athāta indriyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthādhikāre āhārācāraceṣṭāsu paraṃ prayatnamātiṣṭhedityuktaṃ,
tatrāhāraceṣṭāḥ kāścit pūrvādhyāyatrayeṇa pratipāditāḥ,
tenāvaśiṣṭasyācārasyābhidhānārthaṃ
tathendriyamanasāmatiyogāyogamithyāyogaparihārarūpaceṣṭopadarśanārthaṃ
cendriyopakramaṇīyamāha| tatrāpi vakṣyamāṇaceṣṭācārayoḥ
prāyeṇendriyādiviṣayatvenendriyādīnyeva
1
tāvadāha| indriyasyopakramaṇaṃ vyākartumārambhaḥ,
tamindriyopakramamindriyavyākaraṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya
indriyopakramaṇīyaḥ||1-2||
iha khalu pañcendriyāṇi, pañcendriyadravyāṇi, pañcendriyādhiṣṭhānāni,
pañcendriyārthāḥ, pañcendriyabuddhayo bhavanti, ityuktamindriyādhikāre||3||
iheti iha prakaraṇe pañcendriyāṇi, tena prakaraṇāntare darśanāntaraparigraheṇa
vakṣyamāṇaikādaśendriyābhidhānena samaṃ na virodhaḥ; yataḥ sarvapāriṣadamidaṃ
śāstraṃ, tenāyurvedāviruddhavaiśeṣikasāṅkhyādidarśanabhedena
viruddhārtho'bhidhīyamāno na pūrvāparavirodhamāvahatītyarthaḥ| manastu yadyapi
vaiśeṣikamate'pīndriyaṃ, śāstrakāreṇāpi madhurarasaprastāve
“ṣaḍindriyaprasādanaḥ” (sū. a.26) ityabhidhānādanumatameva, tathā'pīha
prakaraṇe cakṣurādibhyo vakṣyamāṇādhikadharmayogitayā nendriyatvena
2
paṭhitam| indriyādīni svayameva vyākariṣyati- tatra cakṣurityādinā|
ityetāvadevoktamindriyādhikāre, ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ;
etenānyaśāstre'pīndriyādhikāre etāvadevoktamiti phalati||3||
atīndriyaṃ punarmanaḥ sattvasañjñakaṃ, ‘cetaḥ’ ityāhureke,
tadarthātmasampadāyattaceṣṭaṃ ceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām||4||
cakṣurādibhyo viśiṣṭena dharmeṇa mano darśayati- atīndriyamityādi|
atikrāntamindriyamatīndriyaṃ; cakṣurādīnāṃ yadindriyatvaṃ
bāhyajñānakāraṇatvaṃ, tadatikrāntamityarthaḥ; yadyapi mano'pi sukhādijñānaṃ
prati kāraṇatvenendriyaṃ,
tathā'pīndriyacakṣurādyadhiṣṭhāyakatvaviśeṣādatīndriyamityuktaṃ; yadi
vā'tīndriyamiti cakṣurādibhyo'pyatīndriyebhyaḥ sūkṣmataraṃ, duravabodhāt|
sattvamityeṣā sañjñā yasya tattathā| ceta ityāhureka iti
paramatasyāpratiṣedhāt svayamapyanumatam| paryāyakathanaṃ śāstre
vyavahārārtham| taditi manaḥ, artho
3
mano'rthaḥ, sa ca sukhādiścintyavicāryādiśca, ātmā cetanapratisandhātā, anayoḥ
sampat tadarthātmasampat, etadāyattā ceṣṭā vyāpāro yasya tattathā;
tatrārthasampat sukhādīnāṃ sannikarṣaścintyādīnāmābhimukhyaṃ ca,
ātmasampadarthagrahaṇe prayatnaśālitvaṃ, manaśceṣṭā ca sukhādijñānaṃ tathā
cintyacintanādi tathā cakṣurādīndriyapreraṇaṃ ca| indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ yā
ceṣṭā svaviṣayarūpādijñānalakṣaṇā, tatra pratyayabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ mana iti
yojyam| etenaitaduktaṃ bhavati- yadā sukhādayaścintyādayo'pi viṣayā
bhavantyā''tmā ca prayatnavān bhavati tadā manaḥ svaviṣaye pravartate,
indriyāṇi cādhitiṣṭhati, indriyāṇi ca mano'dhiṣṭhitānyeva svaviṣayajñāne
pravartante||4||
svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānekamekasmin puruṣe sattvaṃ,
rajastamaḥsattvaguṇayogācca; na cānekatvaṃ, nahyekaṃ
4
hyekakālamanekeṣu pravartate
5; tasmānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ||5||
idānīṃ tanmana ekasmin puruṣe upādhibhedādanekaṃ paramārthatastvekamiti
darśayati- svārthetyādi| sattvaṃ manaḥ| anekam anekamiva,
svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāt tathā rajastamaḥsattvaguṇayogācca|
cakāraḥ parasparasamuccaye| svārthasya mano'rthasya cintyasya
vyabhicaraṇādekaṃ cintyamarthaṃ parityajyānyasyārthasya grahaṇādityarthaḥ;
etenaitaduktaṃ bhavati- yadekameva mano yadā dharmaṃ cintayettadā
dharmacintakaṃ, yadā dharmaṃ parityajya tadeva kāmaṃ cintayati tadā
kāmacintakam, ityevamādinā dharmabhedenābhinnamapi bhinnamabhidhīyate;
evamindriyārthavyabhicaraṇe'pi yadā rūpaṃ gṛhṇāti tadā rūpagrāhakaṃ, yadā
gandhaṃ gṛhṇāti tadā gandhagrāhakamityādi vācyam; evaṃ saṅkalpavyabhicaraṇe'pi
vyākhyeyaṃ, tatra saṅkalpaḥ pratipannānāṃ bhāvānāmupakārakaṃ mamedamapakārakaṃ
mamedamiti vā guṇato doṣato vā kalpanam; etadvyabhicaraṇe ca
kadācidguṇakalpakaṃ kadāciddoṣakalpakamiti manobhedo vyākhyeyaḥ| tathā
ekapuruṣe ekameva mano yadā bahurajoyuktaṃ bhavati tadā krodhādimadbhavati,
yadā bahutamoyuktaṃ bhavati tadā'jñānabhayādimadbhavati, yadā sattvayuktaṃ
bhavati tadā satyaśaucādiyuktaṃ bhavati, tataścānekamiva mano bhavati| tadetat
pratipāditamanekatvaṃ paramārthato na bhavatītyāha- na cetyādi| na cānekatvaṃ
manasa ityarthaḥ| cakārādamahattvaṃ ca manasa iti samuccinoti| yaduktam-
“aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau” (śā.a.1) iti| kuto
nānekatvamityāha- na hītyādi| anekamekakālamanekeṣu pravartate; anekaṃ
yanmanaḥ devadattayajñadattaviṣṇumitreṣu śarīriṣu dṛṣṭaṃ tadekakālaṃ
yugapadanekeṣu rūpajñānaśabdajñānagandhajñāneṣu vartate evaṃ dṛṣṭaṃ, tadyadi
ekapuruṣe'pi bahūni manāṃsi syustadā tānyapi yugapadekapuruṣa eva
rūpādijñāneṣu pravarteran, na tu pravartante, tasmādekamevaikapuruṣe mana
ityarthaḥ| dīrghāṃ śaṣkulīṃ bhakṣayato yugapat pañcajñānānyutpadyanta iti tu
jñānaṃ yugapadutpalapatraśatavyaktibhedajñānavadbhrāntam| paramārthato
yugapajjñānotpattau hi sati viṣayasannikarṣe sarvadaiva hi yugapajjñānāni
syuḥ| ata eva hi kāraṇānmahattvamapi manaso nāsti, mahattve hi sati
yugapatpañcendriyādhiṣṭhānājjñānotpattiḥ syāt, na ca bhavati, tasmādekamaṇu ca
mana iti| yasmāccaikapuruṣe ekaṃ mano'ṇuparimāṇaṃ ca, tasmāt kāraṇānnaikakālā
sarvendriyapravṛttiḥ na yugapadindriyāṇi svaviṣayopalabdhau pravartanta
ityarthaḥ| indriyāṇi mano'dhiṣṭhitāni pravartante, tena yadā
manaścakṣuradhitiṣṭhati tadā na ghrāṇādīni, evaṃ yadā ghrāṇamadhitiṣṭhati tadā
na cakṣurādīni||5||
yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ tatsattvamevopadiśanti munayo
bāhulyānuśayāt||6||
nanu yadyekasminneva puruṣe kadācidrajoyuktaṃ kadācittamoyuktaṃ kadācit
sattvayuktaṃ mano bhavati, tat kathamayaṃ sāttviko'yaṃ rājasa ityādivyapadeśo
bhavatītyāha- yadguṇamityādi| yena guṇena sattvādinā yuktaṃ yadguṇam,
abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ, sattvaṃ manaḥ, anuvartate'nubadhnāti, tatsattvaṃ
sāttvikaṃ rājasaṃ tāmasaṃ vā upadiśanti, bāhulyānuśayāt
bhūrisambandhādityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati- satyapi guṇāntarānvaye
sattvabāhulyāt
6
sattvakāryāṇi satyaśaucādīni yasya bhavanti sa sāttvika iti vyapadiśyate;
evamaparamapi
7
vyākhyeyam||6||
manaḥpuraḥsarāṇīndriyāṇyarthagrahaṇasamarthāni bhavanti||7||
uktaṃ manaśceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇāṃ
8
tadvyākaroti- mana ityādi| manaḥpuraḥsarāṇi manodhiṣṭhitāni||7||
tatra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanamiti pañcendriyāṇi||8||
pañcendriyāṇītyuktaṃ tadvivṛṇoti- tatra cakṣurityādi| caṣṭe
9
rūpaṃ rūpavantaṃ ca prakāśayatīti cakṣuḥ|
taccobhayanayagolakādhiṣṭhānamekameva| śṛṇotyaneneti śrotram| jighratyaneneti
ghrāṇam| rasatyāsvādayatyaneneti rasanam| spṛśatyaneneti sparśanam||8||
pañcendriyadravyāṇi- khaṃ vāyurjyotirāpo bhūriti||9||
indriyāṇāṃ prādhānyenārambhakaṃ dravyamindriyadravyam; indriyeṣu cakṣurādau
nirdiṣṭaṃ, prādhānyāt| yaduktaṃ śālākye- “śrotratvakghrāṇarasanaiḥ
śreṣṭhairapi samanvitaḥ
10| balavarṇādyupeto'pi naṣṭadṛk kuḍyasannibhaḥ” iti| indriyadravyanirdeśe tu
uditatvena
11
nirdeśaḥ kṛto vakṣyamāṇena “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā”
(śā.a.1) iti granthakramānurodhena||9||
pañcendriyādhiṣṭhānāni- akṣiṇī karṇau nāsike jihvā tvak ceti||10||
indriyādhiṣṭhānamindriyāśrayaḥ| yadyapi cākṣiṇī karṇau nāsāpuṭe dve
tathā'pyekendriyādhiṣṭhānatvenaikameveti kṛtvā “pañca” ityuktam||10||
pañcendriyārthāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ||11||
indriyārthā indriyaviṣayāḥ| atra ca sparśagrahaṇena sparśasya sparśāśrayasya
ca dravyasya sparśaikārthasamavetasya ca parimāṇādeḥ sparśagrāhyasya grahaṇam|
evaṃ rūpādiṣvapi vācyam||11||
pañcendriyabuddhayaḥ- cakṣurbuddhyādikāḥ; tāḥ
punarindriyendriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ, kṣaṇikā, niścayātmikāśca,
ityetat pañcapañcakam||12||
asādhāraṇena kāraṇenendriyeṇa vyapadiṣṭā buddhaya indriyabuddhayaḥ| cakṣuṣā
asādhāraṇena kāraṇena janitā buddhiścakṣurbuddhiḥ; evaṃ śrotrādibuddhiṣu
vācyam| iha cakṣurbuddhirādāvupadiśyate, cakṣurbuddhereva bahuviṣayatvāt|
indriyabuddhyutpādasāmagrīmāha- tāḥ punarityādi| sannikarṣaḥ sambandhaḥ; sa ca
kvacit saṃyogaḥ, kvacit samavāyaḥ; tena cakṣurbuddhyādāvātmā manasā
saṃyujyate, mana indriyeṇa, indriyamarthena; śrotrabuddhau tu śrotraśabdayoḥ
samavāya iti viśeṣaḥ| kṣaṇikā iti āśutaravināśinyaḥ, na tu
bauddhasiddhāntavadekakṣaṇāvasthāyinyaḥ| niścayātmikā
vastusvarūpaparicchedātmikā
12| kṣaṇikatve'pi vastuparicchedakatvaṃ
pradīpārcirjvalanavadbuddhīnāmaviruddhamityarthaḥ
13||12||
mano manortho buddhirātmā cetyadhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ
śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca, dravyāśritaṃ
14
ca karma; yaducyate kriyeti||13||
mano'rtho vakṣyamāṇo ‘manasastu cintyamarthaḥ’ ityanena| buddhiriha
manobuddhirvivakṣitā, indriyabuddhīnāṃ pañcapañcakenaiva grahaṇāt|
ātmānamadhikṛtyādhyātmam; ātmānamadhikṛtya yāni dravyāṇi ye ca guṇāḥ, teṣāṃ
saṅgraho'dhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ| tatra guṇā rūpādibuddhayaḥ, śeṣaṃ
dravyam| etaduktaṃ bhavati- ātmano'pakārakopakārakāṇāṃ dravyaguṇānāmayaṃ
saṅgraha iti| yo'yaṃ saṅgrahaḥ śubhasya dharmasya sukhasya ca pravṛttau
heturbhavati, aśubhasyādharmasyāsukhasya ca nivṛttau heturbhavati;
tatroktasaṅgrahasya samyagyogaḥ śubhasya pravṛttāvaśubhasya nivṛttau
heturbhavati, ayogātiyogamithyāyogāstu aśubhasya pravṛttau hetavaḥ; yadi vā
śubhasya pūrvavyākṛtasya, aśubhasya ca pūrvavyākṛtasya pravṛtteḥ saṃsārasya,
nivṛttermokṣasya yathoktasaṅgraho heturiti vyākhyeyaṃ; tatra saṅgrahasya
śubhāśubhahetutvaṃ pūrvavadeva vyākhyeyaṃ; durjñātastu saṅgrahaḥ saṃsārasya
heturbhavati, tattvato jñātastu mokṣaheturiti vyākhyeyam|
adhyātmadravyaguṇādadhikamanuktaṃ śubhādihetumāha- dravyāśritaṃ cetyādi|
karmetyucyamāne vamanādiṣvapi tathā''syāsvapnādiṣvapi karmaśabdavācyeṣu
prasaktiḥ syāt, atastadvyāvṛttyarthaṃ dravyāśritamiti padaṃ; tathā'pi
dharmādharmayoḥ karmaśabdavācyayoḥ prasaktiḥ syādityata uktaṃ- yaducyate
kriyeti| karmaṇaḥ pṛthakkṛtvā'bhidhānaṃ pañcakarmādiṣu
karmaṇo'praviṣṭatvāt||13||
tatrānumānagamyānāṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṃ
tejaścakṣuṣi, khaṃ śrotre, ghrāṇe kṣitiḥ, āpo rasane, sparśane'nilo
viśeṣeṇopapadyate| tatra yadyadātmakamindriyaṃ
viśeṣāttattadātmakamevārthamanugṛhṇāti, tatsvabhāvādvibhutvācca||14||
samprati vaidyakasiddhāntena pāñcabhautikānāmapi cakṣurādīnāṃ yathā
taijasatvādivyapadeśo bhavati tadāha- tatretyādi| anumānena pratīyanta
ityanumānagamyāni; anumānaṃ ca- cakṣurbuddhyādayaḥ karaṇakāryāḥ, kriyātvāt;
chidikriyāvat| mahābhūtāni khādīni, teṣāṃ vikāraḥ pariṇāmaviśeṣaḥ, samudāyo
melakaḥ, sa ātmā samavāyikāraṇaṃ yeṣāṃ tāni| viśeṣeṇa adhikatvena| etaduktaṃ
bhavati- pāñcabhautikatve'pi tejodhikatvāccakṣustaijasaṃ vyapadiśyate; evaṃ
ghrāṇādiṣvapi pṛthivyādyadhikatvena pārthivatvādivyapadeśaḥ| atha kathaṃ
cakṣustejodhikaṃ, ghrāṇaṃ pṛthivyadhikamityādyavadhāryata ityāha- tatretyādi|
yadindriyaṃ viśeṣādbhūyastvena yadātmakaṃ yadbhūtārabdhaṃ, tadindriyaṃ
tadātmakameva tadbhūtātmakameva, arthaṃ viṣayamanugṛhṇāti anudhāvati;
yattejaḥpradhānaṃ tattejaḥpradhānameva viṣayaṃ gṛhṇātītyarthaḥ, evaṃ
pārthivādiṣvapi vācyam| tatra hetumāha- tatsvabhāvādvibhutvācca|
tatsvabhāvāditi grāhyāṇāṃ rūpādīnāṃ yaḥ svabhāvastaijasatvādiḥ,cakṣurādīnāmapi
tatsvabhāvādevetyarthaḥ; vibhutvāditi śaktatvāt, samānajātīyataijasādigrahaṇa
eva cakṣurādīnāṃ śaktatvādityarthaḥ| tadanena granthenaitadanumānamupadiśyate-
yat- cakṣustaijasaṃ, rūpādīnāṃ madhye rūpasyaiva prakāśakatvādbāhyālokavat;
rasanamāpyaṃ, rūpādīnāṃ madhye rasasyaiva prakāśakatvāddantodakavat; tathā
gandhaḥ svajātīyaguṇotkarṣavadindriyagrāhyaḥ,
bhūtaviśeṣaguṇatvādrūpavadityādi||14||
tadarthātiyogāyogamithyāyogāt samanaskamindriyaṃ vikṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ
buddhyupaghātāya sampadyate, sāmarthyayogāt
15
punaḥ prakṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhimāpyāyayati||15||
śubhāśubhapravṛttiheturiti yaduktaṃ tadupapādayati- tadarthetyādi| tat
indriyam, arthasya rūpāderatiyogo rūpādyatidarśanam, ayogo
hīnamātrarūpādidarśanaṃ sarvaśo rūpādyadarśanaṃ ca, mithyāyogo
vikṛtabībhatsarūpādidarśanam| samanaskaṃ manasā sahitaṃ, vikṛtiṃ
vikāramāpadyamānaṃ; samanaskamiti viśeṣaṇaṃ kurvan
cakṣurādyupaghātānmanaso'pyudvignatvadainyādilakṣaṇo vikāro bhavatīti
darśayati| yathāsvaṃ yā yasyātmīyā buddhiḥ| sāmarthyayogāt samayogāt|
punaḥśabdaḥ pūrvapakṣādvyāvartayati| prakṛtiṃ svabhāvam, āpadyamānam
anuvidhīyamānam; ‘indriyam’ iti śeṣaḥ| yathāsvaṃ buddhimāpyāyayatīti
ātmīyāmātmīyāṃ buddhiṃ sātatyena janayatītyarthaḥ||15||
manasastu cintyamarthaḥ| tatra manaso manobuddheśca ta eva
samānātihīnamithyāyogāḥ prakṛtivikṛtihetavo bhavanti||16||
pūrvaṃ mana uktaṃ, tasya grāhyaṃ viṣayamāha- manasastu cintyamartha iti|
indriyanirapekṣaṃ mano yadgṛhṇāti taccintyaṃ (yadi vā, indriyagṛhītamevārthaṃ
yat punarindriyanirapekṣaṃ mano gṛhṇāti taccintyam
16
)| etacca prādhānyāduktaṃ; tena manorthānāṃ sukhādīnāmanupādānaṃ doṣatvena
naivodbhāvanīyam| ta evetyādi manoviṣayasya cintyasya
samayogastathā'tihīnamithyāyogāśca| prakṛtiḥ avikāraḥ svabhāva iti yāvat;
vikṛtiḥ vikāraḥ| tatra cintyasya
17
samyagyogo manaso manobuddheśca prakṛtiheturbhavati, atiyogādayastu cintyasya
manaso manobuddheśca cintanadhyānādilakṣaṇāyā vikṛterhetavo bhavantīti vācyam|
acintanāticintanabhayānakacintanairmano'pi vikṛtaṃ manobuddhimapi vikṛtāṃ
janayatīti bhāvaḥ||16||
tatrendriyāṇāṃ samanaskānāmanupataptānāmanupatāpāya prakṛtibhāve
prayatitavyamebhirhetubhiḥ; tadyathā- sātmyendriyārthasaṃyogena buddhyā
samyagavekṣyāvekṣya karmaṇāṃ samyak pratipādanena,
deśakālātmaguṇaviparītopāsanena
18
ceti| tasmādātmahitaṃ cikīrṣatā sarveṇa sarvaṃ sarvadā smṛtimāsthāya
sadvṛttamanuṣṭheyam||17||
tadīdṛśe kartavyamāha- tatretyādi| anupatāpāya anupaghātāya;
upaghātakahetuvarjanenetyabhiprāyaḥ| prakṛtibhāve nirvikāratvakaraṇe;
bheṣajopayogenetyabhiprāyaḥ| sātmyendriyārthasaṃyogeneti
indriyārthasamayogena| buddhyā samyagidaṃ mama hitamidaṃ
mamāhitamityavekṣyāvekṣya| karmaṇāṃ pravṛttīnāṃ samyakpratipādaneneti
ahitakarmaparityāgena hitakarmācaraṇena ca| etena
prajñāparādhamūlāhitapravṛttiniṣedhena hitārthapravṛttyupadeśaḥ kṛto bhavati|
etena
cāsātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhaparihārābhyāmanāgatābādhapratiṣedharūpā
ceṣṭoktā bhavati| utpannavikārapratiṣedhopāyastu deśakāletyādinā kathyate;
guṇaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate, ātmaśabdena prakṛtivikārayorgrahaṇam|
tasmāt karmaṇāṃ kriyārūpāṇāṃ śāstravihitatvena
19
pratipāditānāṃ samyaganuṣṭhānamārogyahetuḥ| tacca karma hitaṃ
sadvṛttānuṣṭhānarūpam| tasmāt kāraṇādātmahitaṃ kartumicchatā,
smṛtimāsthāyāvadhānena sadvṛttopadeśaṃ smṛtvetyarthaḥ, satāṃ vṛttamanuṣṭhānaṃ
dehavāṅmanaḥpravṛttirūpaṃ sadvṛttamanuṣṭheyam| iha janmani janmāntare ca
śāntiśaucācārādiyogajanitadharmaprabhāvāttrivargamavyākulamupayuñjānāstiṣṭhantīti
‘santa’ ityucyante, adhārmikāstu vidyamānā apyapraśastāvasthānatvena| ‘asanta’
ityucyante||17||
taddhyanutiṣṭhan
20
yugapat sampādayatyarthadvayamārogyamindriyavijayaṃ ceti; tat
sadvṛttamakhilenopadekṣyāmo'gniveśa
21! tadyathā- devagobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryānarcayet, agnimupacaret,
oṣadhīḥ praśastā dhārayet, dvau kālāvupaspṛśet, malāyaneṣvabhīkṣṇaṃ pādayośca
vaimalyamādadhyāt, triḥpakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet,
nityamanupahatavāsāḥ
22
sumanāḥ
23
sugandhiḥ syāt, sādhuveśaḥ, prasiddhakeśaḥ
24, mūrdhaśrotraghrāṇapādatailanityaḥ, dhūmapaḥ, pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ,
durgeṣvabhyupapattā, hotā, yaṣṭā, dātā, catuṣpathānāṃ namaskartā,
balīnāmupahartā, atithīnāṃ pūjakaḥ, pitṛbhyaḥ piṇḍadaḥ, kāle
hitamitamadhurārthavādī, vaśyātmā, dharmātmā, hetāvīrṣyuḥ, phale nerṣyuḥ,
niścintaḥ, nirbhīkaḥ, hrīmān, dhīmān, mahotsāhaḥ, dakṣaḥ, kṣamāvān, dhārmikaḥ,
āstikaḥ, vinayabuddhividyābhijanavayovṛddhasiddhācāryāṇāmupāsitā
25, chatrī daṇḍī maulī
26
sopānatko yugamātradṛgvicaret
27, maṅgalācāraśīlaḥ,
kucelāsthikaṇṭakāmedhyakeśatuṣotkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṃ parihartā,
prāk śramād vyāyāmavarjī syāt, sarvaprāṇiṣu bandhubhūtaḥ syāt,
kruddhānāmanunetā, bhītānāmāśvāsayitā, dīnānāmabhyupapattā, satyasandhaḥ,
sāmapradhānaḥ
28, paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ, amarṣaghnaḥ, praśamaguṇadarśī, rāgadveṣahetūnāṃ
hantā ca||18||
sadvṛttānuṣṭhānaṃ darśayati- tadityādi| sadvṛttānuṣṭhānena
nānyaśriyamabhilaṣedityādyanuṣṭhānenendriyaṃ yantryate,
yantraṇābhyāsāttadindriyaṃ jīyata ityuktamindriyavijayaṃ ceti; yasmādevaṅguṇaṃ
sadvṛttānuṣṭhānaṃ tat tasmāt sadvṛttamupadekṣyāmaḥ; akhilena kārtsnyena| dvau
kālau sāyaṃ prātaḥ, upaspṛśet snāyāt; yadi vā upaspṛśet sandhyāmupāsīta| triḥ
pakṣasyeti pañcabhiḥ pañcabhirdinaiḥ, yadi vā kṣārapāṇivacanaprāmāṇyāt
pakṣaśabdo'yaṃ māse vartate, patati pañcadaśāhābhyāṃ pakṣarūpābhyāṃ māsa iti
pañcadaśāhaḥ pakṣo'bhidhīyate, evaṃ patati ṛturmāsābhyāṃ pakṣarūpābhyāmiti
māso'pi pakṣābhidheyaḥ; uktaṃ ca kṣārapāṇau- “trirmāsasya romanakhān
saṃhārayet” iti| anupahatavāsā
29
amlānavāsāḥ| prasiddhakeśaḥ prasādhitakeśaḥ; iha keśaprasādhanābhidhānāt
pūrvaṃ keśasaṃharaṇe vacanaṃ tīrthādiprāptanimittena
kṛtamuṇḍanasnātakādiviṣayam| pūrvābhibhāṣī prathamasambhāṣaṇaśīlaḥ|
durgeṣvabhyupapattā durgatipatitānāṃ rakṣitā| yaṣṭā yajñakārakaḥ| vaśyātmā
vaśyendriyaḥ, ātmaśabdo'yamindriyavacanaḥ| hetāvīrṣyuriti yena hetunā'yaṃ
dhanavān vidyāvān vā jātaḥ sa heturme kathaṃ bhavediti prayatnavatā
bhavitavyamiti darśayati| phale nerṣyurityanena parasya na
dhanādiphalasambandhanivāraṇecchā kartavyeti darśayati| nirbhīka iti
upasthite'parihārye bhayahetau boddhavyaṃ, śakyaparihāreṣu tu
dṛṣṭādṛṣṭapratyavāyahetuṣu bhetavyameva| abhijano viśuddhakulam| sarvaprāṇiṣu
bandhubhūta iti tu yadyapi rājadviṣṭapatitādīnāmadharmabhayāccikitsāṃ na
karoti, tathā'pi teṣvapi karuṇārdrahṛdayatvena mantavyam| abhyupapattā
upakārārthaṃ svīkartā| satyasandhaḥ pratijñātārthanirvāhakaḥ| amarṣaḥ akṣamā,
tāṃ hantīti amarṣaghnaḥ| praśamaṃ śāntiṃ guṇatvena draṣṭuṃ śīlaṃ yasya sa
praśamaguṇadarśī||18||
nānṛtaṃ brūyāt, nānyasvamādadīta, nānyastriyamabhilaṣennānyaśriyaṃ, na vairaṃ
rocayet, na kuryāt pāpaṃ, na pāpe'pi pāpī
30
syāt, nānyadoṣān brūyāt, nānyarahasyamāgamayen, nādhārmikairna
narendradviṣṭaiḥ sahāsīta nonmattairna patitairna bhrūṇahantṛbhirna kṣudrairna
duṣṭaiḥ, na duṣṭayānānyāroheta, na jānusamaṃ
31
kaṭhinamāsanamadhyāsīta, nānāstīrṇamanupahitamaviśālamasamaṃ vā śayanaṃ
prapadyeta, na giriviṣamamastakeṣvanucaret, na drumamārohet, na
jalogravegamavagāheta, na kulacchāyāmupāsīta
32, nāgnyutpātamabhitaścaret, noccairhaset, na śabdavantaṃ mārutaṃ muñcet,
nānāvṛtamukho
33
jṛmbhāṃ kṣavathuṃ hāsyaṃ vā pravartayet, na nāsikāṃ kuṣṇīyāt, na dantān
vighaṭṭayet, na nakhān vādayet, nāsthīnyabhihanyāt, na bhūmiṃ vilikhet, na
chindyāttṛṇaṃ, na loṣṭaṃ mṛdnīyāt, na viguṇamaṅgaiśceṣṭeta,
jyotīṃṣyaniṣṭamamedhyamaśastaṃ
34
ca nābhivīkṣeta, na huṅkuryācchavaṃ
35, na caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmet, na
kṣapāsvamarasadanacaityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanānyāseveta
36, naikaḥ śūnyagṛhaṃ na cāṭavīmanupraviśet, na pāpavṛttān strīmitrabhṛtyān
bhajeta, nottamairvirudhyeta, nāvarānupāsīta, na jihmaṃ rocayet,
nānāryamāśrayet, na bhayamutpādayet, na
sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāseveta, nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet, na
vyālānupasarpenna daṃṣṭriṇo na viṣāṇinaḥ, purovātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt,
kaliṃ nārabheta, nāsunibhṛto'gnimupāsīta
37
nocchiṣṭaḥ, nādhaḥ kṛtvā pratāpayet, nāvigataklamo nānāplutavadano na nagna
upaspṛśet, na snānaśāṭyā spṛśeduttamāṅgaṃ, na keśāgrāṇyabhihanyāt, nopaspṛśya
te eva vāsasī bibhṛyāt, nāspṛṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanaso'bhiniṣkrāmet,
na pūjyamaṅgalānyapasavyaṃ gacchennetarāṇyanudakṣiṇam||19||
nānṛtaṃ brūyādityasya rājayakṣmaṇi “kākāṃstittiriśabdena” (ci. a.8)
ityādyayathābhāṣaṇopadeśena
38
virodho na vācyaḥ, yataḥ parāpakāraphalamasatyabhāṣaṇamanṛtavyāhāradoṣeṇa
spṛśyate, natu parasya jīvanārthamanyathābhāṣaṇam; uktaṃ ca- “prāṇātyaye
sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni”| āgamayet budhyeta|
adhārmikasaṅganiṣedhenaiva patitādisaṅganiṣedhe labdhe punastadabhidhānaṃ
viśeṣapratiṣedhārtham| bhrūṇahā garbhaghātakaḥ| anupahitam anupadhānaṃ
gaṇḍukādirahitam| na drumamārohediti sāmānyo vidhiḥ, asya ca viśeṣeṇa
rasāyanavakṣyamāṇāmalakīvṛkṣārohaṇopadeśena mahāphalena bādhā bhavatyeva|
kuṣṇīyāt vighaṭṭayet| iha sadvṛttopadeśe yatra na nakhān vādayedityādau
sākṣāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā phalaṃ na dṛśyate tatrāpyadṛṣṭaphalaṃ
vacanaprāmāṇyādeva boddhavyam| na śavaṃ huṅkuryādityatrāgamaḥ- “yaḥ śavaṃ
huṅkaroti tena somo bahirnirasto bhavati” iti| caityo grāmapradhānataruḥ,
āghātanaṃ vadhasthānam| avarā nīcāḥ| jihmaṃ kuṭilam| ārāddūrāt pāpebhyo yāta
āryaḥ, tadviparīto'nāryaḥ| atiśabdaḥ svapnādibhiḥ saha
pratyekamabhisambadhyate| iha ca prakaraṇe sāhasanaktadadhibhojanādīnāṃ yeṣāṃ
prakaraṇāntara eva niṣedhaḥ kṛtastāni punarniṣidhyante prakaraṇavaśādeva,
prakaraṇaprāpto hyarthaḥ prāgukto'pi punarabhidhīyamānaḥ prakṛtagranthasya
nyūnatāmudasyati, punarabhidhīyamānārthagauravaṃ ca darśayati, na
punaruktadoṣamāvahati| yaduktam-
“adhikaraṇavaśāddārḍhyādguṇadoṣaprāptito'rthasambandhāt| stutyarthaṃ
saṃśayataḥ śiṣyadhiyāṃ cābhivṛddhyartham|| tantre
39
syāt punaruktaṃ punaruktaṃ neṣyate taddhi” iti| ūrdhvajānuḥ daṇḍāyamānaḥ|
vyālāḥ sarpāḥ| asunibhṛtaḥ asamāhitaḥ, nādhaḥkṛtvā agnimiti sambandhaḥ| te eva
vāsasī snānavāsasītyarthaḥ, yadi vā snānakālāt pūrvaṃ dhṛte| apasavyaṃ
vāmam||19||
nāratnapāṇirnāsnāto nopahatavāsā nājapitvā nāhutvā devatābhyo nānirūpya
pitṛbhyo nādattvā gurubhyo nātithibhyo nopāśritebhyo nāpuṇyagandho nāmālī
nāprakṣālitapāṇipādavadano nāśuddhamukho nodaṅmukho na vimanā
nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicaro na pātrīṣvamedhyāsu nādeśe nākāle nākīrṇe
nādattvā'gramagnaye nāprokṣitaṃ prokṣaṇodakairna mantrairanabhimantritaṃ na
kutsayanna kutsitaṃ na pratikūlopahitamannamādadīta, na paryuṣitamanyatra
māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ, nāśeṣabhuk syādanyatra
dadhimadhulavaṇasaktusarpibhyaḥ, na naktaṃ dadhi bhuñjīta, na
saktūnekānaśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna dvirnodakāntaritāt, na chittvā
dvijairbhakṣayet||20||
anirūpya anivedya| ākīrṇe bahujanākīrṇe| annasya prokṣaṇābhimantraṇāni vede
boddhavyāni| kutsitaṃ svarūpata eva kadarthatvena ninditam| haritakam
ārdrakādi, śuṣkaśākaṃ śuṣkapatrādi, bhakṣyā modakādayaḥ| nāśeṣabhuk syāt
niḥśeṣabhojī na syādityarthaḥ| naktaṃ dadhibhojananiṣedhe āgamaḥ- “divā
kapitthe vasati rātrau dadhni ca saktuṣu| alakṣmīḥ kalahādhārā kovidāre
kṛtālayā” iti| ekāniti ghṛtaśarkarārahitān| nodakāntaritān nodakamantarā
pītvetyarthaḥ||20||
nānṛjuḥ kṣuyānnādyānna śayīta, na vegito'nyakāryaḥ syāt, na
vāyvagnisalilasomārkadvijagurupratimukhaṃ niṣṭhīvikā(vāta)varcomūtrāṇyutsṛjet,
na panthānamavamūtrayenna janavati nānnakāle, na
japahomādhyayanabalimaṅgalakriyāsu śleṣmasiṅghāṇakaṃ muñcet||21||
nādyādanṛjuḥ, na śayītānṛjuriti ca yojyam||21||
na striyamavajānīta, nātiviśrambhayet, na guhyamanuśrāvayet, nādhikuryāt| na
rajasvalāṃ nāturāṃ nāmedhyāṃ nāśastāṃ nāniṣṭarūpācāropacārāṃ nādakṣāṃ
nādakṣiṇāṃ nākāmāṃ nānyakāmāṃ nānyastriyaṃ nānyayoniṃ nāyonau na
caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayeṣu na
sandhyayornātithiṣu
40
nāśucirnājagdhabheṣajo nāpraṇītasaṅkalpo nānupasthitapraharṣo
nābhuktavānnātyaśito na viṣamastho na mūtroccārapīḍito na
śramavyāyāmopavāsaklamābhihato nārahasi vyavāyaṃ gacchet||22||
nātiviśrambhayet nātipraśrayavatīṃ kuryāt| nādhikuryān na sarvatrādhikṛtāṃ
kuryāt| aśastāṃ kuṣṭhādisambandhena| nānyayonimityasyānte abhigacchet iti
śeṣaḥ, anyayoniḥ asavarṇā| oṣadhyādibhirālayaśabdaḥ sambadhyate| nātithiṣviti
na niṣiddhāsu maithunaṃ pratipatpūrṇimāprabhṛtiṣu| ajagdhabheṣajaḥ
anupayuktavṛṣyabheṣajaḥ| anupasthitapraharṣaḥ ajātadhvajocchrāyaḥ| arahasi
avijane||22||
na sato na gurūn parivadet,
nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanamabhinirvartayet||23||
na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisamplave na bhūmikampe na
mahotsave nolkāpāte na mahāgrahopagamane na naṣṭacandrāyāṃ tithau na
sandhyayornāmukhādgurornāvapatitaṃ nātimātraṃ na tāntaṃ na visvaraṃ
nānavasthitapadaṃ nātidrutaṃ na vilambitaṃ nātiklībaṃ nātyuccairnātinīcaiḥ
svarairadhyayanamabhyasyet||24||
abhyuditāsu dikṣu dāhavatīṣu dikṣu| mahāgrahopagamanaṃ candrasūryagrahaṇam|
avapatitaṃ hīnavarṇam| tāntaṃ rūkṣasvaram| atiklībam ativilambitoccāraṇam||23-24||
nātisamayaṃ jahyāt, na niyamaṃ bhindyāt, na naktaṃ nādeśe caret, na
sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasevī syāt, na
bālavṛddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṃ kuryāt, na
madyadyūtaveśyāprasaṅgaruciḥ syāt, na guhyaṃ vivṛṇuyāt, na kañcidavajānīyāt,
nāhammānī syānnādakṣo nādakṣiṇo nāsūyakaḥ, na brāhmaṇān
41
parivadet, na gavāṃ daṇḍamudyacchet, na vṛddhānna gurūnna gaṇānna nṛpān
vā'dhikṣipet, na cātibrūyāt, na bāndhavānuraktakṛcchradvitīyaguhyajñān
bahiṣkuryāt||25||
atisamayo militvā bahubhiḥ kṛto niyamaḥ| na sandhyāsvityādau punaḥ
strīniṣedhaḥ sandhyāsu yāvadakartavyasya nyūnatāparihārārthamuktaḥ, pūrvaṃ tu
strī yathā na sevyā tannikhilenopadiśatā na sandhyayorityuktam, iti
prakaraṇabhedānna paunaruktyam| klībo hīnasattvaḥ| kliṣṭo nindito rogādinā|
gaṇān militān| kṛcchradvitīya āpadi sahāyaḥ| bahiṣkuryāt avajānīyāt||25||
nādhīro nātyucchritasattvaḥ syāt, nābhṛtabhṛtyaḥ, nāviśrabdhasvajanaḥ, naikaḥ
sukhī, na duḥkhaśīlācāropacāraḥ, na sarvaviśrambhī, na sarvābhiśaṅkī, na
sarvakālavicārī||26||
naikaḥ sukhī syāditi na sukhahetūnyāmraphalādīnyeka
evāvibhajyopayuñjyādityarthaḥ| śīlaṃ svābhāvikaṃ vṛttam, ācāraḥ
śāstropadeśānurūpo vyavahāraḥ, upacāraḥ paricchadaḥ, eteṣāṃ ca duḥkhatvaṃ
duḥkhahetutvāt| sarvaviśrambhī sarveṣu viśvāsī||26||
na kāryakālamatipātayet, nāparīkṣitamabhiniviśet, nendriyavaśagaḥ syāt, na
cañcalaṃ mano'nubhrāmayet, na buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt, na
cātidīrghasūtrī syāt, na krodhaharṣāvanuvidadhyāt, na śokamanuvaset, na
siddhāvutsekaṃ
42
yacchennāsiddhau dainyaṃ, prakṛtimabhīkṣṇaṃ smaret, hetuprabhāvaniścitaḥ
syāddhetvārambhanityaśca, na kṛtamityāśvaset, na vīryaṃ jahyāt,
nāpavādamanusmaret||27||
cañcalamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, yadi vā manoviśeṣaṇam| buddherindriyāṇāṃ
buddhīndriyāṇām| atidīrghasūtrī śataikavinipātāśaṅkī, kiṃvā dīrghasūtrī
cirakriyaḥ| na śokamanuvasediti na ciraṃ śokavaśagaḥ syāt| utsekam atigarvam
43| prakṛtim utpattikāraṇaṃ smaret; prakṛtiṃ pañcabhūtasamudāyalakṣaṇāmanityāṃ
smaranna rāgadveṣādibhirabhibhūyate| hetuprabhāvaniścita iti asti
śubhāśubhahetūnāṃ śubhāśubhaphalasambandha iti niścayamupeyāt, nātra kathaṃ
tāvān syādityarthaḥ| hetvārambhanityaḥ śubhahetuyo(yā)gādyārambhaparaḥ||27||
nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṃ juhuyādātmānamāśīrbhirāśāsānaḥ,
agnirme nāpagaccheccharīrādvāyurme
44
prāṇānādadhātu viṣṇurme balamādadhātu indro me vīryaṃ śivā māṃ praviśantvāpa
āpohiṣṭhetyapaḥ spṛśet, dviḥ parimṛjyoṣṭhau pādau cābhyukṣya mūrdhani
45
khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraśca||28||
uttamājyaṃ gosarpiḥ| āśīrbhirāśāsāna iti cchedaḥ| ‘agnirme’ ityādinā
‘āpohiṣṭhā’ ityantaḥ snānamantraḥ||28||
brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣopekṣāpraśamaparaśca syāditi||29||
maitrī sarvabhūteṣvātmanīvāpratikūlā
46
pravṛttiḥ| nanu maitrīparaḥ syāditi viruddhametat, yena śāstrakāra evāyaṃ
digdhaviddhasvayammṛtādimāṃsaparityāgena vayasthatvādiguṇayuktānāṃ mṛgādīnāṃ
sadyaskaṃ māṃsaṃ sevyatvenopadiśan sākṣānmaitrīviruddhāṃ hiṃsāmevāha; naivaṃ,
rāgata eva prāṇināṃ hiṃsāpūrvakamāṃsabhakṣaṇe prāpte'yamāyurvedopadeṣṭā
māṃsasya kvacidroge kasyaciddhitatvaṃ kvaciccāhitatvamupadiśati, natu
māṃsabhakṣaṇaṃ hiṃsāṃ vā vidadhāti; na hyayaṃ madirāyā api svasthavṛtte
rogivṛtte vā hitatvamupadiśan madirāpānaṃ pratyupadeṣṭā bhavati; evaṃ ca
rogādhikāre rājayakṣmādau māṃsopadeśastathā śaradṛtucaryādau “lāvān
kapiñjalāneṇān” (sū.a.6) ityādigrantho lāvādimāṃsahitatvopadeśārtho na
hiṃsāvidhāyakaḥ; tena rogiṇaḥ svasthāśca hiṃsāphalabhājo bhavantyeva; yathā-
“śyenenābhicaran yajeta” ityatrābhicārasya kāmata eva
prāptatvācchyenasyābhicārasādhanatvamātrameva vidhirbrūte, tena
śyenenābhicārakaraṇe'dharmo bhavatyeva; ayaṃ tvatra viśeṣaḥ- yadi
hiṃsopārjitamāṃsopayogaṃ vinā puruṣo na jīvati, ato hiṃsāṃ karoti, tadā
“sarvatrātmānaṃ gopāyīta” iti vedavacanavihitatvāttathāvidhahiṃsā na
pratyavāyahetuḥ, jīvanopāyāntarasambhave tu puṣṭyādiprayojanā hiṃsā
pratyavāyahetureva; kiñca bhavatu vā''yurvedavihitā hiṃsā, tathā'pi hiṃsā
doṣārthamucyate; na hyāyurvedavidhayo dharmasādhanamevopadiśanti, kiṃ
tarhyārogyasādhanaṃ “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1)
ityukteḥ||29||
tatra ślokāḥ- pañcapañcakamuddiṣṭaṃ mano hetucatuṣṭayam| indriyopakrame'dhyāye
sadvṛttamakhilena ca||30|| svasthavṛttaṃ
yathoddiṣṭaṃ yaḥ samyaganutiṣṭhati| sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na
viyujyate||31|| nṛlokamāpūrayate yaśasā
sādhusammataḥ| dharmārthāveti bhūtānāṃ bandhutāmupagacchati||32||
parān sukṛtino lokān puṇyakarmā prapadyate| tasmādvṛttamanuṣṭheyamidaṃ sarveṇa
sarvadā||33||
saṅgrahe hetucatuṣṭayaṃ samātihīnamithyāyogāḥ| samāḥ śataṃ varṣaśataṃ; yadyapi
sadvṛttānuṣṭhāne'pi daivaviparyayeṇāntarā maraṇaṃ vyādhayo vā bhavanti,
tathā'pi prādhānyāddaivakṛtavyādheḥ puruṣāparādhāviṣayatvāduktaṃ samāḥ
śatamityādi; yaduktaṃ- “parihāryāṇi yatnena sadā pariharannaraḥ|
bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ” (sū.a.28) iti||30-33||
yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛttaṃ tadapi cātreyaḥ
sadaivābhyanumanyate||34||
anuktasadvṛttopasaṅgrahārthamāha- yaccānyadapītyādi| vṛttam ācāraḥ|
ihāyurvede'nuktamapyācāropadeśakeṣu dharmaśāstreṣu pūjitaṃ, yathā-
“nākasmādvikaco bhavenna paraśasyeṣu gāṃ carantīṃ dhāvantīṃ vā parasya brūyāt”
ityādi, sarvamātreyasyānumataṃ sākṣādāyurvedāviṣayatvena
granthavistarabhayācca na proktamityabhiprāyaḥ|||34||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne indriyopakramaṇīyo
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti svasthacatuṣko
dvitīyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne dvitīye svasthacatuṣke indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘indriyādīnyevādāvāha’ iti pā. ↩
- 2 ‘nendriyamitīndriyatvena na paṭhitam’ iti pā. ↩
- 3 ‘tasyārtho’ iti pā. ↩
- 4 ‘nāṇvekaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘na cānekaṃ hyekakālaṃ pravartate’ iti pā. ↩
- 6 ‘guṇāntarodaye sattvabāhulyena’ iti pā. ↩
- 7 ‘evamaparatrāpi’ iti pā. ↩
- 8 hastalikhitapustake ‘manaḥ’ iti nopalabhyate ↩
- 9 ‘caṣṭe ācaṣṭe’ iti pā. ↩
- 10 ‘samarthitaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘khāditatvena’ iti pā. ↩
- 12 ‘vastusvarūpavicchedātmikā’ iti pā. ↩
- 13 ‘pradoṣārcirvat’ iti pā. ↩
- 14 ‘śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca dravyāśritaṃ karma yaducyate sā kriyeti’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 15 ‘samayogāt’ iti pā. ↩
- 16 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 17 asyāgre ‘manasā samaṃ’ iti hastalikhitapustake'dhikaṃ paṭhyate ↩
- 18 ‘….viparītopasevanena’ iti pā. ↩
- 19 ‘śāstre hitatvena’ iti pā. ↩
- 20 ‘taddhyanuṣṭhānaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘agniveśa’ iti na paṭhyate kvacitpustake ↩
- 22 ‘nityamahatavāsāḥ’ iti pā. ↩
- 23 yogīndranāthasenastu ‘sumanaḥsugandhiḥ syāt’ iti paṭhati, ‘sumanobhiḥ puṣpaiḥ puṣpasrajetyarthaḥ, sugandhiḥ syāt’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 24 ‘prasādhitakeśaḥ’ iti pā. ↩
- 25 ‘vinayabuddhividyābhijanavatāmupāsitā’ iti pā. ↩
- 26 ‘maulimān’ iti, ‘maunī’ iti ca pā. ↩
- 27 ‘naktaṃ yugamātradṛgvicaret’ iti pā. ↩
- 28 ‘śamapradhānaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘ahatavāsā acchinnavāsāḥ’ iti pā. ↩
- 30 ‘pāpaḥ’ iti pā. ↩
- 31 yogīndranāthasenastu ‘nājānusamaṃ kaṭhinamāsanamadhyāsīta’ iti paṭhati, ‘jānupramāṇotsedhaṃ jānusamaṃ tādṛśaṃ na bhavatīti ajānusamaṃ| kaṭhinam anāstṛtottarapracchadam, āsanaṃ pīṭhādikaṃ nādhyāsīta’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 32 ‘satkulotpannānāṃ svavaṃśotpannānāṃ vā chāyāṃ nopāsīta, pabhdyāmiti śeṣaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthasenastu ‘kūlacchāyāṃ iti paṭhitvā kūlasya (nadītaṭasya) chāyāṃ nopaseveta, tatra tiṣṭhatastatpātāt bhayaṃ syāt’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 33 ‘nāsaṃvṛtamukhaḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘jyotīṃṣyaniṣṭamaśastaṃ ca’ iti pā.| jyotīṃṣyagniṃ cāmedhyaśastaṃ ca iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 35 ‘śivaṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘....dyatanā....’ iti pā. ↩
- 37 ‘nānibhṛto’ iti pā. ↩
- 38 ‘ayathārthabhāṣaṇopadeśena’ iti pā. ↩
- 39 ‘tantre'smin punaruktaṃ’ iti pā. ↩
- 40 ‘nāti, na niṣiddhatithiṣu’ iti pā. ↩
- 41 ‘dakṣiṇān’ iti pā. ↩
- 42 ‘autsukyaṃ’ iti pā. ↩
- 43 ‘atiharṣam’ iti pā. ↩
- 44 ‘māgāccharīrāt’ iti pā. ↩
- 45 ‘mūrdhani śirasi sthitāni khāni sapta āsyaṃ, nāsāpuṭe, cakṣuṣī, śrotre ca’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 46 ‘ātmanīvāprātikūlyena’ iti pā. ↩