāthi ca||9|| meḍhre vṛṣaṇayoḥ
śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā| bhavet pratihate śukre vibaddhaṃ mūtrameva ca||10||
tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ| śāliḥ payo nirūhaśca śastaṃ
maithunameva ca||11|| saṅgo
5
viṇmūtravātānāmādhmānaṃ vedanā klamaḥ| jaṭhare vātajāścānye rogāḥ
syurvātanigrahāt||12|| snehasvedavidhistatra
vartayo bhojanāni ca| pānāni bastayaścaiva śastaṃ vātānulomanam||13||
kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ|
kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ||14||
bhuktvā pracchardanaṃ dhūmo laṅghanaṃ raktamokṣaṇam| rūkṣānnapānaṃ vyāyāmo
virekaścātra śasyate||15|| manyāstambhaḥ
śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau| indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ
syādvidhāraṇāt||16||
tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ| hitaṃ vātaghnamādyaṃ ca
ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||17|| hikkā
śvāso'ruciḥ
6
kampo vibandho hṛdayorasoḥ| udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham||18||
vināmākṣepasaṅkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam| jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṃ
vātaghnamauṣadham||19||
kārśyadaurbalyavaivarṇyamaṅgamardo'rucirbhramaḥ| kṣudveganigrahāttatra
snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam||20||
kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṃ śramaḥ sādo
7
hṛdi vyathā| pipāsānigrahāttatra śītaṃ tarpaṇamiṣyate||21||
pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ| bāṣpanigrahaṇāttatra
8
svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||22||
jṛmbhā'ṅgamardastandrā ca śirorogo'kṣigauravam| nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ
saṃvāhanāni ca||23|| gulmahṛdrogasammohāḥ
śramaniḥśvāsadhāraṇāt| jāyante tatra viśrāmo vātaghnyaśca kriyā hitāḥ||24||
veganigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ vegānetānna
dhārayet||25||
yadvegavidhāraṇe ye rogāsteṣāṃ yaccikitsitaṃ tadalpavaktavyatvāt
prakaraṇāgatatvācca brūte- bastimehanayorityādi| mehanaṃ śiśnaḥ
9| vinamanaṃ śarīrasya vināmaḥ| avapīḍako bahumātraprayogaḥ, mātrādhikatvena
hi bheṣajaṃ doṣān pīḍayatīti kṛtvā; anyatrāpyuktam- “avapīḍakasarpirbhiḥ
koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ” iti| trividhamiti
nirūhānuvāsanottarabastyātmakam| piṇḍikā jānujaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā|
vartayaḥ phalavartayaḥ| pramāthi anulomanam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| rujā
jaṭhara iti sambandhaḥ| ‘bhojanāni’ ‘pānāni’ ‘bastaya’ iti trayaṃ
vātānulomanaṃ śastamiti yojyam| koṭho varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ| vyaṅgaḥ
śyāmavarṇaṃ maṇḍalaṃ mukhe| hṛllāsaḥ utkleśaḥ| ardhāvabhedaḥ
ardhamastakavedanā| ādyaṃ khādyaṃ bhojanamityarthaḥ| cakārāt svedādayo'pi
vātaghnā iti sūcayati| yadyapi suśrute mūtrādīnāṃ trayodaśānāṃ
vidhāraṇāttrayodaśodāvartā abhidhīyante, tathā'pīhāṣṭodarīye
mūtrapurīṣavātaśukravamikṣavathuvighātajā eva paraṃ ṣaḍudāvartā abhidhātavyāḥ;
udgārādinirodhajānāṃ vātanirodhaja evodāvarte'ntarbhāvābhiprāyāt; yadi vā
mūtrādivighātaja eva vikāre carakācāryasya udāvartasañjñā'bhipretā, nānyatreti
na virodhaḥ| muhurmuhuraṅgānāmākṣepaṇamākṣepaḥ; parvaṇāmākuñcanaṃ saṅkocaḥ|
suptiḥ sparśājñānam| bhramaṇaṃ bhramo yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate|
sādaḥ aṅgāvasādaḥ| tarpayatīti tarpaṇam| saṃvāhanaṃ pāṇinā pādādipradeśe
sukhamabhihananamunmardanaṃ ca||5-25||
imāṃstu dhārayedvegān hitārthī
10
pretya ceha ca| sāhasānāmaśastānāṃ manovākkāyakarmaṇām||26||
vegānāmavidhāryatvenoktatvāllobhādīnāmapi vegā avidhāryāḥ syurityāha-
imāṃstvityādi| pretya janmāntare| iheti iha janmani| sahasā ātmaśaktimanālocya
kriyata iti sāhasaṃ, tattu gajābhimukhadhāvanādi| aśastānām
apraśastānāmaniṣṭaphalānāmiti
11
yāvat| manovākkāyakarmaṇāmityatra karmaśabdo vyāpāravacanaḥ||26||
lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet| nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca
buddhimān||27||
aśastaṃ manasaḥ karma darśayati- lobhetyādi| lobhaḥ viṣaye'nucitā prārthanā,
śokaḥ putrādivināśajaṃ dainyam, bhayam apakārakānusandhānajaṃ dainyam, krodhaḥ
pradveṣo yena prajvalitamivātmānaṃ manyate, mānaḥ
sadasadguṇādhyāropeṇātmanyutkarṣapratyayaḥ| jugupsitagopanecchā lajjā,
tadabhāvo nairlajjyaṃ; samāne dravye parasambandhapratiṣedhecchā īrṣyā;
atirāga ucita eva viṣaye punaḥ punaḥ pravartanecchā| abhidhyā manasā
parābhidrohacintanaṃ, yadi vā paradravyaviṣaye spṛhā||27||
paruṣasyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca| vākyasyākālayuktasya
dhārayedvegamutthitam||28||
aśastaṃ vacanakarmāha- paruṣasyetyādi| paruṣaṃ parodvejakaṃ vacanam| atimātraṃ
bahu| sūcakaṃ parāniṣṭajanakābhidhāyakam
12| anṛtam apārthakam| akālayuktam aprastāvāgatam||28||
dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā| strībhogasteyahiṃsādyā
tasyāvegānvidhārayet||29||
aśastaṃ dehakarmāha- dehetyādi| parapīḍayā parapīḍānimittamityarthaḥ|
strībhogaḥ parastrībhogaḥ, steyaṃ paradravyagrahaṇaṃ, hiṃsā vidhirahitā
prāṇipīḍā; ādigrahaṇādgurvādyabhimukhapādaprasāraṇādi gṛhyate||29||
puṇyaśabdo vipāpatvānmanovākkāyakarmaṇām| dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī
bhuṅkte cinoti ca||30||
evaṃ kṛte yadbhavati taddarśayati- puṇyetyādi| puṇyaḥ pāvanaḥ śabdo yasyāsau
puṇyaśabdaḥ| bhuṅkte cinoti ceti utpannādavirodhataḥ phalopayogena
13
bhuṅkte; cinoti cotpādayati cāparānityarthaḥ||30||
śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī| dehavyāyāmasaṅkhyātā mātrayā
tāṃ samācaret||31||
avidhāryapravṛttīnmūtrādīn vidhāryapravṛttīn sāhasādīṃśca darśayitvā
vidhāryāvidhāryapravṛttiṃ vyāyāmamāha- śarīretyādi| dehasya vyāyāmo
dehavyāyāmaḥ, dehagrahaṇānmanovyāyāmaṃ cintanādi nirākaroti; saṅkhyātā
sañjñitā| yā ca iṣṭā abhipretā, etena bhāraharaṇādyā'niṣṭā kāryavaśāt
kriyamāṇā ceṣṭā nirasyate, caṅkramaṇarūpā tu kriyā prāpyate| sthairyaṃ
sthiratā śarīrasya, tadarthā| mātrayā anapāyiparimāṇena; etāvatī ceyaṃ
śarīraceṣṭā mātrāvatī yāvatyā lāghavādayo vakṣyamāṇā bhavanti,
ceṣṭātiyogavakṣyamāṇāśca śramabhramādayo
14
na bhavanti| suśrute'pyuktaṃ- “yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet|
tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam” (su.ci.a.24) iti||31||
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ sthairyaṃ duḥkhasahiṣṇutā
15| doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate||32||
śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā raktapittaṃ pratāmakaḥ| ativyāyāmataḥ kāso
jvaraśchardiśca jāyate||33|| (svedāgamaḥ
16
śvāsavṛddhirgātrāṇāṃ lāghavaṃ tathā| hṛdayādyuparodhaśca iti
vyāyāmalakṣaṇam||1||)|
yathoktavyāyāmaguṇānāha- lāghavamityādi| doṣakṣayo'tra śleṣmakṣayo'bhipretaḥ;
yadi vā'gnikartṛtvena tridoṣakṣayo'pi| uktaṃ hi- “śamaprakopau doṣāṇāṃ
sarveṣāmagnisaṃśritau” iti| vyāyāmātipravṛttidoṣamāha- śrama ityādi| klama iha
mana-indriyaglāniḥ| kṣayo dhātukṣayaḥ| pratamaka eva pratāmakaḥ
śvāsaviśeṣaḥ||32-33||
vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān| nocitānapi seveta
buddhimānatimātrayā||34||
idānīṃ vyāyāmatulyatvenānyānapyatimātratvena niṣeddhumāha- vyāyāmetyādi|
yadyapyativyāyāmo niṣiddhastathā'pīha punarabhidhīyate atibhāṣyādiṣvapi
taddoṣaśramaklamādiprāptyarthaṃ; yadi vā pūrvamanabhyastavyāyāmātisevā
niṣiddhā, iha tu abhyastasyāpi niṣedhaḥ| yadāha- nocitānapi;
ucitānapyabhyastānapītyarthaḥ| apiśabdādanabhyastānāṃ nitarāṃ niṣedho
labhyate| bhāṣaṇaṃ bhāṣyam, adhvaśabdenādhvagamanaṃ, grāmyadharmo
maithunam||34||
etānevaṃvidhāṃścānyān yo'timātraṃ niṣevate| gajaṃ siṃha ivākarṣan sahasā sa
vinaśyati||35||
(ativyavāyabhārādhvakarmabhiścātikarśitāḥ
17| krodhaśokabhayāyāsaiḥ krāntā ye cāpi mānavāḥ||1||
bālavṛddhapravātāśca ye coccairbahubhāṣakāḥ| te varjayeyurvyāyāmaṃ
kṣudhitāstṛṣitāśca ye||2||)|
evaṃśabdena gurubhāraharaṇadarpaśilācālanādi gṛhyate| siṃhaḥ kila
svalpapramāṇaḥ svabalodrekādgajaṃ karṣan pāṭayan svadehānucitavyāyāmāt
paścādvātakṣobheṇa vipadyate, tenāyaṃ dṛṣṭāntaḥ saṅgatārthaḥ; yadi vā
siṃho'ṣṭāpado'bhipretaḥ, sa ca kila gajaṃ vyāpādya pṛṣṭhe kṣipati,
tatastatkothādvipadyate, tena dṛṣṭānto vyākhyeyaḥ||35||
ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ| hitaṃ krameṇa seveta
kramaścātropadiśyate||36|| prakṣepāpacaye
tābhyāṃ kramaḥ pādāṃśiko bhavet| ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ
tathā||37||
hitasya sevanamahitasya parityāgaḥ kartavya iti pūrvamuktaṃ, tacca
hitasevanamahitaparivarjanaṃ cākrameṇa kriyamāṇamakramācaritavyāyāmādivat
pratyavāyakaraṃ paraṃ bhavati, atastatkramamāha- ucitādityādi| ucitāt
abhyastāt| kramaśo vakṣyamāṇena krameṇa| hitam anabhyastahitam| ko'sau krama
ityāha- kramaścetyādi| prakṣepo hitasya, apacayo'hitasya, tābhyāṃ
hitāhitābhyām| pādaḥ caturtho bhāgaḥ, tadrūpoṃ'śaḥ pādāṃśaḥ, tena kṛtaḥ kramaḥ
pādāṃśikaḥ; anye tu pādasyāṃśaḥ pādāṃśa iti ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ varṇayanti
18| sa ca hitāhitayoryugapatprakṣepāpacaye pādāṃśikaḥ kramaḥ,
prathamamekāntaramekāhamantarā kṛtvetyarthaḥ; tataḥ
prathamahitapādaprakṣepāhitapādāpacayābhyāsādūrdhvaṃ dvitīyapādaprakṣepāpacaye
dvyantaraṃ dvyahamantarīkṛtya kramo bhavet; tathā dvitīyapādābhyāsādūrdhvaṃ
tṛtīyapādaprakṣepāpacaye tryahamantarīkṛtya kramo bhavet;
caturthapādaprakṣepāpacaye tu kālaniyamo nāsti, ata ūrdhvaṃ
prakṣepāpacayābhāvāccatuṣpādasampūrṇasya pathyasyānavadhisevyatvāt| ayaṃ
piṇḍārthaḥ- apathyā yavakādayo'bhyastāste tyājyāḥ, raktaśālyādayaḥ pathyā
anabhyastāste sevyāḥ; tatra prathamadine yavakapādatrayaṃ raktaśālīnāmekaḥ
pādaḥ
19; dvitīye divase dvau pathyasya pādau dvāvapathyasya, evaṃ tṛtīye, evaṃ
dvitīyapādābhyāso dvyantaro bhavati; caturthe trayaḥ pādāḥ pathyasya
eko'pathyasya, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe ca, evaṃ tṛtīyapādābhyāsastryantaro
bhavati; saptadinaprabhṛti tu catuṣpādapathyābhyāsaḥ| yadi
20
vā'ntaraśabdo vyavadhivacanaḥ, tathāśabdāccaturantaramiti ca labhyate;
tenāyamarthaḥ- prathame divase'pathyapādatrayaṃ pathyasyaikaḥ pādaḥ, dvitīye
sarvamapathyaṃ, tṛtīye dvau pathyasya dvāvapathyasya, evaṃ caturthe; pañcame
tu dine pathyasya bhāga ekastrayo'pathyasya, evaṃ dvyantarīkṛtau bhavataḥ;
ṣaṣṭhe pathyabhāgatrayamapathyabhāga ekaḥ, evaṃ saptame'ṣṭame ca; tato navame
bhāgadvayaṃ pathyasya cāpathyasya ca, evaṃ trīṇyahānyantarīkṛtāni bhavanti;
tato daśame sarvaṃ pathyam, evamekādaśe dvādaśe trayodaśe ca, caturdaśe tu
pathyabhāgatrayameko'pathyabhāgaḥ; evaṃ caturantaratā tathāśabdasūcitā
bhavati; pañcadaśāhāt prabhṛti sampūrṇapathyataiva||36-37||
krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā
bhavanti ca||38||
evaṃ kṛte kiṃ syādityāha- krameṇetyādi| krameṇeti krameṇaiva| doṣā iti
doṣajanakānyabhyastānyapathyāni| guṇā iti guṇajanakāni pathyāni| apunarbhāvaṃ
yānti doṣā iti sambandhaḥ| akrameṇa tu sahasā'pathyatyāge doṣā bhavantyeva|
yaduktam- “asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt” (vā.sū.a.3) iti|
aprakampyā apracālyā bhavanti guṇā iti sambandhaḥ| pathyamapi hyanabhyastaṃ
sahasopayujyamānamarucyagnivadhādīñjanayati||38||
samapittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ| dṛśyante vātalāḥ kecitpittalāḥ
śleṣmalāstathā||39|| teṣāmanāturāḥ pūrve
vātalādyāḥ sadāturāḥ| doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate||40||
iha svasthahitaṃ sāmānyenaiva raktaśālyādi pratipāditaṃ, svasthaśca
prakṛtibhedena nānāprakāraḥ, atasteṣāṃ hitamapi
21
nānāprakārameva, tena tatpratipādanārthaṃ prakṛtibhedameva tāvadāha-
samapittāniletyādi| samā avaikārikamānāvasthitāḥ pittānilakaphā yasya sa
tathā| garbhādi garbhādhānādi, śukraśoṇitajīvasammūrcchanādīti yāvat
22| vātalā vātapradhānāḥ, evaṃ pittalāḥ śleṣmalāśca| sarvatra garbhādīti
yojyam| atra pittagrahaṇamādau chando'nurodhāt, yadi vā pittasamānasya
vahnergauravapradarśanārthaṃ; yadi vā prakṛtyārambhe
vātasyāprādhānyakhyāpanārthaṃ, vātaprakṛtirhi sarvatra pratyavaro bhavati| iha
ca pratyekadoṣaprakṛtigrahaṇenaiva dvandvaprakṛtirapi grāhyaḥ, saṃyogasya
saṃyogināmāntarīyakatvāt, nidāna iva vātādijvarābhidhānena
dvandvajajvarābhidhānaṃ, tena rogabhiṣagjitīyoktā dvandvajā api tisraḥ
prakṛtayo gṛhītā bhavanti; anye tu dvitīyakecidgrahaṇādgranthādhikyena
tadgrahaṇaṃ varṇayanti| teṣāmiti samavātapittaśleṣmaprakṛtyādīnāṃ ca madhye|
pūrve iti samaprakṛtayaḥ| sadāturā iti svasthavyavahārabhājo'pi
sphuṭitāṅgatvaviṣamāgnitvādiyuktā yasmādityarthaḥ| svasthā apyete kasmādrogiṇa
ityāha- doṣānuśayitetyādi| doṣānuśayitā ulbaṇavātādibhāvitā'vyabhicāriṇīti
yāvat| dehaprakṛtiḥ dehasvāsthyamiti yāvat| etenaiteṣāṃ vātalādīnāṃ mukhyaṃ
svāsthyaṃ nāsti, kiṃ tarhi upacārasvasthā eta iti darśayati| nanu,
garbhādītyanena śukraśoṇitajīvānāṃ saṃsarge yathābhūtā vātādayaḥ samā vikṛtā
vā tathābhūtaiva prakṛtirbhavati, sā ca prakṛtiryāvajjīvamanuvartate riṣṭaṃ
vinā, yaduktaṃ suśrute- “prakopo vā'nyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate|
prakṛtīnāṃ svabhāvena, jāyate tu gatāyuṣi” (su.śā. a. 4) iti; tatra yadā
samaprakṛtervātaprakṛtervā''kṣepakādirvātavikāro bhavati, tadā vātasya
prakṛtibhūtasyādhikyaṃ bhavatyeva; yadā ca vātaprakṛteḥ pittavikāro bhavati,
tadā vātaprakṛteranyathābhāvaḥ pittaprakṛtitvaṃ bhavati; yadā tu
samaprakṛteranyataradoṣakṣayo bhavati prākṛtasvakarmahānilakṣaṇastadā'sau
prakṛtikṣayo bhavati; yaduktaṃ doṣakṣayalakṣaṇe- “karmaṇaḥ
prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām” (sū. a.18) iti| atrocyate-
prakṛtisamānarogotpattau na prakṛtibhūtasya vṛddhiḥ, kiṃ tarhi
hetvantarajanitasya vātādestatra vikārakāritvaṃ
23, prakṛtibhūtastu doṣastatropadarśako bhavati, yaduktaṃ-
“kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute
tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ” (ci. a.3) iti; vātaprakṛtestu pittavikārotpattau
vātaḥ prakṛtibhūtastathaiva karacaraṇasphuṭanādikaṃ kurvannāste, na
tasyāgantunā pittavikāreṇa kiñcit kriyate; vātādīnāṃ tu svamānāt kṣayaḥ
prākṛtakarmahānilakṣaṇo na śukraśoṇitasaṃsargakālajasya prakṛtibhūtasya
doṣasya bījabhūtasya kṣayamāvahatīti na prakṛtibhūtadoṣakṣayaḥ; yadi vā,
prakṛteḥ prakopānyathābhāvakṣayā na bhavantīti prakṛtitveneti brūmaḥ; tena
samaprakṛtirvātaprakṛtirna bhavati, vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirna bhavati
samaprakṛtirvā; vikārāvasthā tu hīnādhikavātatvādilakṣaṇā bhavatītyarthaḥ|
naca vācyaṃ- prakṛtibhūtānāṃ vātādīnāṃ dūṣaṇātmakānāṃ kathaṃ na
śarīrabādhakatvaṃ, sahajātatvena
24
tathāvidhavināśakavikārākartṛtvāt; yaduktaṃ suśrute- “viṣajāto yathā kīṭo
viṣeṇa na vipadyate| tadvatprakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate” (su.śā.
a.4) iti; na bādhyate nātibādhyata iti boddhavyaṃ,
vātādiprakṛternityavātādivikāragṛhītatvāt| taduktamiha “vātalādyāḥ sadāturāḥ”
iti| uktaṃ cāśvavaidyake- “sarvān prāṇabhṛto hanti nūnaṃ kāyagataṃ viṣam|
asmiṃścāpi samutpannā dṛśyante kṛmayo yathā|| tathā ca viṣamo doṣaḥ prakṛtiṃ
nātibādhate” iti| naca vātādayo vṛddhāḥ śukraśoṇitasaṃsarge yathā
duṣṭatvādvātavikāravantaṃ garbhaṃ kurvanti tathā garbhajanakatvameva
śukraśoṇitayoḥ kasmānna nighnantīti vācyaṃ, vātādiprakopāṇāmeva
hīnamadhyottamānāṃ nānāśaktitvāt; prabalā vātādayo vināśayanti, hīnāstu
vikṛtimātraṃ janayanti||39-40||
viparītaguṇasteṣāṃ svasthavṛttervidhirhitaḥ| samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ
praśasyate||41||
teṣāmiti sadāturāṇāṃ vātalādīnām| viparītaguṇo
vātādigataraukṣyādiviparītasnehādiguṇa
25
ityarthaḥ| samāḥ sarve rasā yatra tattathā; samatvaṃ cehānurūpatvamabhipretaṃ,
natu tulyamānatvaṃ; na hi svasthabhojane yāvānmadhura upayujyate, tāvanmānāḥ
kaṭvādayo'pīti; yadi vā samaśabdo'viruddhavacanaḥ,
tenopodikāmatsyādipratipādanīyaviruddharasavarjitaṃ sarvarasamityarthaḥ| evaṃ
ca prakṛtyapekṣaḥ samadhātuṃ prati sarvarasopayogaḥ ṛtuvihitena
tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān (sū. a.6) ityādinā viśeṣavidhānena
yuktaḥ san sarvarasamevāmlalavaṇarasotkaṭaṃ
26
bhojanaṃ hemante phalati; vātaprakṛtestu kaṭutiktakaṣāyavarjitaṃ
prabhūtamadhurāmlalavaṇabhojanaṃ
27
hemante bhavati; evamanyatrāpi dehaprakṛtyṛtusvabhāvaparyālocanayā'nuguṇaṃ
28
tarkaṇīyam| yaduktaṃ vāgbhaṭena- “nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ
svasvādhikyamṛtāvṛtau” (vā.sū.a.3) iti||41||
dve adhaḥ sapta śirasi khāni svedamukhāni
29
ca| malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ||42||
malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta
saṅgotsargādatīva ca||43||
svāsthyotpattikāraṇamabhidhāya
svāsthyapratibandhakadoṣasañcayanirharaṇamabhidhātuṃ doṣasañcayasya
lakṣaṇānyeva tāvadvaktumāha- dve adha ityādi| dve gudaliṅge| khāni chidrāṇi
30| sapta śirasīti dve śrotre, dvau nāsāpuṭau, dve akṣiṇī, mukhaṃ ca;
svedamukhānīti lomakūpāni; etāni sarvāṇi malasyāyanāni| duṣṭairiti
gobalīvardanyāyena kṣīṇaiḥ, mātrādhikairiti vṛddhaiḥ; yenottaratra
kṣayavṛddhyorapi lakṣaṇaṃ vadati| malavṛddhiṃ gurutayā
malāyanagurutayetyarthaḥ, lāghavānmalāyanānāṃ saṅkṣayaṃ malasya svamānādapi
kṣayamityarthaḥ; yadi vā duṣṭairiti mātrādhikairityasya viśeṣaṇam, evaṃ sati
lāghavānmalasaṅkṣayamiti prakṛtisthāllāghavānmalakṣayamityadhikasya malasya
kṣayaṃ prakṛtisthatvamityartho vyākhyeyaḥ| saṅgotsargādatīva ceti
atīvasaṅgādapravṛttermalakṣayam, atīvotsargānmalavṛddhiṃ jānīyādityarthaḥ||42-43||
tān doṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācaret|
vyādhihetupratidvandvairmātrākālau vicārayan||44||
tāniti malavṛddhikṣayātmakān malavṛddhikṣayajanitāniti yāvat, doṣāṇāṃ
vātādīnāṃ, liṅgaiḥ kṣayavṛddhisambandhaiḥ, ādiśya buddhvā, ye
sādhyāstānupācaret| vyādhipratidvandvaiḥ vyādhipratyanīkaiḥ,
hetupratidvandvaiḥ hetupratyanīkaiḥ; pratidvandvaśabdena ca
viparītārthakāriṇāmapi grahaṇam| mātrākālagrahaṇaṃ ca prādhānyāt; tena,
doṣabheṣajādīnāmapi grahaṇaṃ boddhavyaṃ; yadi vā kālagrahaṇa eva
doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ||44||
viṣamasvasthavṛttānāmete rogāstathā'pare| jāyante'nāturastasmāt
svasthavṛttaparo bhavet||45||
mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva
hārayeddoṣasañcayam||46||
snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṃ cādhaśca nityaśaḥ| bastikarma tataḥ
kuryānnasyakarma
31
ca buddhimān||47|| yathākramaṃ
yathāyogyamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca
kālavit||48|| rogāstathā na jāyante
prakṛtistheṣu dhātuṣu| dhātavaścābhivardhante jarā māndyamupaiti ca||49||
vidhireṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ| nijānāmitareṣāṃ tu
pṛthagevopadekṣyate||50||
viṣametyādi| anāturaśabdenāturyāt prāgevānāgatābādhena svasthapareṇa
bhavitavyamiti
32
śikṣayati| mādhavo vaiśākhastasya prathamaścaitraḥ, evaṃ nabhasyasya bhādrasya
prathamaḥ śrāvaṇaḥ, tathā sahasyasya pauṣasya prathamo mārgaśīrṣaḥ; ete ca
māsāścaitraśrāvaṇamārgaśīrṣā rogabhiṣagjitīye vimāne (vi.a.8) śodhanārthaṃ
vakṣyamāṇaprāvṛḍādyṛtukrameṇa vasantaprāvṛṭśaradantargatā bhavanti|
dṛḍhabalasaṃskāre'pi paṭhyate- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau śaradūrjasahau
punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (si.a.6) iti,
suśrute'pi ṛtucaryādhyāye doṣopacayaprakopopaśamananimittamīdṛśa eva ṛtukramaḥ
paṭhitaḥ| tena, śodhanamabhidhīyamānaṃ śodhanārthoktartukrameṇaiva vyākhyeyam|
vasantādīnāmantamāseṣu tu vamanādyabhidhānaṃ sampūrṇaprakope bhūte
nirharaṇopadeśārthaṃ; prathameṣu hi māseṣu phālgunāṣāḍhakārtikeṣu prakopaḥ
prakarṣaprāpto na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya
samyaṅnirharaṇaṃ na bhavatīti| ata eva kapilabale'pi paṭhyate- “madhau sahe
nabhasi ca māsi doṣān pravāhayet| vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ”
iti| haricandreṇa tu, sahaśabdo'yamakārānto mārgaśīrṣavacanastasya sahasya
prathame kārtike iti vyākhyātam| tanmatānusāriṇā vāgbhaṭena coktaṃ- “śrāvaṇe
kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu
nirharet” (vā.sū.a.3) iti| “kārtike śrāvaṇe caitre māsi sādhāraṇe kramāt|
varṣādisañcitān doṣān trimāsāntaritān haret”- ityasya tu ślokasya kenāpi
paṭhitasyāviruddhānveṣaṇe buddhimatāṃ na vyāpāraḥ| ūrdhvaṃ ceti vamanena, adha
iti virekeṇa, bastikarmaśabdenāsthāpanānuvāsane; etacca sarvaṃ vamanādi
yathāyogyatayā, na yathāsaṅkhyena; tena vamanaṃ madhau pradhānaṃ,
sahasyaprathame virekaḥ, nabhasyaprathame bastiriti bhavati| yathākramaṃ
yathānupūrvaṃ, yathāyogyaṃ yadyasya yujyate; etacca pūrveṇa vamanādinā,
uttareṇa ca rasāyanādi prayojayedityanena yojyam| siddhānīti dṛṣṭaphalāni|
rogāstathā na jāyanta iti vamanādīnācarataḥ; dhātavaścābhivardhanta iti
rasāyanavṛṣyayogānupayojayata iti yojanīyam| nijānāmiti chedaḥ|
itareṣāmityāgantūnām| āgantavaśceha bhūtaviṣavātādijanyāstathā
mānasāścābhipretāḥ;
yenaitaddvitayamapyabhidhāyā''gantūnāmanutpattāvityādyupasaṃhāramāgantukatvenaiva
kariṣyati||45-50||
ye bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisambhavāḥ| nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā
teṣvaparādhyati||51||
īrṣyāśokabhayakrodhamānadveṣādayaśca ye| manovikārāste'pyuktāḥ sarve
prajñāparādhajāḥ||52||
ye bhūtetyādi| bhūtāḥ piśācādayaḥ, ādigrahaṇāt pātabandhanādīnāṃ grahaṇam|
prajñā buddhistadaparādho'jñānadurjñāne, etanmūlāścaite bhūtābhiṣaṅgādaya
īrṣyādayaśca| yadyapi ca nijā api prajñāparādhamūlā eva; yaduktaṃ-
“prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti, tathā'pi te
prādhānyāt prajñāparādhajanitabāhyavātādirūkṣabhojanādijanyatvena tathā'ntarā
vātādijanyatvena pṛthaktvenocyante
33||51-52||
tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ
sadvṛttasyānuvartanam||53||
āgantūnāmanutpattāveṣa mārgo nidarśitaḥ| prājñaḥ prāgeva tat kuryāddhitaṃ
vidyādyadātmanaḥ||54||
āgantumānasaparihāre
34
hetumāha- tyāga ityādi| indriyopaśamaḥ indriyāṇāṃ svaviṣaye'lampaṭatvaṃ,
smṛtiḥ putrādīnāṃ vinaśvaratvasvabhāvādyanusmaraṇaṃ; yaduktam- “smṛtvā
svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhādvimucyate” (śā.a.1); etacca dvayaṃ
mānasarogapratighātakam| deśajñānācchūnyagṛhāṭavyupasargagṛhītadeśavarjanādi
bhavati, kālajñānāt paurṇamāsyādivakṣyamāṇabhūtādyabhighātakālādivarjanam
35, ātmajñānāt svaśaktiparyālocanayā pracarato balavadagnighātādiparivarjanādi
vyākhyeyam| sadvṛttamindriyopakramaṇīye vakṣyamāṇam| prāgeveti anutpanneṣveva
rogeṣu||53-54||
āptopadeśaprajñānaṃ
36
pratipattiśca kāraṇam| vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṃ ca śāntaye||55||
atha kiṃ hitamityāha- āptopadeśa ityādi| āptā jñānavanto rāgadveṣarahitāḥ
puruṣāḥ, yadvakṣyati- “rajastamobhyāṃ nirmuktāḥ” (sū.a.11) ityādi;
pratipattirupadiṣṭārthasya samyagavabodhaḥ; etaddvayaṃ kāraṇaṃ
vikārāṇāmanutpattau hetuvarjanena, utpannānāṃ ca śāntaye kāraṇaṃ
taccikitsānuṣṭhānenetyarthaḥ||55||
pāpavṛttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ| marmopahāsino lubdhāḥ
paravṛddhidviṣaḥ śaṭhāḥ||56||
parāpavādaratayaścapalā
37
ripusevinaḥ| nirghṛṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ||57||
buddhividyāvayaḥśīladhairyasmṛtisamādhibhiḥ| vṛddhopasevino vṛddhāḥ
svabhāvajñā gatavyathāḥ||58|| sumukhāḥ
sarvabhūtānāṃ praśāntāḥ śaṃsitavratāḥ| sevyāḥ sanmārgavaktāraḥ
puṇyaśravaṇadarśanāḥ||59||
āptopadeśagrahaṇārthamanāptān varjyān pāpavṛttetyādinā, sevyāṃścāptān
buddhītyādinā darśayati| vṛttaṃ ceṣṭitaṃ śarīravyāpāraḥ, sattvaṃ manaḥ; eṣāṃ
pāpatvaṃ pāpahetutvāt| śaṭhāḥ krūrāḥ| nirghṛṇā niṣkṛpāḥ| buddhyādibhirvṛddhāḥ
prabhūtapraśastabuddhyādiyuktā ityarthaḥ| gatavyathā gataśokādaya ityarthaḥ|
sumukhāḥ prasannamukhāḥ| śaṃsitavratāḥ kathitavratāḥ
38||56-59||
āhārācāraceṣṭāsu sukhārthī pretya ceha ca| paraṃ prayatnamātiṣṭhedbuddhimān
hitasevane||60||
āhārācāraceṣṭāsviti nirdhāraṇe saptamī, tenāhārācāraceṣṭānāṃ madhye yaddhitaṃ
tasya sevane prayatnamātiṣṭhediti phalati; ācāraḥ śāstravihitamanuṣṭhānam||60||
na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram| nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ
nāmalakairvinā
39||61||
jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān| prāpnuyātkāmalāṃ cogrāṃ vidhiṃ
hitvā dadhipriyaḥ||62||
dadhno'nekaprakāraniṣiddhatvāddiṅmātrodāharaṇārthaṃ dadhibhojanavidhimāha- na
naktamityādi| atra na naktamityatra noṣṇamityatra ca nakāraḥ kriyayā
sambadhyate, tena niśi uṣṇaṃ dadhi sarvathaiva na sevyam|
aghṛtaśarkaramityādau ca niṣedho nañā sambadhyate, tenobhayapratiṣedhāt
saśarkaraṃ bhuñjītetyādi vākyārtho bhavati| tena ghṛtādīnāṃ
madhye'nyatamasambandhenāpi dadhyupayojyaṃ bhavati| na naktamityādivadihāpi
nakārasya kriyāsambandhe mudgasūpasahitasyāpyaghṛtaśarkaratvamastyeva dadhna
ityanupādeyatvaṃ syāt| jatūkarṇe- nāpi ghṛtādīnāṃ
militānāmayogāddadhyasevyamuktam| yaduktaṃ- “nāśnīyāddadhi naktamuṣṇaṃ vā na
ghṛtamadhuśarkarāmudgāmalakairvinā vā” iti||61-62||
tatra ślokāḥ- vegā vegasamutthāśca rogāsteṣāṃ ca bheṣajam| yeṣāṃ vegā
vidhāryāśca yadarthaṃ yaddhitāhitam||63||
ucite cāhite varjye sevye cānucite kramaḥ| yathāprakṛti cāhāro
malāyanagadauṣadham||64||
bhaviṣyatāmanutpattau rogāṇāmauṣadhaṃ ca yat| varjyāḥ sevyāśca puruṣā
dhīmatā''tmasukhārthinā||65|| vidhinā dadhi
sevyaṃ ca yena yasmāttadatrijaḥ| navegāndhāraṇe'dhyāye
sarvamevāvadanmuniḥ||66||
adhyāyārthasaṅgrahe hitāhitamiti sevyāsevyaṃ vyāyāmahāsyādi|
bhaviṣyatāmanutpattau bheṣajamiti mādhavaprathame māsītyādinotpannānāṃ ca
śāntaya ityantena||63-66||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne navegāndhāraṇīyo nāma
saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyurvedadīpikākhyāyāṃ
dvitīye svasthacatuṣke navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vamyāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śirorukkṛcchramūtratā’ iti pā. ↩
- 3 ‘mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam|| avapīḍakametacca sañjñitaṃ’ vāgbhaṭaḥ (sū.a.4) ↩
- 4 ‘vātavarconirodhanam’ iti pā. ↩
- 5 ‘vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā’ iti pā. ↩
- 6 ‘kāso'ruciḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śvāsaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘bāṣpasya nigrahāttatra’ iti pā. ↩
- 9 ‘śephaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘hitaiṣī’ iti pā. ↩
- 11 ‘niṣphalānāṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘parātyayābhidhāyakaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘utpannānavirodhataḥ phalabhogena’ iti pā. ↩
- 14 ‘bhramaklamādayaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘kleśasahiṣṇutā’ iti pā. ↩
- 16 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 17 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ ↩
- 18 ‘pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet’ iti vāgbhaṭaḥ (sū. a. 7)| ‘yadi tu tadapathyamabhyastaṃ tathā sātmībhūtaṃ yasmiṃścaturthāṃśenāpi tyajamāne śarīrabādhā śakyate vahnimāndyaṃ vā, tadā pādapādena vā ṣoḍaśāṃśena tyajediti vāśabdārthaḥ’ ityaruṇadattaḥ ↩
- 19 ‘raktaśālīnāmekapādayogavadbhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 20 “yadi punarantaraśabdo vyavadhivacanastadā'yamarthaḥ- prathamadine apathyasya trayaḥ pādāḥ pathyasya caikaḥ| dvitīyadine sarvamapathyaṃ, evamekena ahnā pathyapādasahito'pathyapādo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīyadine apathyasya dvau pādau, dvau ca pathyasya| tataścaturthe pañcame ca sarvamapathyaṃ, evaṃ pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayaṃ dvābhyāmahobhyāmantarīkṛtam| tataḥ punaḥ ṣaṣṭhe divase apathyasya ekaḥ pādaḥ, trayaśca pathyasya| saptame aṣṭame navame ca sarvamapathyam| evaṃ tribhirahobhiḥ pathyapādatrayasahito'pathyasya ca ekaḥ pādo'ntarīkṛto bhavati| tato daśamadine sarvaṃ pathyaṃ sevanīyam’ iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ| ‘yat tvantaraśabdasya vyavadhānārthatvena prathamadine pathyapādāpathyatripādamānena bhojanaṃ, tataḥ paramekadinaṃ na tathā bhoktavyaṃ, kintvapathyamabhyastaṃ yattadeva bhoktavyaṃ, tadekadinaṃ vyavadhāya tṛtīyadine pathyapādadvayāpathyapādadvayaṃ bhoktavyaṃ, taduttaraṃ dinadvayaṃ na tathā bhuktvā kintvabhyastamapathyameva bhoktavyaṃ, taddinadvayaṃ vyavadhāya ṣaṣṭhe dine pathyapādatrayāpathyaikapādamānena bhojyaṃ, taduttaraṃ dinatrayaṃ na tathā bhoktavyaṃ, kintvapathyamātrameveti, taddinatrayaṃ vyavadhāya daśame dine pathyacatuṣpādabhojanamapathyapādacatuṣṭayatyāgaḥ sutarāmiti vyākhyāyate| ṣoḍaśāṃśikakramavāde'pyevaṃ ca bodhyamiti| tadasamyak, ahitasyābhyāsānuvṛtteḥ” iti jalpakalpatarau gaṅgādharaḥ| atrāṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāṃ catvāri matāni pradarśitāni, tāni tatraiva draṣṭavyāni| cakradattavyākhyānaṃ tu tatra pradarśitena tṛtīyamatena samānam ↩
- 21 ‘hitānāmapi nānāprakāratvamucyate’ iti pā. ↩
- 22 ‘śukraśoṇitajīvasammūrcchanāt prabhṛtīti yāvat’ iti pā. ↩
- 23 ‘vikāritvaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘sahajatvena’ iti pā. ↩
- 25 ‘….snehādikarmaprayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘….amlalavaṇarasātiriktaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘prabhūtatarāmlalavaṇabhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 28 ‘ātmaguṇaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘svedavahāni’ iti pā. ↩
- 30 ‘srotāṃsi’ iti pā. ↩
- 31 ‘nastaḥ karma’ iti pā. ↩
- 32 ‘caritavyaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘prapañcenocyate’ iti pā. ↩
- 34 ‘āgantumūlakāraṇaparihāre’ iti pā. ↩
- 35 ‘...bhighātādivarjanam’ iti pā. ↩
- 36 ‘āptopadeśaḥ prajñānaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘paranārīpraveśinaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘avalambitaniyamāḥ’ iti pā. ↩
- 39 asyāgre- “alakṣmīdoṣayuktatvānnaktaṃ tu dadhi varjitam| śleṣmalaṃ syāt sasarpiṣkaṃ dadhi mārutasūdanam|| na ca sandhukṣayet pittamāhāraṃ ca vipācayet| śarkarāsaṃyutaṃ dadyāttṛṣṇādāhanivāraṇam|| mudgasūpena saṃyuktaṃ dadyādraktānilāpaham| surasaṃ cālpadoṣaṃ ca kṣaudrayuktaṃ bhaveddadhi| uṣṇaṃ pittāsrakṛddoṣān dhātrīyuktaṃ tu nirharet”|| iti kvacidadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩