athāto mahācatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye vaidyādayo vyādhipraśamakāraṇamityuktaṃ, tadihākṣipya
vyavasthāpyata ityanantaraṃ mahācatuṣpādo'bhidhīyate| mahattvaṃ cāsya
pūrvādhyāyāpekṣayā, bahugranthatvena
pūrvapakṣasiddhāntarūpabahuprameyābhidhāyakatvena ca||1-2||
catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante, yaduktaṃ pūrvādhyāye
ṣoḍaśaguṇamiti, tadbheṣajaṃ yuktiyuktamalamārogyāyeti bhagavān
punarvasurātreyaḥ||3||
ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ, kalāśabdo guṇavacanaḥ| bhiṣajo bhāṣanta iti bruvate|
prakṛte'rthe śāstrāntarasammatiṃ darśayati- yuktiyuktamiti| yunaktīti yuktiḥ
pravṛttirucyate; yuktiyuktaṃ pravṛttimadityarthaḥ; pravṛttiśca vaidyādīnāṃ
cikitsārūpā pūrvādhyāye vyākṛtā| alaṃ samartham| iti bhagavānātreyo ‘brūte’
iti śeṣaḥ||3||
neti maitreyaḥ, kiṃ kāraṇaṃ? dṛśyante hyāturāḥ kecidupakaraṇavantaśca
paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ
1
samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktāścāpare mriyamāṇāḥ; tasmādbheṣajamakiñcitkaraṃ
bhavati, tadyathā- śvabhre sarasi ca prasiktamalpamudakaṃ, nadyāṃ vā
syandamānāyāṃ pāṃsudhāne vā pāṃsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti; tathā'pare
dṛśyante'nupakaraṇāścāparicārakāścānātmavantaścākuśalaiśca
bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktā mriyamāṇāścāpare| yataśca
pratikurvan sidhyati, pratikurvan mriyate; apratikurvan sidhyati, apratikurvan
mriyate; tataścintyate bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭamiti
2||4||
uktamākṣipati- netītyādi| upakaraṇaṃ bheṣajam| anuṣṭhitāḥ
cikitsitumupakrāntāḥ| tathāyuktāḥ pūrvavaccikitsitumupakrāntā ityarthaḥ|
akiñcitkaramiti bheṣaje satyapi yadā''rogyaṃ na bhavati; tena, yatrāpi sati
bheṣaje ārogyaṃ bhavati, tatrāpi bheṣajavyatiriktaṃ karmaiva daivasañjñakaṃ
kāraṇaṃ, bheṣajaṃ tu tatra daivāgatasannidhānamakāraṇamevetyarthaḥ|
atraivārthe dṛṣṭāntadvayaṃ darśayati- tadyathetyādi| śvabhre garte yathā'lpaṃ
jalamakiñcitkaramevaṃ mriyamāṇe'pi bheṣajaṃ, yathā ca sarasi anyata eva
pūrṇe'lpamudakamakiñcitkaraṃ bhavatyevamanyata evārogyahetoḥ karmaṇo
rogapraśamane jāyamāne bheṣajamakiñcitkaraṃ bhavatīti sarodṛṣṭāntena
darśayati; evaṃ nadyāṃ syandamānāyāṃ vahamānāyāṃ pāṃsumuṣṭiriti nidarśanaṃ
śvabhravat, pāṃsudhāne pāṃśurāśau pāṃśumuṣṭiriti sarodṛṣṭāntavadvyākhyeyam|
atra ca toyadṛṣṭāntaḥ saṃśodhanabheṣajābhiprāyeṇa, pāṃśudṛṣṭāntastu
saṃśamanabheṣajābhiprāyeṇa; yadi vā jalaṃ santarpaṇabheṣajābhiprāyeṇa,
pāṃśumuṣṭistvapatarpaṇābhiprāyeṇa boddhavyā| bheṣajānvayavyabhicāraṃ
darśayitvā tadvyatirekavyabhicāraṃ darśayati- tathā'pare ityādi|
pratikurvannityantarbhāvitaṇyarthatvāt pratikārayannityarthaḥ; yadi vā''tura
eva vaidyādīnutpādyātmānaṃ pratikurvanniti mantavyam; etena
daivākhyakarmavaśādevāyaṃ jīvati mriyate vā, rogī bhavatyarogo vā, na
dṛṣṭabheṣajamatra kiñcitkaramiti pūrvapakṣārthaḥ||4||
maitreya
3! mithyā cintyata ityātreyaḥ; kiṃ kāraṇaṃ, ye hyāturāḥ
ṣoḍaśaguṇasamuditenānena bheṣajenopapadyamānā mriyanta ityuktaṃ
tadanupapannaṃ, na hi bheṣajasādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajamakāraṇaṃ bhavati; ye
punarāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante, na teṣāṃ
sampūrṇabheṣajopapādanāya samutthānaviśeṣo
4
nāsti; yathā hi patitaṃ puruṣaṃ samarthamutthānāyotthāpayan puruṣo
balamasyopādadhyāt, sa kṣiprataramaparikliṣṭa evottiṣṭhet, tadvat
sampūrṇabheṣajopalambhādāturāḥ; ye cāturāḥ kevalādbheṣajādapi mriyante, na ca
sarva eva te bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran, nahi sarve vyādhayo
bhavantyupāyasādhyāḥ, na copāyasādhyānāṃ vyādhīnāmanupāyena siddhirasti, na
cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo'yamasti
5, na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṃ; parīkṣyakāriṇo hi
kuśalā bhavanti, yathā hi yogajño'bhyāsanitya iṣvāso
dhanurādāyeṣumasyannātiviprakṛṣṭe mahati kāye nāparādhavān bhavati,
sampādayati ceṣṭakāryaṃ, tathā bhiṣak svaguṇasampanna upakaraṇavān vīkṣya
karmārabhamāṇaḥ sādhyarogamanaparādhaḥ sampādayatyevāturamārogyeṇa; tasmānna
bheṣajamabheṣajenāviśiṣṭaṃ bhavati||5||
siddhāntayati- mithyetyādi| kevalāt sampūrṇāt| na
nāstītyubhayanakārakaraṇādasti samutthānaviśeṣa ityarthaḥ| tadvaditi
kṣiprataramakliṣṭā evottiṣṭhanta ityarthaḥ| evaṃ manyate-
yadyapyadṛṣṭamevotthāne kāraṇaṃ, tathā'pi yadi dṛṣṭamapi tatrānubalaṃ bhavati,
tadā dṛṣṭādṛṣṭobhayabalācchīghramevārogyaṃ bhavati| sarva eveti
sādhyavyādhayo'sādhyavyādhayaśca; sampūrṇabheṣajopapattāvapi
satyāmasādhyavyādhayo nottiṣṭhante, sādhyavyādhaya uttiṣṭhanta iti bhāvaḥ|
yadyapyasādhyavyādhiṃ prati sampūrṇabheṣajopapattireva nāsti, yaduktaṃ- “na
cāsādhyānāṃ vyādhīnāṃ bheṣajasamudāyo'yamasti, nahyalaṃ jñānavān
bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayitum” iti, tathā'pīha kiñcidasampūrṇabheṣajatve'pi
sampūrṇabheṣajopapanna ityuktam| ye tu sādhyavyādhayaste satyāmeva
bheṣajasampattau jīvanti, asatyāṃ tu bheṣajasampattau balavajjīvanakarmābhāve
mriyanta eveti darśayannāha- na copāyetyādi| upāyenaiva dṛṣṭārthena sādhyā
upāyasādhyāḥ| idamatrākūtaṃ- yat- dvividhaṃ karma balavadabalavacca; tatra
balavanniyatavipākakālaṃ, yathedaṃ karmāsminneva kāle mārayati; abalavacca
mārakaṃ karma mārayatveva paraṃ kālāniyamena, tadyadā
dṛṣṭasāmagrīmanuguṇāmapathyasevārūpāmauṣadhābhāvarūpāṃ ca prāpnoti tadā
mārayati, yadā tu na prāpnoti tadā na mārayati| yaduktaṃ janapadoddhvaṃsanīye-
“karma kiñcit kvacit kāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcinna kālaniyataṃ
pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3) iti| asya tvarthaṃ prapañcena tatraiva
darśayiṣyāmaḥ| na ca vācyam- adṛṣṭameva sarvatra kāraṇaṃ, tacca
niyatakālavipākameva, yaducyate- “nākāle jāyate kaścinnākāle mriyate tathā|
jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam” iti; yataḥ, yadevādṛṣṭaṃ tadeva
dṛṣṭayāgādibrahmavadhādijanyaṃ kiñcit| yaddṛṣṭenānupapannaṃ, tatrādṛṣṭakalpanā
prāmāṇikī, yattu dāhādi dṛṣṭenaivāgnisambandhenopapadyate tatra kā
kathā'dṛṣṭasya dṛṣṭakāryānyathānupapattiparikalpanīyasya; tena ya ime
durbalena karmaṇā dṛṣṭabalavadapathyasevājanitadoṣabalādārabdhā vyādhayaste
balavatā catuṣpādasampannena bheṣajena doṣakṣayakenopāyena paraṃ sādhyāḥ,
tadabhāve tu durbalenāpi karmaṇā dṛṣṭadoṣabalādārabdhā vyādhayo na nivartanta
iti| yaduktaṃ- “daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate| daivena cetarat
karma viśiṣṭenopahanyate” (vi.a.3) iti| anupāyena abheṣajena| ayaṃ
bheṣajasamudāyaḥ sarvaguṇasampanna ityarthaḥ; asādhye vyādhau cikitsāṃ kurvan
vaidya eva yathoktaguṇo na bhavatītyarthaḥ| nahyalaṃ na samarthaḥ;
yadyasādhyatāṃ jānāti tadā na pravartata eva, atha na jānāti tadā jñānavāneva
na bhavatīti bhāvaḥ| catuṣpādasampadā'vaśyaṃ vyādhipraśamo bhavatīti
dṛṣṭāntenāha- yathā hītyādi| iṣvāso dhānuṣkaḥ| asyan kṣipan| nātiviprakṛṣṭe
sannihite| anaparādha
6
iti lakṣyabhraṃśarahitaḥ| iṣṭaṃ kāryaṃ lakṣyavedhalakṣaṇam||5||
idaṃ ca
7
naḥ pratyakṣaṃ- yadanātureṇa bheṣajenāturaṃ cikitsāmaḥ
8, kṣāmamakṣāmeṇa, kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāmaḥ, sthūlaṃ
medasvinamapatarpayāmaḥ, śītenoṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ, śītābhibhūtamuṣṇena,
nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ, vyatiriktān hrāsayāmaḥ, vyādhīn
mūlaviparyayeṇopacarantaḥ samyak prakṛtau sthāpayāmaḥ; teṣāṃ nastathā
kurvatāmayaṃ bheṣajasamudāyaḥ kāntatamo bhavati||6||
bheṣajasya rogapraśamakartṛtve upapattyantaramāha- idaṃ cetyādi| anātureṇeti
āturaguṇaviparītena| āturamanātureṇa cikitsāma iti yaduktaṃ, tasyaiva
vivaraṇaṃ- kṣāmamakṣāmeṇetyādi| kṣāmo nirdravaḥ| kṛśaṃ ca durbalamāpyāyayāma
iti santarpayāmaḥ| vyatiriktāniti atiriktānityarthaḥ
9| mūlaviparyayeṇeti kāraṇaviparyayeṇa, tacca prabhāvāditi boddhavyaṃ; tena
viṣavikārasya viṣeṇopacaraṇametat pratyakṣaṃ cānyadupagṛhītaṃ bhavati|
kāntatamo vikārapraśamakatvenābhīṣṭatamaḥ; anye'rthadharmopāyāḥ kāntāḥ
kāntatarāśca, ayaṃ tu bheṣajasamudāyaḥ sarvocchedakarogaharatvena
kāntatamaḥ||6||
bhavanti cātra- sādhyāsādhyavibhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ| kāle cārabhate
karma yattat sādhayati dhruvam||7||
arthavidyāyaśohānimupakrośamasaṅgraham
1011| prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret||8||
jñānapūrvamiti bheṣajādijñānapūrvaṃ, yat karmārabhate tat karma
cikitsitarūpaṃ, sādhayati ‘sādhyaṃ’ iti śeṣaḥ| asādhyavyādhau na
pravartitavyamiti śikṣayati- arthetyādi| arthaḥ arthalābhaḥ, hāniḥ kṣatiḥ|
upakrośo janāpavādaḥ| asaṅgrahaḥ cikitsārthamanupādānaṃ; yadi ‘vā asadgraha’
iti pāṭhaḥ, tadā cāsadgraho rājadaṇḍenāsatpuruṣaiścāṇḍālādibhirgrahaṇam||7-8||
sukhasādhyaṃ mataṃ sādhyaṃ kṛcchrasādhyamathāpi ca| dvividhaṃ cāpyasādhyaṃ
syādyāpyaṃ yaccānupakramam
12||9|| sādhyānāṃ
trividhaścālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ prati| vikalpo, na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ
vikalpanā||10||
sādhye pravṛttiruktā, asādhye nivṛttiśca, tena
sādhyāsādhyayorbhedakathanapūrvakaṃ lakṣaṇaṃ vaktumāha- sukhasādhyamityādi|
akiñcitkaratvenāvidyamāna upakramo yasya tadanupakramaṃ; yāpyaṃ tvanupakramaṃ
na bhavati, yāpanākartṛtvena kiñcitkaratvāt|
tatropakramasyālpamadhyamotkṛṣṭatāṃ pratīti alpamadhyamotkṛṣṭayogādityarthaḥ;
tenālpasādhyamalpopāyasādhyaṃ, madhyasādhyaṃ madhyopāyasādhyam,
utkṛṣṭasādhyamutkṛṣṭopāyasādhyamiti bhedatrayaṃ sādhyānāṃ bhavati| asādhyānāṃ
tu niyatānāmiti yāpyavyatiriktānāmanupakramāṇāṃ, vikalpanā vikalpaḥ, nāstīti
evambhūtā'lpāsādhyādirūpā nāsti;
prāṇahara-vaikalyakara-sadyaḥprāṇahara-kālāntaraprāṇaharatvādikalpanā
tvasādhyānāmastyeva; yadasādhyaṃ tadalpena madhyena cotkṛṣṭena
copāyenāsādhyameva; yāpyarūpāsādhyānāṃ tvalpopāyayāpyatvādibhedo'styeva||9-10||
hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ
prakṛtirbhavet||11|| na ca kālaguṇastulyo na
deśo durupakramaḥ| gatirekā navatvaṃ ca rogasyopadravo na ca||12||
doṣaścaikaḥ samutpattau dehaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ| catuṣpādopapattiśca
sukhasādhyasya lakṣaṇam||13||
na doṣaḥ prakṛtirbhavediti vyādhyārambhako yo doṣaḥ sa tatprakṛtāvutkaṭo na
bhavedityarthaḥ| deśo bhūmirāturaśca| deśo durupakramo yathā- vātavyādhau
tulyaguṇo maruḥ, tathā śleṣmavyādhāvanūpaḥ| dehaśca durupakramo yathā-
sarvavyādhīnāmeva marmalakṣaṇo deśaḥ, tathā vātavyādheḥ pakvāśaya ityādi|
gatirekā eko mārga ityarthaḥ, mārgāstrayastisraiṣaṇīye vaktavyāḥ- “śākhā
marmāsthisandhayaḥ koṣṭhaśca” (sū.a.11) iti| etaccotsarganyāyenoktaṃ, tena
kvacidvyādhiprabhāvādanyathā'pi sukhasādhyatvādilakṣaṇābhidhānena virodho na
vaktavyaḥ| yaduktaṃ- “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme
purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam” iti||11-13||
nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale| kālaprakṛtidūṣyāṇāṃ
sāmānye'nyatamasya ca||14||
garbhiṇīvṛddhabālānāṃ
13
nātyupadravapīḍitam| śastrakṣārāgnikṛtyānāmanavaṃ kṛcchradeśajam||15||
vidyādekapathaṃ rogaṃ nātipūrṇacatuṣpadam| dvipathaṃ nātikālaṃ vā
kṛcchrasādhyaṃ dvidoṣajam||16||
kālaprakṛtidūṣyāṇāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| sāmānya iti doṣeṇa samam|
garbhiṇīvṛddhabālānāṃ sarva eva vyādhiḥ kṛcchrasādhyo boddhavyaḥ|
nātyupadravapīḍitamiti pūrveṇa na yojanīyaṃ, kintu svatantrameva|
śastrakṣārāgnikṛtyāḥ śastrakṣārāgnisādhyāḥ; eṣāṃ yo vyādhistaṃ kṛcchrasādhyaṃ
vidyāditi sambandhaḥ| kṛcchradeśajaṃ marmasandhyādijam| ekapathasya viśeṣaṇaṃ-
nātipūrṇacatuṣpadamiti| dvipathamityasya viśeṣaṇaṃ- nātikālamiti||14-16||
śeṣatvādāyuṣo yāpyamasādhyaṃ pathyasevayā| labdhālpasukhamalpena
hetunā''śupravartakam||17|| gambhīraṃ
bahudhātusthaṃ marmasandhisamāśritam| nityānuśāyinaṃ rogaṃ
dīrghakālamavasthitam||18||
vidyāddvidoṣajaṃ,...|19|
yāpyatvenaivāsādhyatve labdhe yadasādhyamiti padaṃ tadyāpyayāpanārthaṃ
kriyamāṇabheṣajatayā sādhyatvaśaṅkānirāsārtham| śeṣatvādāyuṣa iti
vacanamāyuḥśeṣe vidyamāna eva yāpyavyādhiprādurbhāvo bhavatīti darśanārtham|
pathyasevayā bheṣajasevayā, labdhamalpaṃ sukhaṃ yasmin tallabdhālpasukham|
pravartanaṃ pravartaḥ, alpena hetunā''śu śīghraṃ pravartanaṃ yasya
tadāśupravartakaṃ; svārthe aṇ| gambhīraṃ medaḥprabhṛtidhātugatam| nityānuśāyī
nityānubandhaḥ| vidyāddvidoṣajamityantena yāpyalakṣaṇam||17-18||-
...tadvat pratyākhyeyaṃ tridoṣajam| kriyāpathamatikrāntaṃ
sarvamārgānusāriṇam||19||
autsukyāratisammohakaramindriyanāśanam| durbalasya susaṃvṛddhaṃ vyādhiṃ
sāriṣṭameva ca||20||
tadvadityādi tu pratyākhyeyalakṣaṇam| tadvadityanena
gambhīrādiyāpyalakṣaṇayuktaṃ sattridoṣajaṃ pratyākhyeyamityarthaḥ| autsukyaṃ
harṣodrekaḥ, aratiranavasthānalakṣaṇā, sammoho manaso mohaḥ||19-20||
bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṃ vikārāṇāṃ svalakṣaṇam| paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ
sādhyeṣu dhīmatā||21||
sādhyāsādhyavibhāgajño yaḥ samyakpratipattimān| na sa maitreyatulyānāṃ
mithyābuddhiṃ prakalpayet||22||
na sa maitreyatulyānāṃ mithyābuddhiṃ prakalpayediti evaṅguṇo vaidyaḥ
pratiniyamena yaṃ vyādhimupakramettaṃ sādhayatyeva paraṃ, tato bheṣajasya
vyādhipraśamanaṃ prati karaṇatvāvadhāraṇe sati bheṣajamabheṣajena samānamiti
maitreyasadṛśānāṃ karmavādināṃ mithyābuddheranutpāda iti bhāvaḥ||21-22||
tatra ślokau- ihauṣadhaṃ pādaguṇāḥ prabhavo bheṣajāśrayaḥ| ātreyamaitreyamatī
matidvaividhyaniścayaḥ||23||
caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ| uktā mahācatuṣpāde yeṣvāyattaṃ
bhiṣagjitam||24||
saṅgrahe iheti ihādhyāye| auṣadhamiti catuṣpādam| pādaguṇā iti yaduktaṃ
pūrvādhyāye ṣoḍaśaguṇamiti| prabhāvo bheṣajāśraya iti tadbheṣajaṃ
yuktiyuktamalamārogyāyeti||23-24||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahācatuṣpādo nāma
daśamo'dhyāyaḥ||10||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne tṛtīye nirdeśacatuṣke mahācatuṣpādo nāma daśamo'dhyāyaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘bhiṣagbhirupakrāntāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘iti maitreyaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘mithyā cintyate’ iti pā. ↩
- 4 ‘samamutthānaviśeṣo'sti’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 5 ‘bheṣajasamudāyo'sti’ iti pā. ↩
- 6 ‘nāparādhavān’ iti pā. ↩
- 7 ‘idaṃ cedaṃ ca’ iti pā. ↩
- 8 ‘upacarāmaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘nyūnavyatiriktānadhikānityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘svārtha...’ iti pā. ↩
- 11 ‘… masadgraham’ iti pā. ↩
- 12 ‘yadanupakramam’ iti pā. ↩
- 13 ‘gurviṇīvṛddhabālānāṃ’ iti pā. ↩