athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthacatuṣkānantaraṃ svasthāturayorubhayorapi hitatvena
nirdeśacatuṣko'bhidhīyate| svasthāturahitaṃ vaidyabheṣajādi nirdiśatīti
nirdeśacatuṣkaḥ, tatrāpi svasthāturahiteṣu
pradhānabhūtacikitsāṅgavaidyādipādacatuṣṭayābhidhāyakatvena
khuḍḍākacatuṣpādo'bhidhīyate| khuḍḍākaśabdo'lpavacanaḥ; yathā- khuḍḍikā
garbhāvakrāntiḥ, alpetyarthaḥ| vaidyauṣadhaparicārakarogiṇaścikitsāyāścatvāraḥ
pādāḥ, catuṣpādaṃ taṃ khuḍḍākamabhidheyatayā'dhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ
khuḍḍākacatuṣpādaḥ| atrotpannasya tu pratyayasya “adhyāyānuvākayorluk ca”
(pā.a.5pā.2sū.60) iti luk| khuḍḍākatvaṃ cāsya
vakṣyamāṇamahācatuṣpādamapekṣya||1-2||
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ
vikāravyupaśāntaye||3||
atra bhiṣagādāvuktaḥ pradhānatvāt, vakṣyati hi- “pradhānaṃ bhiṣagatra tu” iti;
tadanu bheṣajaṃ, cikitsāyāṃ pradhānakāraṇabhūtatvāt; tadanu paricārakaḥ,
bheṣajaprayogasya kalkakvāthādisādhyasya tadadhīnatvāt|
yadyapyāturādhikaraṇamārogyaṃ pādaiḥ sampādyate
1, sa eva ca vaidyādīnāmupakāryaḥ, upakāryaśca pradhānaṃ bhavati, tathā'pīha
vyādhipraśame sādhye yathā vaidyādipādatrayasya vyāpāro na
tathā''turasyetyaprādhānyavivakṣayā paścāduktaḥ| pādaścaturtho bhāgaḥ,
ślokādipādavadvaidyādiṣu pādasañjñākaraṇenānyataravaikalyenāpi cikitsā na
bhavatīti darśayati| guṇavaditi vakṣyamāṇa-śruteparyavadātatvādiguṇavat| iha
ca vaidyādayo vyāpriyamāṇā eva vikārapraśamane kāraṇaṃ bhavanti, yataḥ
kāraṇatvaṃ kārye vyāpāravatāmeva bhavati; tathā hi- devadattaḥ pācaka ityukte
tuṣabusaprakṣepādikriyayaiva pākaṃ karotīti gamyate; etena yaducyate-
“caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ” ityādinā ślokena vaidyādīnāṃ pravṛttiścikitsā
vyādhipraśamaheturabhidhātavyā, iha tu vaidyādaya eveti pūrvāparavirodhaḥ;
tanna bhavati, iha vaidyādipravṛttervaidyādigrahaṇenaiva grahaṇāt|
caturṇāmityādau śloke vaidyādīnāṃ dharmiṇāṃ dharmarūpāyāśca pravṛtterbhedaṃ
puraskṛtya cikitsāyāḥ kriyārūpāyāḥ kathanam| ete vaidyādayo vikāraśamane
kāraṇameveti niyamaḥ, na punaretaireva vikārapraśamanamiti niyamaḥ, yato
vaidyādīn pratyākhyāyāpi rogaśāntirbhavati; vakṣyati hi mahācatuṣpāde- “ye
hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante” (sū.a.10) ityādinā||3||
vikāro dhātuvaiṣamyaṃ, sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ, vikāro
duḥkhameva ca||4||
atra vikāravyupaśāntaya ityuktaṃ, tena vikārasvarūpajñānārthamāha- vikāro
dhātuvaiṣamyamityādi| dhātavo vātādayo rasādayaśca tathā rajaḥprabhṛtayaśca,
teṣāṃ vaiṣamyaṃ vyavahriyamāṇasvāsthyahetoḥ svamānānnyūnatvamadhikatvaṃ vā|
sāmyaṃ dhātusāmyaṃ; prakṛtiḥ ārogyam| ucyategrahaṇādvaidyakasiddhānte hīyaṃ
prakṛtivikāravyavasthā, anyadarśanasiddhāntaparigrahe tu vikāraḥ ṣoḍaśakaḥ,
prakṛtirguṇānāṃ sāmyāvasthā bhavatīti darśayati| nanu, rātridinabhojanānāṃ
tāsu tāsvavasthāsu śleṣmaprakopādinā nityaṃ dhātuvaiṣamyamasti, tatkuto
dhātusāmyamityāha- sukhasañjñakamityādi| sukhahetuḥ sukham, evaṃ
duḥkhaheturduḥkhaṃ; yato na duḥkhaṃ vyādhiḥ, tathā hi sati na jvarādīnāṃ
vyādhitvaṃ syāt; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “tattu saptavidhe
vyādhāvupanipatati” (su.sū. a.24) iti; sañjñakagrahaṇāt paramārthato'sukhamapi
loke sukhamiti yad vyavahriyate, tadiha gṛhyata iti darśayati; tena,
divārātribhojanāvasthādijanitaṃ dhātuvaiṣamyamudvejakavikārākartṛtvena
2
sukhamiti vyavahriyate, tena yo hyalpaḥ sa nāstyeveti kṛtvā'lpe'pi
dhātuvaiṣamye dhātusāmyavyavahāraḥ siddho bhavati; tathā sañjñakagrahaṇena
laukikasukhaṃ na paramārthataḥ sukhamiti darśayati, yato vakṣyati “sarvaṃ
kāraṇavadduḥkhaṃ” (śā. a.1) ityādi; ‘eva ca’ grahaṇena duḥkhaṃ paramārthato'pi
duḥkhameveti darśayati, na sukhamiva vyavahāramātreṇa| atra ca dhātuvaiṣamyeṇa
kāraṇenopacārāttatkāryajvarādayo'bhidhīyante, yato dhātuvaiṣamyajo hi vikāro
na dhātuvaiṣamyamātraṃ, yadvakṣyati- “svadhātuvaiṣamyanimittajā ye
vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre” (sū. a.19) ityādi, tathā “vikṛtimāpannā
nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatapanti” (vi. a.1) ityādi, tathā
suśrute'pyuktaṃ- “vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ
3
” (sū.a.1) iti| atra pakṣe dhātuvaiṣamyajaścedvikārastadā janitavikāraṃ
dhātuvaiṣamyaṃ kva praviśatu; kiṃ vikāre, uta ārogye? na tāvadārogye, yataḥ
“ityuktaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā
tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) ityanena granthenārogyaṃ
dhātusāmyamityuktaṃ; na ca roge praviśati, rogahetutvenaiva kathitatvāt; atha
mataṃ dhātuvaiṣamyaṃ bhavati, vikāro na bhavatīti; eṣā daśā nāstyeva;
yato'vaśyaṃ pramāṇādhiko doṣaḥ svaliṅgādhiko bhavati, kṣīṇo vā kṣīṇasvalakṣaṇa
iti; iha tarhi dhātuvaiṣamyameva vikāro'stu, evamayaṃ grantho'pi mukhyo
bhavati; dhātuvaiṣamyajavikārapratipādakastu grantha
āviṣkṛtatamajvarādipratipādakatvena vyavasthāpyatāṃ, tena dhātuvaiṣamyaṃ ca
dhātuvaiṣamyajāśca jvarādayo
4
vikārā bhavanti; dhātuvaiṣamyajāteṣvapi hi jvarādiṣu
dhātuvaiṣamyarūpatā'styeva; kiñca svamānakṣīṇā doṣāḥ kiñcidvikāraṃ na
janayanti, kṣīṇalakṣaṇaṃ vaiṣamyameva paraṃ yānti; vacanaṃ hi- “kṣīṇā jahati
liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate” (sū.a.7) iti; nātra dhātuvaiṣamyamātraṃ
vikāra iti bruvatāmayaṃ panthāḥ; ye tu dhātuvaiṣamyajo vikāra iti
vyavasthitāḥ, te tvajanitavyapadeśyavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ
rātridināvasthādikṛtadhātuvaiṣamyavadalpatvenāvyapadeśyatayā dhātusāmya eva
prakṣipantīti; tilakālakamaṣakaprabhṛtīnāṃ tu dhātuvaiṣamyajatveneha carake
rogatvaṃ suvyaktameva, duḥkhahetutvaṃ ca teṣāṃ jñātānāṃ
manoduḥkhakartṛtvena||4||
caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte| pravṛttirdhātusāmyārthā
cikitsetyabhidhīyate||5||
vikāralakṣaṇānantaraṃ vikārapraśamahetościkitsāyā lakṣaṇamāha- caturṇāmityādi|
caturṇāmiti padaṃ vaidyādīnāṃ militānāmeva grāhakam| śastānāmiti
vakṣyamāṇaśrute paryavadātatvamityādiguṇayogena praśastānām| dhātuvaikṛte roge
cikitsādhikaraṇabhūte| dhātusāmyārthā ārogyakaraṇārthetyarthaḥ| dhātuvaikṛta
iti padaṃ spaṣṭārthaṃ, yena dhātusāmyārthā pravṛttirdhātuvaikṛte eva
vaidyādīnāṃ bhavati| pravṛttirvaidyasya idaṃ kartavyamidaṃ na
kartavyamityādikopadeśarūpā, dravyasya tūpayoge sati svakāryārambharūpā,
paricārakapravṛttirbheṣajasaṃskaraṇāturaparicaryādirūpā,
āturapravṛttirvaidyoktānuṣṭhānavyādhisvarūpakathanādikā||5||
śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā| dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye
guṇacatuṣṭayam||6||
pūrvasūtritavaidyaguṇān darśayati- śruta ityādi| śrutamādau
śreṣṭhavaidyaguṇatvāt, evamanyatrāpi vyākhyeyam| paryavadātatvaṃ
viśuddhajñānavattvaṃ guruśāstrasevanādinā| śaucamadṛṣṭadvāropakārakam|
jitahastatvādayo'pare'pi vaidyaguṇā atraiva guṇacatuṣṭaye'ntarbhāvanīyāḥ||6||
bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā| sampacceti catuṣko'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa
ucyate||7||
bahutā bheṣajaguṇaḥ, alpaṃ hi bheṣajaṃ guṇavadapyavidyamānamiva, asādhakatvāt|
tatra pratikartavye vyādhau yogyatvaṃ tatrayogyatvam| anekavidhakalpanā
nānāprakārasvarasādyupayuktakalpanāyogyatvamityarthaḥ; yataḥ prāṇinaḥ kecit
svarasadviṣaḥ, kecit kalkadviṣa evamādi; evaṃ vyādhisvabhāvādapi kācit kalpanā
hitā bhavati, yathā- jvare kaṣāya ityādi; tenānekakalpanāyogyatvādyadyatra
yujyate tattatra kriyate| sampaditi krimisalilādyanupahatatvena
rasādisampat||7||
upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari| śaucaṃ ceti catuṣko'yaṃ guṇaḥ
paricare jane||8||
upacārajñatā yūṣarasādikaraṇasaṃvāhanasvāpanādijñatā||8||
smṛtirnirdeśakāritvamabhīrutvamathāpi ca| jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ
smṛtāḥ||9||
nirdeśakāritvaṃ vaidyopadiṣṭārthakartṛtvam| abhīrutvaṃ guṇaḥ, bhīrutvasya
rogakartṛtvāt; yaduktaṃ- “viṣādo rogavardhanānāṃ” (sū.a.25) iti| athāpi
cetiśabdena kvacidbhīrutvamapyasmṛtirapi guṇo bhavatīti darśayati; yathonmāde
“sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa” ityādinā trāsanamuktaṃ cikitsāyāṃ, tatra
yadyapyabhīruḥ syādrogī tadā cikitsā na phalati; asmṛtistu
jvaravegāgamanakālāsmaraṇe'bhipretā, yaduktaṃ- “jvaravegaṃ ca kālaṃ ca
cintayañjvaryate tu yaḥ| tasyeṣṭaiśca vicitraiśca prayogairnāśayet smṛtim”
(ci.a.3) iti||9||
kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam| vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ
bhiṣagatra tu||10||
evaṃ vaidyādīnāṃ caturṇāmapi kāraṇatve siddhe vaidyasya prādhānyaṃ darśayati-
kāraṇamityādi| vijñātā auṣadhasya| śāsitā paricārakasya- evaṃ kurvevaṃ mā
kurviti| yoktā āturasya| etena vaidyaparādhīnā bheṣajādīnāṃ pravṛttiḥ,
vaidyastu svatantraḥ, tataśca vaidyaḥ pradhānamiti vākyārthaḥ||10||
paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ| vijeturvijaye bhūmiścamūḥ
praharaṇāni ca||11|| āturādyāstathā siddhau
pādāḥ kāraṇasañjñitāḥ| vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak||12||
etadevābhyarhitatvāddṛṣṭāntadvayena darśayati- paktāvityādi| paktau pāke
kartavye, pātrasthānīya āturaḥ, paricāraka indhanarūpaḥ, analo bheṣajarūpaḥ|
kāraṇamiti upakaraṇam| bhūmiḥ yuddhānuguṇo deśaḥ| atrāpi
pūrvavadevāturādisthānīyatvaṃ bhūmyādīnām||11-12||
mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā| nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte
pādatrayaṃ tathā||13||
samprati vyatirekadṛṣṭāntena vaidyaprādhānyaṃ darśayati- mṛddaṇḍetyādinā|
nāvahanti na niṣpādayanti| guṇaṃ sādhyamityarthaḥ||13||
gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ| yānti yaccetare
vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ||14|| sati
pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam|15|
anvayena vyatirekeṇa ca pṛthagdṛṣṭāntaṃ darśayitvā kauśalenaikatraiva dṛṣṭānte
gandharvapuretyādinā'nvaye guṇaṃ vyatireke ca doṣaṃ darśayati| ekatrapakṣe
nāśamāśu yāntīti sambandhaḥ, itare apare'nabhijñavaidyopakrāntā
gandharvapuravadāśu vṛddhiṃ yāntīti sambandhaḥ| upāyapratīkṣiṇa iti vṛddhau
śāntau ca| āśu vikāraśāntau jño bhiṣakkāraṇam, āśuvṛddhau cājñaḥ||14||-
varamātmā huto'jñena na cikitsā pravartitā||15||
pāṇicārādyathā'cakṣurajñānādbhītabhītavat| naurmārutavaśevājño bhiṣak carati
karmasu||16||
ajñavaidyasya cikitsāpravṛttiṃ niṣedhayati- varamityādi| na varam anucitameva|
pravartitetibhāṣayā ajñavaidyena balāt kṛteti darśayati| pāṇicārāt
hastaparāmarśāt| karmasu cikitsāsu||15-16||
yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam| bhiṣaṅmānī nihantyāśu
śatānyaniyatāyuṣām||17||
yadṛcchayeti vaidyasamyagjñānapūrvakapravṛttiṃ vinā karmavaśādityarthaḥ|
samāpannaṃ samyagupakrāntam| niyatāyuṣamityanenāyurbalenaiva
vyādhimuttīryamāṇamityarthaḥ
5| ātmānamabhiṣajaṃ bhiṣaktvena manyata iti bhiṣaṅmānī| aniyatāyuṣāmiti
yatrāyuḥkāraṇaṃ balavat karma nāsti, tatra puruṣakārāparādhena
vaidyadoṣānmaraṇaṃ bhavatīti darśayati||17||
tasmācchāstre'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane| bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ
prāṇābhisara ucyate||18||
śāstre śāstrāvadhāraṇe
6| arthavijñāne śāstrārthāvabodhe| pravṛttau svayaṃ karmakaraṇe| yukta udyukta
udyoganiṣpāditaguṇaprakarṣa iti yāvat| prāṇān gacchato vyāvartayatīti
prāṇābhisaraḥ||18||
hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave| jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho
bhiṣaktamaḥ||19|| śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ
guṇadoṣapravṛttaye| pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet||20||
vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā| yasyaite ṣaḍguṇāstasya na
sādhyamativartate||21|| vidyā matiḥ
karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ|
vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ||22||
yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ| sa vaidyaśabdaṃ
sadbhūtamarhan
7
prāṇisukhapradaḥ||23||
pātrāpekṣīṇīti guṇavati pātre saguṇāni, doṣavati pātre doṣavanti
bhavantītyarthaḥ| viśodhayet sadgurusacchāstrasevādibhirityarthaḥ| vidyā
vaidyakaśāstrajñānam| vitarkaḥ śāstramūla ūhāpohaḥ| vijñānaṃ
śāstrāntarajñānaṃ; kiṃvā sahajaṃ viśuddhaṃ jñānam| tatparateha
vyādhicikitsāyāṃ prayatnātiśayatvam| kriyā punaḥ punaścikitsākaraṇam| matiḥ
sahajaviśuddhamatiḥ| abhyāsaḥ karmābhyāsaḥ| siddhiḥ prāyaśo
vyādhipraśamakatvam| āśrayaḥ sadgurvāśraya ityarthaḥ|
vaidyaśabdābhiniṣpattāvityanena pāramārthikavaidyatvaniṣpattāviti darśayati|
eta ityanenaiva labdhe'pi vidyādaya iti vacanaṃ pūrvoktaguṇavyudāsārthaṃ,
tadvyudāsaśca vidyādiṣvevāntarbhāvanīyaḥ; etacca prabandhena pṛthak
pṛthagguṇakathanaṃ vaidyasya guṇotpādane yatnātiśayaṃ kārayituṃ tathā
dravyādibhyaḥ pādebhyo vaidyasyaiva pradhānatopadarśanārthaṃ; vaidyo hi
pādatrayaṃ viguṇamapi kalpanayā śikṣayā mantraṇena
8
ca sampādya cikitsituṃ pārayati, natu guṇavadvaidyaṃ vinā dravyādayaḥ pādā
guṇavanto'pi kṣamāḥ||19-23||
śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ| tābhyāṃ bhiṣak
suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati||24||
cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ| tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak
svaguṇasampadi||25||
śāstraśabdena śāstrābhyāsakṛtā matiḥ, sā hi jyotiḥ bāhyāloka iva, prakāśārthaṃ
vastūnāṃ grahaṇayogyatāṃ kartumityarthaḥ| darśanamiva darśanaṃ
cakṣurivetyarthaḥ| yadyapi buddhirātmana eva bhavati, tathā'pyātmana ityanena
sahajāṃ buddhiṃ darśayati, yataḥ sahajāṃ buddhiṃ vinā śāstrajā buddhiryā
vaināyakītyabhidhīyate, sā na samyakcikitsāsamarthā bhavatīti| tābhyāmiti
sahajaviśuddhabuddhiśāstrābhyāṃ sahajavaināyakabuddhibhyām||24-25||
maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam| prakṛtistheṣu bhūteṣu
vaidyavṛttiścaturvidheti||26||
vaidyena ca yādṛśyā buddhyā vyavahartavyaṃ, tāṃ darśayati- maitrītyādi| maitrī
pūrvameva vyākṛtā| ārteṣu ārtiyukteṣu| kāruṇyaṃ paraduḥkhaprahāṇecchā| śakye
sādhayituṃ śakye, sādhyavyādhigṛhīta iti yāvat| prakṛtiriha maraṇaṃ,
prakṛtirucyate svabhāvaḥ; tathā- “idamasmānmuhūrtāt....svabhāvamāpatsyate”
(sū.a.30), maraṇamityarthaḥ; maraṇasamīpagatatvāducyate “prakṛtisthe” iti|
tasminnupekṣā kartavyā; na tatra bheṣajadānādi kartavyaṃ,
yaśohānyādibhayāt||26||
tatra ślokau- bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇaḥ| bhiṣak pradhānaṃ
pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ||27||
jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā| sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke
samprakāśitamiti||28||
saṅgrahe brāhmī buddhiḥ caturvidhā maitrīkāruṇyādikā||27-28||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne khuḍḍākacatuṣpādo nāma
navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne tṛtīye nirdeśacatuṣke khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||