athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye catuṣpādamārogyakāraṇaṃ vyavasthāpitaṃ, tataścatuṣpādasampattyā
prāptārogyeṇa satā yadanuṣṭheyaṃ prāṇaparipālanasādhanaṃ, tathā
dhanārjanasādhanaṃ, tathā dharmārjanasādhanaṃ,
tadihaiṣaṇātrayarūpamabhidhīyata ityanantaraṃ tisraiṣaṇīyo'bhidhīyate|
tisraiṣaṇāśabdo'sminnastīti matvarthīyaśchaḥ,
atrānukāryānukaraṇayorbhedāvivakṣayā
1
yalopāsiddherabhāvāt saṃhitayā ‘tisraiṣaṇīyaḥ’ iti sañjñāyate, adhyāyānte
“tisraiṣaṇīye mārgāśca” iti ślokapādaṃ kariṣyati; yadyapyanye'pyatra śabdāḥ
santi, tathā'pi pradhānatvenāyaṃ gṛhyate||1-2||
iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca
loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā,
dhanaiṣaṇā, paralokaiṣaṇeti||3||
iheti bhogārthipuruṣādhikāre, yato mokṣārthipuruṣaṃ prati dhanaiṣaṇā
sarvathaivānupayuktā| puruṣeṇeti padaṃ kurvan ya eva puruṣa
eṣaṇātrayamanviṣyati sa eva puruṣo bhaṇyate nānyaḥ, paśutulyatvāditi
darśayati| pauruṣaṃ śārīraṃ balaṃ, parākramastu śauryākhyaṃ mānasaṃ balam|
iheti iha janmani, amuṣminniti janmāntare| iṣyate'nviṣyate
sādhyate'nayetyeṣaṇā| prāṇo jīvitaṃ, tat sādhyate dīrghatvena
rogānupahatatvena cānayeti prāṇaiṣaṇā| evaṃ dhanaiṣaṇā| paralokopakārakasya
dharmasyaiṣaṇā paralokaiṣaṇā| kāmaiṣaṇā tu
prāṇaiṣaṇādhanaiṣaṇayorantarbhāvanīyā, śarīrasampattidhanasampattisādhyatvāt
kāmasya; yadi vā kāmaiṣaṇāyāṃ svata eva puruṣaḥ pravṛtto bhavati
nopadeśamapekṣata iti tadeṣaṇopadeśo na kṛtaḥ||3||
āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvat pūrvataramāpadyeta| kasmāt?
prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṃ- svasthasya
svasthavṛttānuvṛttiḥ, āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ, tadubhayametaduktaṃ
vakṣyate ca; tadyathoktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti
prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||
prāṇaiṣaṇāyāḥ prathamānuṣṭhāne upapattimāha- āsāṃ tvityādi| trayāṇāṃ madhye
dve pūrve bhavataḥ, tṛtīyāyāḥ sarvottaratvenāpūrvatvāt; tena dvayostara iti
nyāyāt pūrvataraṃ prāṇaiṣaṇeti sādhustaraprayogaḥ| prāṇaśabdo jīvitavacana
ekavacanānto'pyasti; yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇo yeṣu pratiṣṭhitaḥ”
(sū.a.30) iti, tena prāṇapratyavamarśakaṃ ‘tasya’ iti padamekavacanena
yuktameva| vikārān praśamayatīti vikārapraśamanaṃ cikitsā, tasmin| apramādaḥ
avadhānenānuṣṭhānam| vakṣyate ceti nikhilena śāstreṇa| prāṇānupālanāditi
prāṇānupālanasādhanāt; tena prāṇānupālanadīrghāyuṣṭvayorarthābhedāt
sādhyasādhanabhāvo nāstīti yaccocyate tannirastaṃ bhavati| prathameti
prādhānyāt prāṇaiṣaṇā||4||
atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇamāpadyeta, prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva
paryeṣṭavyaṃ bhavati
2; na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni
paryeṣṭuṃ yateta| tatropakaraṇopāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā-
kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi
vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvan dīrghajīvitaṃ
jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati
3| iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||
atheti prāṇaiṣaṇānantaram| dvitīyāmiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, yasmādiyameva
dvitīyā prāṇaiṣaṇānantaramavaśyopādeyatvena, tata iyamevocyata ityarthaḥ|
prāṇaiṣaṇāmanu cāsyāḥ prādhānyaṃ darśayati- prāṇebhyo hītyādi| pāpaśabdena
pāpakāryaṃ duḥkhamucyate| upakaraṇam ārogyabhogadharmasādhanībhūto
dhanaprapañcaḥ, sa yasya nāstyasāvanupakaraṇaḥ| dhanopāyāniti vaktavye
upakaraṇopāyāniti yataḥ karoti, tena dhanasya
bhogadharmasādhanārthamevotpādamicchanti, na punaḥ kṛpaṇasyeva
viniyogaśūnyasya susaṃvardhitamātrakaraṇārtham
4| anyānyapīti pratigrahādhyāpanādīni| vṛttiḥ vartanaṃ, puṣṭiḥ
5
dhanasampattiḥ| anavamataḥ anavajñāto bahumānagṛhīta iti yāvat| dīrghaṃ
jīvitaṃ jīvati dhārayatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ; yadi vā dīrghajīvitaṃ
yathā syāttathā jīvatīti kriyāviśeṣaṇatvena vyākhyeyam||5||
atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇāmāpadyeta| saṃśayaścātra, kathaṃ? bhaviṣyāma
itaścyutā naveti; kutaḥ punaḥ saṃśaya iti, ucyate- santi hyeke pratyakṣaparāḥ
parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādeva
punarbhavamicchanti; śrutibhedācca- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante
janmakāraṇam | svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ’ || iti | ataḥ
saṃśayaḥ- kiṃ nu khalvasti punarbhavo na veti||6||
paralokaiṣaṇāṃ vyākaroti- athetyādi| atra ca paralokasya durjñeyatvena
cārvākādināstikāsammatatvena ca paralokaṃ pramāṇena vyavasthāpayituṃ
nirṇayārthaṃ pramāṇapravṛttiviṣayaṃ saṃśayameva tāvat paraloke darśayati-
saṃśayaścātretyādi| itaścyutā iha janmani mṛtāḥ, bhaviṣyāmo janmāntara
ityarthaḥ| saṃśayahetuṃ pṛcchati- kutaḥ saṃśayaḥ punariti| vādivipratipattiṃ
saṃśayahetumāha- ucyata ityādi| pratyakṣaparā anumatapratyakṣaikapramāṇāḥ|
parokṣatvāta pratyakṣāviṣayatvāt| punarbhavasya janmāntarasya| nāsti
punarbhavo nāsti karmaphalaṃ nāstyātmetyādināstinā pracaratīti nāstikaḥ, tasya
bhāvo nāstikyam| yata pratyakṣapramāṇenopalabhyate ghaṭapaṭādi, tadeva
paramasti; nopalabhyate ca pratyakṣeṇa paralokaḥ, tasmānnāsti paraloka iti
nāstikābhiprāyaḥ| asti punarbhava iti yeṣāṃ mataṃ tān darśayati- santītyādi|
santi cetyatra ‘apare’ iti vākyaśeṣaḥ| āgamapratyayāt āgamaprāmāṇyāt| āgamaṃ
ca punarbhavapratipādakaṃ dānatapoyajñetyādi darśayiṣyatyagre| icchantītyatra
‘ye’ iti vākyaśeṣaḥ| evaṃ tāvadvādivipratipattirekā saṃśayakāraṇaṃ darśitā;
saṃśayahetvantaramāha- śrutibhedāccetyādi| śrūyata iti śrutiḥ;
prativādivacanamevaṅgranthanibaddham| etāni ca mātāpitarāveva
janmakāraṇamityādīni punarbhavapratikṣepakāṇi vacanāni| āgamapratyayādasti
punarbhava iti yo brūte, tadvacanena samaṃ vādivipratipattirūpatayaiva
saṃśayakāraṇaṃ bhavatītyata uktamupasaṃhāre ‘ataḥ saṃśayaḥ’ iti| eke manyante
janmakāraṇamiti janmakāraṇamiti padaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā svabhāvaṃ tathā
paranirmāṇamiti padatrayeṇa sambadhyate; yadṛcchāṃ cā'pare janā ityatra
manyante janmakāraṇamiti padaṃ sambadhyate|
mātāpitarāvevātmāntaranirapekṣāvapatyotpādane kāraṇaṃ, tena pūrvaśarīraṃ
parityajya śarīrāntaraparigraharūpa ātmanaḥ paraloko nāstīti prathamavādinaḥ
pakṣaḥ| paridṛśyamānapṛthivyādibhāvānāmevāyaṃ
6
svabhāvo- yat- saṃyogaviśeṣānmilitāḥ santaścetanaṃ puruṣādilakṣaṇaṃ
kāryaviśeṣamārabhante, yathā surābījādīni pratyekamamadakarāṇyapi madakaraṃ
madyamārabhante, nātra kaścidātmā vidyate yasya paralokaḥ syāditi
svabhāvavādino bhāvaḥ| para aiśvaryādiguṇayukta ātmaviśeṣaḥ, tena
saṃsāryātmanirapekṣiṇā nirmāṇaṃ paranirmāṇaṃ, tatrāpi
parasyaivaiśvaryādiguṇayuktasyātmaviśeṣasya prabhāvādbhūtāni cetayante
nātmāntaramastīti paralokābhāvaḥ| yadṛcchā kāraṇāpratiniyamenotpādaḥ; na
kāraṇapratiniyamena kāryotpādo'vadhārayituṃ śakyate, avadhārakapramāṇānāṃ
prāmāṇyānavadhāraṇāt; tasmādātmaiva punarbhavamanubhavatīti na vācyamiti
yādṛcchikasyābhiprāyaḥ||6||
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca| kasmāt? pratyakṣaṃ
hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate; yaireva
tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate, tānyeva santi cāpratyakṣāṇi||7||
punarbhavāstitvapakṣaṃ gṛhītvā prāha- tatretyādi| buddhimāniti
praśastabuddhiyuktaḥ| nāstyeva paraloka iti viparyayajñānaṃ nāstikyabuddhiḥ,
tāṃ jahyāt| paralokaviṣayo viparyayo yathā dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhakaḥ,
tathā stokakrameṇāsti paraloko na veti saṃśayo'pi dharmānuṣṭhānaṃ prati
virodhaka ityāha- vicikitsāṃ ceti; vicikitsāṃ jahyāditi sambandhaḥ, vicikitsā
sandehaḥ, sā ceha prakṛtatvāt
7
paralokaviṣayaiva| atraiva hetupraśnapūrvakaṃ hetumāha- kasmādityādi|
apratyakṣatvāt paraloko nāstīti prathamavādimataṃ dūṣayati- pratyakṣamityādi|
yathā, pratyakṣaṃ pramāṇamavyabhicāripramājanakatvena; tathā''gamādīnyapi
tathābhūtapramājanakatvāt pramāṇānyeva; tataśca pratyakṣāviṣayatvenaiva yat
punarbhavasya nāstitvaṃ vyavasthāpyate tanna yuktamiti prakaraṇārthaḥ|
punarbhavasādhakāni cāgamādīnyagre vakṣyamāṇāni santyeveti bhāvaḥ| āgamādīni
lakṣaṇato'gre'bhidhāsyante| pratyakṣāviṣayatve satyapi yānyanyapramāṇasiddhāni
santi tānyāha- yairevetyādi| pratyakṣamiti pratyakṣaviṣayaṃ ghaṭādi| santīti
indriyopakramaṇīyoktānumānagamyatvāditi boddhavyam||7||
satāṃ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt
karaṇadaurbalyānmanonavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca
pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitametaducyate- pratyakṣamevāsti,
nānyadastīti||8||
itaśca pratyakṣānupalabdhirna vastvabhāvaniścayakāriketyāha- satāmityādi|
satāmityagre vakṣyamāṇātisannikarṣādyabhāve pratyakṣeṇaiva gṛhyamāṇatvena
satāmityarthaḥ| pratyakṣānupalabdhirityatisannikarṣādibhiḥ saha
pratyekamabhisambadhyate| atisannikarṣādanupalabdhiryathā-
nayanagatakajjalādeḥ, ativiprakarṣādyathā- dūrākāśagatasya pakṣiṇaḥ,
āvaraṇādyathā- kuḍyādipihitasya
8
ghaṭādeḥ, karaṇadaurbalyādyathā- kāmalādyupahatasya cakṣuṣaḥ
paṭaśauklyādyapratibhānaṃ, manonavasthānādyathā-
kāntāmukhanirīkṣaṇaprahitamanasaḥ pārśvāgatavacanānavabodhaḥ,
samānābhihārādyathā- bilvarāśipraviṣṭasya bilvasyendriyasambaddhasyāpi
bhedenāgrahaṇam, abhibhavādyathā- madhyandine ulkāpātasya, saukṣmyādyathā-
tricaturhastapramāṇadeśavartinaḥ krimiviśeṣalikhyāderagrahaṇam||8||
śrutayaścaitā na kāraṇaṃ, yuktivirodhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi
sañcaret| dvividhaṃ sañcaredātmā sarvovā'vayavena vā||9||
sarvaścet sañcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet| nirantaraṃ, nāvayavaḥ
kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||
samprati śrutibhedavādimataṃ dūṣayati- śrutayaścetyādi| na kāraṇamiti na
punarbhavapratiṣedhe kāraṇamityarthaḥ| yuktivirodhāt upapattivirodhāt|
apatyaśarīre mātāpitroḥ kāraṇatvamanumatameva, yatastathāvidhe mātāpitroḥ
kāraṇatve satyapi caitanyahetorātmanaḥ paralokādāgamane pretyabhāvo'khaṇḍita
eveti| caitanyamapatyasya mātāpitrorapi caitanyaheturya ātmā tata eva
bhavatīti yo manyate taṃ pratyāha- ātmā māturityādi| dvividhaṃ dviprakāram|
sarva iti mātaraṃ pitaraṃ parityajyāpatyaṃ gacchet; avayaveneti eko'vayavo
vā''tmano mātari pitari vā tiṣṭhet, anyaścaikadeśa ātmano'patyaṃ gacchet|
prathamapakṣe dūṣaṇamāha- sarvaścetyādi| nirantaramiti cchedaḥ, nirantaraṃ
tatkālameva, yadi māturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva māturmaraṇaṃ, yadi
tu piturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva piturmaraṇaṃ, syāditi| dvitīyaṃ
pakṣaṃ dūṣayati- nāvayava ityādi| sūkṣmasyeti asthūlasya; sthūlānāṃ
pṛthivyādīnāmavayavā bhavanti, na tu sūkṣmāṇāmākāśakālamanobuddhiprabhṛtīnāṃ;
tataścāvayavābhāvādātmano'vayavena sañcaraṇaṃ dūramapāstamityarthaḥ||9-10||
buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te| yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ
yonirnāsti caturvidhā||11||
atha śaṅkyate- mā''tmā mātāpitroḥ sañcaratu, buddhistu tayormano vā'patyaṃ
sañcaratu, ata evāpatyasya caitanyaṃ bhaviṣyatītyāha- buddhirmanaścetyādi|
nirṇīte vyavasthāpite pramāṇena, kimbhūtenetyāha- yathaivātmā
niravayavatvenāvayavasañcaraṇākṣamastathā tatkālameva
mātāpitṛparityāgaprasaṅgena kārtsnyenāpi sañcaritumakṣamaḥ, tathā te api
buddhimanasī niravayavatvānnaikadeśena sañcareyātāṃ,
mātāpitrostatkālamevābuddhimattvāmanaskatvaprasaṅgācca na kārtsnyena
sañcareyātāmiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ matiriti
mātāpitarāvevāpatye caitanyakāraṇamityevaṃrūpā| caturvidhā yoniriti
jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhijjalakṣaṇā| evaṃ manyate- saṃsvedajānāṃ maśakādīnāṃ
tathodbhijjānāṃ gaṇḍūpadādīnāṃ cetanānāṃ mātāpitarau na vidyete;
tatasteṣāmacaitanyaṃ syāt, mātāpitroścetanakāraṇayorabhāvāditi||11||
vidyāt svābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yat svalakṣaṇam| saṃyoge ca viyoge
9
ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam||12||
svābhāvikavādino bhūtacaitanyapakṣaṃ dūṣayati- vidyādityādi| svabhāvakṛtaṃ
svābhāvikam| ṣaṇṇāṃ dhātūnāmiti pṛthivyaptejovāyvākāśātmanām, eṣāṃ ca
dhātutvaṃ śarīradhāraṇājjagaddhāraṇācca| svalakṣaṇam ātmīyamavyabhicāri
lakṣaṇaṃ; tacca pṛthivyāḥ kāṭhinyādi, apāṃ dravatvādi, tejasa uṣṇatvādi,
vāyostiryaggamanādi, ākāśasyāpratighātādi ātmano jñānādi; etena, etadeva
parameṣāṃ lakṣaṇaṃ svābhāvikaṃ, na tāvadātmarahitānāmeṣāṃ caitanyamapi
svābhāvikamastīti darśayati| tataśca yat pratyekaṃ bhūtānāṃ na sambhavati
tanmilitānāmapi na sambhavati caitanyaṃ; yato bhūtānāmapi
saṃyogāccaitanyasambhave bahūni cetanāni syurbālyādyavasthābhedāt, tataśca
jñātṛbhedāt pratisandhānānupapattiriti bhāvaḥ; ātmasambandhena tu caitanyaṃ
sammatameva, paraṃ tatrāpi garbhotpattau bhūtānāmātmasambandhe tathā maraṇe
bhūtānāmātmano viyoge karmaiva janmāntarakṛtaṃ kāraṇaṃ, nānyat| tat
bhūtasaṃyogavibhāgakāraṇajanmāntarakṛtakarmasvīkārāt
10
pretyabhāvaḥ svīkṛto bhavatīti bhāvaḥ||12||
anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ| para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu
11
paranirmitiḥ||13||
paranirmāṇapakṣaṃ dūṣayati- anāderityādi| atra paranirmāṇapakṣe
śarīrasyātmarahitasya pareṇa nirmāṇaṃ vā'bhipretaṃ syāt, ātmano vā'pi pareṇa
nirmāṇamabhipretaṃ syāt; ātmanaḥ paranirmāṇaṃ dūṣayati- anāderityādi| nityasya
cetanādhātoriti ātmanaḥ; neṣyate nityasyotpādakakāraṇābhāvāditi bhāvaḥ;
nityatvaṃ cātmanaḥ śārīre pratipādayiṣyati| atha śarīramātrasya
paranirmāṇamabhipretaṃ, tadanumatameva; pareṇā''tmanā dharmādharmasahāyena
tasya kriyamāṇatvādityāha- para ityādi| heturiṣṭa iti śarīrotpāde heturiṣṭa
ityarthaḥ; astu paranirmitirīdṛśī pretyabhāvāvirodhinīti bhāvaḥ| evaṃ manyate-
pareṇaiśvaryādiguṇayuktenātmaviśeṣeṇaitaccetanaṃ śarīraṃ kriyamāṇaṃ
cetanāhetubhūtātiriktātmasambandhamantarā (cetanāyuktaṃ
12
) kartuṃ na pāryeta, ghaṭādivadacetanatvaprasaṅgāt; cetanāhetuścātmā
nityatvena na kriyate, tasmāccetanāhetunityatvena
janmāntarasambandhinamātmānaṃ gṛhītvā śarīraṃ cetanaṃ paraḥ karotīti
svīkaraṇīyam; evamapi ceśvaradaridrādijagadvaicitryadarśanādātmano
dharmādharmayogavaicitryaṃ kalpanīyaṃ; tathāca satyātmana eva
dharmādharmasahāyatā'vaśyaṃ svīkaraṇīyā, tasmāt sa eva śarīrādyutpattau
kāraṇamastu kimapareṇehātmaviśeṣakalpanena; yadi vā,
evamātmanyanekajanmasambandhini saṃsārahetudharmādharmaguṇaśālini siddhe astu
so'pyātmaviśeṣaḥ
13
kāraṇam, ato na kācit kṣatiriti||13||
na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca| na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma
karmaphalaṃ na ca||14|| nāstikasyāsti
naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ| pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ
nāstikagrahaḥ||15||
yadṛcchāvādimataṃ dūṣayati- na parīkṣetyādi| yadṛcchāvādī khalvekamapi
pramāṇaṃ nānumanyate, tataśca tasyāprāmāṇikatvāt pramāṇaṃ vinaiva
yatkiñcidbruvato na śraddheyaṃ vacanaṃ bhavati, tasmādupekṣaṇīya evāyamiti
prakaraṇābhiprāyaḥ| yadṛcchayā aparisthitapakṣatayā, upahata
ihalokaparalokānupayukta ātmā yasya sa yadṛcchopahatātmā; tasya parīkṣā
nāstīti parīkṣāhetūnāṃ pramāṇānāmabhāvādityarthaḥ; parīkṣyamapi nāsti,
parīkṣakapramāṇābhāvādeva; evaṃ kartā'pi nāsti tatkāraṇamapi nāsti,
pramāṇāsvīkārāditi bhāvaḥ; tathā sarvajanasiddhā devādayo'pi na
santītyabhidhānena nāstikasya varjanīyatvaṃ darśayati| pātakebhyo
brahmāvadhādibhyaḥ; paraṃ śreṣṭhaṃ; nāsti paraloka ityādiko graho
nāstikagrahaḥ; nāstikabuddhyā hyucchṛṅkhalaḥ puruṣaḥ sarvamapi pātakaṃ
karotīti bhāvaḥ||14-15||
tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ| satāṃ buddhipradīpena
paśyetsarvaṃ yathātatham||16||
nāstikatāparityāgena yathākartavyatāmāha- tasmādityādi| etāmiti
nāstikabuddhim| amārge adharme prasṛtā amārgaprasṛtā| buddhireva pradīpo
buddhipradīpaḥ, tena pratyakṣādipramāṇena paśyedityarthaḥ| yathātathamiti
yathāsvarūpam||16||
dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptopadeśaḥ,
pratyakṣam, anumānaṃ, yuktiśceti||17||
samprati parapakṣaṃ dūṣayitvā svapakṣaparalokasādhanāni pramāṇānyavatārayati-
dvividhamityādi| sarvamiti yatkiñcit pramāṇapratīyamānaṃ, taddvividhaṃ;
taddvaividhyamāha- saccāsacca; saditi vidhiviṣayapramāṇagamyaṃ bhāvarūpam,
asaditi niṣedhaviṣayapramāṇagamyamabhāvarūpam| parīkṣyate vyavasthāpyate
vastusvarūpamanayeti parīkṣā pramāṇāni, āptopadeśādaya uttaragranthe sphuṭā
bhaviṣyanti||17||
āptāstāvat- rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye| yeṣāṃ trikālamamalaṃ
jñānamavyāhataṃ sadā||18|| āptāḥ śiṣṭā
vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam| satyaṃ, vakṣyanti te kasmādasatyaṃ
nīrajastamāḥ
14||19||
āptopadeśaṃ darśayitumāptameva tāvadāha- āptā ityādi| niḥśeṣeṇa muktā
nirmuktāḥ| tapojñānabaleneti rajastamonirmuktau kāraṇatvena yojanīyam|
trikālamiti atītānāgatavartamānaviṣayam| amalamiti yathārthagrāhitvena|
avyāhatamiti kvacidapi viṣaye'kuṇṭhitaśaktitvena| āptī
rajastamorūpadoṣakṣayaḥ, tadyuktā āptāḥ
15; śāsati jagatkṛtsnaṃ kāryākāryapravṛttinivṛttyupadeśeneti śiṣṭāḥ; boddhavyaṃ
viśeṣeṇa buddhametairiti vibuddhāḥ; āptāḥ, śiṣṭāḥ, vibuddhā iti
sañjñātrayeṇāptānāṃ loke prasiddhiṃ darśayati; teṣāmāptānāṃ vākyamasaṃśayaṃ
niścitaṃ satyaṃ yathārthamityarthaḥ| tadvākyasatyatve hetumāha- vakṣanti te
kasmādasatyaṃ nīrajastamā iti| nīrajastamā iti tamappratyayāntaḥ śabdaḥ, tena
nīrajastvaprakarṣeṇa tamo'pi vyudastaṃ bhavati; na hi sarvathā nīrajaske
puruṣe tamo bhavati; yaduktaṃ- “nārajaskaṃ tamaḥ” (vi.a.6) iti| vakṣanti te
kasmādasatyaṃ na kasmādapītyarthaḥ; asatyaṃ mithyājñānādvā'bhidhīyate,
samyagjñāne satyapi rāgadveṣābhyāṃ vā'bhidhīyate, tacca tritayamapi
mithyājñānarāgadveṣarūpaṃ rajastamonirmukte sattvaguṇodrekādamalavijñāne na
sambhavatītyarthaḥ; yadi vā ‘nīrajastamaso mṛṣā’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ|
etaccāptalakṣaṇaṃ sahajāptabrahmādyabhiprāyeṇa, laukikānāṃ tu
puruṣāṇāmāptatvaṃ prativiṣayasamyagjñānasambhavane
tadviṣayarāgadveṣāsambhavena ca boddhavyam; etena, āptopadeśa iti
śabdarūpapramāṇalakṣaṇamuktaṃ bhavati; buddhipramāṇapakṣe tu, āptopadeśajanitā
buddhiḥ pramāṇamiti boddhavyam||18-19||
ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| vyaktā tadātve yā buddhiḥ
pratyakṣaṃ sa nirucyate||20||
pratyakṣalakṣaṇamāha- ātmendriyetyādi| sannikarṣāditi sambandhāt; sa ca
sambandhaḥ- saṃyogaḥ, samavāyaḥ, saṃyuktasamavāyaḥ, saṃyuktasamavetasamavāyaḥ,
samavetasamavāyaḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇo boddhavyaḥ| vyaktā ityanena
vyabhicāriṇīmayathārthabuddhiṃ saṃśayaṃ ca nirākaroti| tadātve tatkṣaṇam;
anena ca pratyakṣajñānānantarotpannānumānajñānaṃ smaraṇaṃ ca
paramparayā''tmendriyamanorthasannikarṣajaṃ
16
vyavacchinatti; ātmādicatuṣṭayasannikarṣābhidhānaṃ ca
pratyakṣakāraṇābhidhānaparaṃ; tena, ‘indriyārthasannikarṣāt pravartate yā’
ityetāvadeva lakṣaṇaṃ boddhavyam; etena sukhādiviṣayamapi pratyakṣaṃ gṛhītaṃ
bhavati; tatra hi catuṣṭayasannikarṣo nāsti, ātmasannikarṣastu
pramāṇajñānasādhāraṇatvenaiva lakṣaṇānupayuktaḥ
17| iha ca pratyakṣaphalarūpā'pi buddhiḥ pratyakṣaśabdenābhidhīyate, tathaiva
lokavyavahārāt; paramārthatastu yato bhavatīndriyāderīdṛśī buddhistat
pratyakṣam||20||
pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate| vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ
garbhadarśanāt||21|| evaṃ vyavasyantyatītaṃ
bījāt phalamanāgatam| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ||22||
anumānasvarūpamāha- pratyakṣetyādi| pratyakṣagrahaṇaṃ
vyāptigrāhakapramāṇopalakṣaṇārthaṃ, tena pratyakṣapūrvamiti
vyāptigrāhakapramāṇapūrvakam| trividhamityanenānumānatraividdhyaṃ darśayati;
tena, kāryāt kāraṇānumānaṃ, yathā- garbhadarśanānmaithunānumānaṃ; tathā
kāraṇāt kāryānumānaṃ, yathā- bījāt sahakārikāraṇāntarayuktāt phalānumānaṃ;
tathā'kāryakāraṇabhūtānāṃ ca sāmānyato darśanādanumānaṃ, yathā-
dhūmādvartamānakṣaṇasambandhādagnyanumānam; etattrividhamanumānaṃ gṛhītaṃ
bhavati| trikālamityanena trikālaviṣayatvamanumānasya darśayati| anumīyate
ityatra ‘yena tadanumānam’ iti vākyaśeṣaḥ| tena, vyāptigrahaṇādanu anantaraṃ
mīyate samyaṅniścīyate parokṣārtho yena tadanumānaṃ,
vyāptismaraṇasahāyaliṅgadarśanamityarthaḥ| trividhamiti yaduktaṃ
tasyodāharaṇaṃ darśayati- vahnirityādi| etacca vyākṛtameva
18| nigūḍhaḥ adṛśyamānaḥ| evaṃ vyavasyantyatītamiti vyavacchedaḥ| bījāditi
sahakārikāraṇāntarajalakarṣaṇādiyuktāditi boddhavyam| anāgataṃ phalaṃ sadṛśaṃ
vyavasyantīti sambandhaḥ| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamityanena bījaphalayoḥ
kāraṇakāryalakṣaṇāṃ vyāptiṃ darśayati; yadyapi ca kāraṇaṃ kāryaṃ vyabhicarati,
yato nāvaśyaṃ bījasadbhāve phalaṃ bhavati, tathā'pi sahakārikāraṇāntarayuktaṃ
bījaṃ phalaṃ na vyabhicaratītyabhiprāyo boddhavyaḥ; kāraṇasāmagrī ca kāryaṃ na
vyabhicaratyeva||21-22||
jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ
sambhavastathā||23||
mathyamanthana(ka)manthānasaṃyogādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā
catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||
yukteḥ pramāṇasyānyaśāstraprasiddhatvenodāharaṇānyeva
19
tāvaddarśayati, udāharaṇe jñāte yukterlakṣaṇaṃ sukhena jñāyate ityabhiprāyeṇa-
jalakarṣaṇetyādi| karṣaṇaśabdena karṣaṇasaṃskṛtā bhūmirgṛhyate,
jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasya sambhavo bhavatīti yajjñānaṃ tadyuktiriti
yojanīyam| ṣaḍdhātusaṃyogāt pañcamahābhūtātmasaṃyogāt| tathāśabdo
yuktirityākarṣati| mathyaṃ manthanakāṣṭhayantrakaṃ, kāṣṭhaṃ manthanaṃ,
manthānaṃ kāṣṭhabhrāmaṇaṃ; kiṃvā ‘manthaka’ iti pāṭhaḥ, tatra manthānaṃ
bhrāmyamāṇakāṣṭhaṃ; saṃyogānmelakāditi boddhavyaṃ, yato manthanasya
kriyārūpasya saṃyogo na saṅgacchate; kiṃvā manthanaśabdena
manthanarajjurucyate| yujyate sambadhyate'nayeti yuktiḥ, tayā yuktā
yuktiyuktā| catuṣpāda iti vaktavye sampadgrahaṇaṃ
guṇavaccatuṣpādagrahaṇārtham||23-24||
buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān| yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ
sādhyate yayā||25||
samprati yukterlakṣaṇamāha- buddhirityādi| yā buddhirbhāvān paśyati
viṣayīkaroti, bahukāraṇayogo bahūpapattiyogaḥ, janiścāyaṃ jñānārthe, tena
bahūpapattiyogajñāyamānānarthān yā buddhiḥ paśyati ūhalakṣaṇā sā yuktiriti
pramāṇasahāyībhūtā| evamanena bhavitavyamityevaṃrūpa ūho'tra
yuktiśabdenābhidhīyate; sā ca paramārthato'pramāṇabhūtā'pi vastuparicchede
pramāṇasahāyatvena vyāpriyamāṇatvāt, tathā tayaiva ūharūpayā prāyo lokānāṃ
vyavahārādiha pramāṇatvenoktā| ata eva pradeśāntare yuktiṃ vinā yathoktaṃ
pramāṇatrayaṃ darśayiṣyati- “trividhā vā (parīkṣā) sahopadeśena” (vi. a.4) iti
vacanāt| tathā, upamānaṃ gṛhītvā rogabhiṣagjitīye śabdādīni catvāri
pramāṇānyabhidhāsyati| trikālā vartamānātītānāgataviṣayā; trikālaviṣayatvaṃ
cāsyāstrikālānumānaviṣayopadeśakatvenaiva| trivargasādhakatvaṃ ca
trivargasādhanādeva, ūhenaiva hi prāyastrivargānuṣṭhāne pravṛttirbhavati;
(pramāṇaparicchedena
20
tu pracāro virala eva|) yattu
bahukāraṇajalakarṣaṇabījartusaṃyogādbhāvisasyajñānaṃ yuktirucyate,
taccānumānānnārthāntarabhūtaṃ; tatrānumānādbhedo duṣkara iti nādriyāmahe;
kiñca kāraṇebhyaḥ kāryaṃ pratīyamānaṃ na kadā'pi vartamānaṃ pratīyate, tataśca
trikāleti parāhataṃ syāt| atra śāntarakṣitakamalaśīlābhyāṃ
yuktipramāṇāntarasvīkāre pūrvapakṣasiddhāntāvuktau- “yasmin sati bhavatyeva na
bhavatyasatīti ca| tasmādato bhavatyetadyuktireṣā'bhidhīyate||
pramāṇāntaramevedamityāha carakā muniḥ| nānumānamiyaṃ yasmāddṛṣṭānto'tra na
vidyate” (ta.saṃ.kā.1692-93) iti| etacchāntarakṣitavacanaṃ kamalaśīlena
vyākhyātaṃ- “tadbhāvabhāvitvena yā tatkāryatāpratītiriyaṃ yuktiḥ; iyaṃ ca
savikalpatvānna pratyakṣaṃ; nāpyanumānaṃ dṛṣṭāntābhāvāt, tathāhi- dṛṣṭānto'pi-
ata eva tadbhāvabhāvitvāttatkāryatāpratipattiḥ, tatrāpi
dṛṣṭānto'nyo'nveṣaṇīyaḥ
21, tatrāpyapara ityanavasthā syāt; tasmāt pramāṇāntaraṃ yuktirityāha carako
vaidyaḥ; evaṃ pūrvapakṣamutthāpya dūṣitaṃ yat- “kāryakāraṇabhāvasya
pratipattirna saṅgatā| tasmādasyāṃ na bhedo'sti sādhyasādhanayoryataḥ||
tadbhāvavyavahāre tu yogyatāyāḥ prasādhane| saṅketakālavijñāto vidyate'rtho
nidarśanam” (ta.saṃ.kā.1696-48)| etadvyākhyātaṃ kamalaśīlena- “yuktau na
sādhyasādhanayorbhedaḥ; tathāhi- atra tadbhāvabhāvitā hetuḥ, kāryakāraṇatā ca
sādhyā, na cānayorbheda upalabhyate paryāyatvāttarupādapavat; atha mataṃ- na
22
kāryakāraṇatā sādhyate kintarhi tadbhāvavyavahāra iti, tatrāha-
tadbhāvavyavahāre ityādi; tasyā hetuphalatāyā bhāvastadbhāvaḥ, tatra vyavahāro
yaḥ sa tadbhāvavyavahāraḥ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇamanuṣṭhānaṃ, tasmin
yogyatā mūḍhaṃ prati sādhyate; ye yadvyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāste
tatkāryavyavahārayogyāḥ, tadyathā- saṅketakālānubhūtāḥ
kulālādivyāpārānantaropalambhasvabhāvā ghaṭādayaḥ; tathā ca
tālvādivyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāḥ śabdā iti svabhāvo hetuḥ; tataśca
sa dṛṣṭāntatvādanumānādabhedo yukteḥ”| etau ca pūrvapakṣasiddhāntau
evambhūtayuktyasvīkārādevāpratividheyau
23||25||
eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate| parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā
cāsti punarbhavaḥ||26||
upasaṃharati- eṣetyādi|
nāstyanyetivacanenārthāpattyasambhavādīnāmanyatantramatānāṃ pramāṇānāṃ
niṣedhaṃ karoti| prastute parīkṣāṃ prayojayati- tayā cāsti upalabhyate ca
punarbhava iti||26||
tatrāptāgamastāvadvedaḥ
24, yaścānyo'pi kaścidvedārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato
lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ;
āptāgamādupalabhyatedānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśreyasakarāṇīti||27||
tatra śabdasya punarbhavapratipādakatvaṃ darśayati- tatrā''ptāgama ityādi|
prathamaṃ vedaṃ pradarśayan vedasya nirastavibhramāśaṅkaṃ prāmāṇyaṃ darśayati,
yaścānyo'pītyanena granthena vedārthāviparītatvādibhirhetubhiḥ
paricchedanīyaprāmāṇyāyurvedasmṛtiśāstrādīni darśayati| śāstrarūpo vādaḥ
śāstravādaḥ| āptāgamāditi vedāt| yajñaḥ agniṣṭomādiḥ; brahmācaryam
upasthasaṃyamādi| abhyudayaḥ svargaḥ, niḥśreyasaṃ mokṣaḥ; atra yathāyogyatayā
svargasya mokṣasya ca kāraṇamiti boddhavyam| etena
janmāntarabhogyasvargānekajanmalabhyamokṣopadeśenātmanaḥ paralokaḥ kathito
bhavatīti bhāvaḥ||27||
na cānativṛttasattvadoṣāṇāmadoṣairapunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate||28||
āgamāntaramāha- na cetyādi| anativṛttau avanupaśāntau sattvadoṣau manodoṣau
rajastamorūpau yeṣāṃ te tathā, teṣām; punarbhavo mokṣaḥ, dharmadvāreṣu
dharmaśāstreṣu, adoṣaiḥ nirmanodoṣairmaharṣibhiḥ, upadiśyate na, iti
sambandhaḥ; tena punarbhava upadiśyate ityarthaḥ||28||
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmaparairāptaiḥ
karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ
pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdṛṣṭvopadiṣṭaḥ punarbhava iti
vyavasyedevam
25||29||
āgamāntaramṛṣivacanamāha- dharmadvāretyādi| brahmā adhyātmajñānaṃ, tatparaiḥ|
karmavidbhiḥ anuṣṭhātavyayāgādikarmavidbhiḥ| anupahatasattvaguṇo buddheḥ
pracāro bodhalakṣaṇo yeṣāṃ te tathā, etena viśuddhabuddhitvaṃ darśayati|
divyamatīndriyārthadarśi cakṣuḥ samādhirūpaṃ jñānaṃ yeṣāṃ te divyacakṣuṣaḥ,
taiḥ| dṛṣṭvopadiṣṭaḥ svayamanubhūya kathita ityarthaḥ| itiśabdo hetau| evamiti
āgamena||29||
pratyakṣamapi copalabhyate- mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni, tulyasambhavānāṃ
varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṃ,
sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣo vaiṣamyam, iha kṛtasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṃ ca
ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ, lakṣaṇotpattiḥ, karmasādṛśye
26
phalaviśeṣaḥ, medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā, jātismaraṇam-
ihāgamanamitaścyutānāmiti
27, samadarśane priyāpriyatvam||30||
pratyakṣaṃ ca yadyapi punarbhavaṃ na gṛhṇāti, tathā'pi tat
punarbhavagrāhakānumānasya liṅgagrahaṇe yathā vyāpriyate tathā darśayati-
pratyakṣamapītyādi| visadṛśānīti kaścit kurūpaḥ, kaścit surūpaḥ|
tulyasambhavānāṃ tulyotpādakāraṇānāṃ kaścidgauraḥ kaścit kṛṣṇaḥ, evaṃ
svarādāvapi viśeṣo boddhavyaḥ| dāsyaiśvaryamiti kasyaciddāsyaṃ
kasyacidaiśvaryam| evamaparatrāpi viparyayaḥ puruṣabhedena boddhavyaḥ|
sukhāsukhamiti āyuṣo viśeṣaṇam| ruditādayo'mī avyutpannabālagocaratayā
boddhavyāḥ; ete ca ruditādayo yathāyogamiṣṭāniṣṭasmaraṇamantarā na bhavanti,
smaraṇaṃ ca pūrvajñānaṃ vinā na bhavatīti pūrvajanmajñānānumānāt
paralokānumāyakā bhavanti| pūrvapratipāditaṃ ca
visadṛśatvādivaicitryamuttaratra pratipādanīyaṃ ca
lakṣaṇotpattyādikāraṇāntarādarśane sati pūrvajanmakṛtakāraṇānumāyakamiti
paralokānumāyakaṃ mantavyam| lakṣaṇotpattiriti
sāmudrakalakṣaṇapratipāditalakṣaṇotpattiḥ| karmasādṛśye sevādisādṛśye| medhā
kvacit karmaṇi citralekhanāstravidyādau| jāteratītāyāḥ smaraṇaṃ jātismaraṇaṃ;
tadeva smaraṇaṃ darśayati- ihāgamanamitaścyutānāmiti; iha kule jāto'smi,
itaśca kulādāgato'smītyevamākāraṃ jātismaraṇamityarthaḥ yadi vā, iha janmani
cyutānāmiha janmani punarāgamanam, anena ca nāmabhrāntyā yamapuruṣairnītasya
punarāgamanaṃ dṛśyate| samadarśane tulyākāre kvacit puruṣe priyatvaṃ kvacit
punarapriyatvamiti samadarśane priyāpriyatvam| atra cāvāntarānumānabhedo
vistarabhayānna darśitaḥ||30||
ata evānumīyate- yat- svakṛtamaparihāryamavināśi paurvadehikaṃ
daivasañjñakamānubandhikaṃ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti;
phaladbījamanumīyate, phalaṃ ca bījāt||31||
evaṃ pratyakṣeṇa liṅgagrahaṇaṃ darśayitvā'numānamāha- ata evetyādi| svakṛtam
ātmanā kṛtam| avināśīti upabhogaṃ vinā'vināśi| paurvadehikaṃ pūrvadehakṛtam|
janmāntarāṇyanugacchatītyānubandhikam| etatphalamiti visadṛśāpatyotpādādi
phalam; etacca saṅkṣepādvyutpāditameva| itaśceti iha janmani kṛtāt karmaṇaḥ,
anyaditi bhāvijanmāntaraṃ, bhaviṣyatītyanumīyata iti sambandhaḥ|
kathamanumīyate ityāha- phalādityādi| phalāt phalasadṛśāpatyadarśanāt
28, bījaṃ pūrvajanmakṛtaṃ karmādikāraṇamanumīyate; tathā phalaṃ ca
bhāvijanmāntare sukhaduḥkhādi, bījādihajanmakṛtāt karmaṇo'numīyata iti
yojanā||31||
yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyā; kṛtasya
karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya, nāṅkurotpattirabījāt; karmasadṛśaṃ phalaṃ,
nānyasmādbījādanyasyotpattiḥ; iti yuktiḥ||32||
tarkarūpayuktiviṣayatāṃ paralokasya darśayati- yuktiścaiṣetyādi|
ṣaḍdhātusamudāyādgarbhajanmeti vadatā ātmasambandhamantarā cetanā garbhasya
notpadyate, ātmā ca paralokasambandha eveti paralokasadbhāve
yuktirupadarśyate| kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyeti ātmānaṃ kartāraṃ vinā kriyā
paridṛśyamānā yāgādilakṣaṇā na bhavatīti| ātmana ūhaṃ darśayati-
kṛtasyetyādinā'bījādityantena| paridṛśyamānadāsyaiśvaryādiphalena
janmāntarakṛtasya karmaṇaḥ kāraṇabhāvaṃ darśayati| karmasadṛśaṃ phalamiti
pūrvakṛtaśubhakarmaṇaḥ śubhaṃ putradhanādi phalam| atra dṛṣṭāntamāha-
nānyasmādityādi| nānyabījāt śālibījādanyasya yavāṅkurasyotpattirityarthaḥ|
yuktimupasaṃharati- iti yuktiriti| atra bahuvaktavye prameye
tathāvidhopayogābhāvādvistarabhayācca vistaro na kṛtaḥ||32||
evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣvavadhīyeta; tadyathā-
guruśuśrūṣāyāmadhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane
bhṛtyabharaṇe'tithipūjāyāṃ dāne'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅmānase
karmaṇyakliṣṭe dehendriyamanorthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti; yāni
cānyānyapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi
vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca
svargam| iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||
samprati paralokaṃ vyutpādya tadupayuktadharmasādhanānyāha- evamityādi|
dharmadvāreṣu dharmasādhanadvāreṣu| iha cātithipūjādīni sadvṛttoktānyapi
prakaraṇaprāptatvenodāharaṇārthaṃ punarabhidhīyante|
dehādiparīkṣāyāmavadhīyeteti vacanādavadhānopadarśanena dehādīnāṃ kṣayitvādi
dharmanirūpaṇenopajāyamānāṃ matiṃ viṣayānabhiṣaṅgaṃ
29
ca jāyamānamicchanti| viṣayeṣu prasaktiṃ manaso vārayitvā''tmani samādhānaṃ
manaḥsamādhiḥ| atra ca sarvatra ‘avadhīyeta’ iti sambandhaḥ| svargyāṇi
svargahitāni svargakarāṇīti yāvat| vṛtterdhanasya puṣṭiḥ vṛttipuṣṭiḥ,
dharmaiṣaṇāyāṃ ca vṛttipuṣṭikarābhidhānaṃ dharmahetūnāṃ
vṛttihetvavirodhenācaraṇopadeśārtham| yaśo labhate
dhārmiko'yamityevamādikhyātirūpam| paralaukaiṣaṇā tṛtīyaiva, tataśca
punastṛtīyeti padaṃ dharmasya prāṇadhanakāraṇatvena dharmaiṣaṇāyāḥ
prāṇadhanaiṣaṇātvaprasaktipratiṣedhārtham||33||
atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṃ balaṃ, trīṇyāyatanāni, trayo rogāḥ,
trayo rogamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||
samprati trisaṅkhyāvacchinnopoddhātenānyānyapi trisaṅkhyāvacchinnāni
svasthāturahitatveneha vaktavyānyāha- atha khalvityādi| prathamamupastambhā
abhidhīyante mūlabhūtaśarīradhārakatvena, tadanu
balamupastambhāhārādijanyatvāt, tadanu rogāyatanāni balavirodhakartṛtvena,
tadanu rogāstajjanyatvena, tadanu tanmārgajñānaṃ suvinyastameva, tadanu
rogapratiṣedhārthaṃ pradhānakāraṇavaidyābhidhānaṃ, tadanu tadupakaraṇatvena
bhaiṣajyam||34||
traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapno, brahmacaryamiti;
ebhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ
balavarṇopacayopacitamanuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt
saṃskāramahitamanupasevamānasya
30, ya ihaivopadekṣyate||35||
anyena stabhyamānaṃ dhāryamāṇamupa samīpaṃ pradhānakāraṇasya gatvā stambhayati
dhārayatītyupastambhaḥ; yathā gṛhadhāraṇaniyuktapradhānastambhasamīpavartī
tadbalādhāyaka upastambhaḥ, tathehāpi śarīrasyāyuḥsampravartakena karmaṇā
dhriyamāṇasyāhārādayo dhārakatvenopastambhā ityucyante| āyatanāni kāraṇāni
‘rogasya’ iti śeṣaḥ| brahmacaryaśabdena indriyasaṃyamasaumanasyaprabhṛtayo
brahmajñānānuguṇā gṛhyante| āhārādayaśceha pradhānakalpanayā praśastā eva
gṛhyante, tena virūḍhakāhārādīnāṃ śarīrānustambhakatvaṃ nodbhāvanīyam; ata eva
yuktiyuktairiti viśeṣaṇaṃ kariṣyati, yuktyā praśastena yogena yuktā
yuktiyuktāḥ| brahmacaryasyāyuktiranabhyāsādatimātrendriyasaṃyamanādirūpā, sā
hi manaḥkṣobhādiheturbhavati| upacitaṃ yuktam| āyuḥsaṃskārāt āyuḥkāraṇaṃ
dharmādharmāvasānaṃ yāvadityarthaḥ; saṃskāraśabdaḥ kāraṇavacanaḥ| āhārādayaśca
prādhānyenoktāḥ; tenābhyaṅgādīnāṃ śarīradhārakatvamaviruddhameva|
nanvāhārādīni samyagācarato'pi
viśeṣairasātmendriyārthasaṃyogādijanyairvyādhibhirantarāpi
31
maraṇaṃ dṛṣṭamityāha- saṃskāramityādi| saṃskāraṃ kāraṇam| ahitaṃ ‘śarīrasya’
iti śeṣaḥ| ya ihaivopadekṣyata iti ‘trīṇyāyatanāni’ ityādinā granthena||35||
trividhaṃ balamiti- sahajaṃ, kālajaṃ, yuktikṛtaṃ ca| sahajaṃ
yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ, kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca, yuktikṛtaṃ
punastadyadāhāraceṣṭāyogajam||36||
yuktiḥ āhāraceṣṭayoḥ samyak śarīreṇa yojanā| sattvaṃ manaḥ, manaso balaṃ vā
yat ‘utsāha
32
’ ucyate| prākṛtamiti janmādipravṛttaṃ prākṛtadhātuvṛddhyā
hetvantaranirapekṣaṃ vṛddhaṃ, dṛśyante hi kecit svabhāvādeva balino durbalāśca
kecit| ṛtuvibhāgajam “ādāvante ca daurbalyaṃ” (sū.a.6) ityādyuktam| āhārasya
māṃsasarpirādeḥ, ceṣṭāyā ucitaviśrāmavyāyāmāderyoga āhāraceṣṭāyogaḥ; anye tu
yogaśabdena rasāyanaprayogaṃ grāhayanti||36||
trīṇyāyatanānīti- arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ|
tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānāmatimātraṃ darśanamatiyogaḥ, sarvaśo'darśanamayogaḥ,
atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṃ
3334
mithyāyogaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānāmatimātraṃ
śravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ,
paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ;
tathā'titīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānāmatimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ,
sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ, pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ
mithyāyogaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyogaḥ, sarvaśo'nādānamayogaḥ, mithyāyogo
rāśivarjyeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate; tathā'tiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ
snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanamatiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanamayogaḥ,
snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmanānupūrvyopasevanaṃ
viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaśceti mithyāyogaḥ||37||
arthānām indriyārthānām| karmaṇaḥ kāyavāṅmanaḥpravṛtteḥ| kālasya
śītoṣṇavarṣalakṣaṇasya| atiprabhāvatām ātapāgniprabhṛtīnām| atra
hīnamātradarśanaṃ vikāraṃ na karoti, tena ‘sarvaśa’ ityuktam| adarśanaṃ
cātiprabhāvatāmeva boddhavyam, aprabhāvatāṃ ca ghaṭādīnāṃ darśanamatiyogādapi
na doṣakaram; evamanyatrāpi sarvaśa iti vyākhyeyam| atiśliṣṭaṃ
nayanapratyāsannam, ativiprakṛṣṭam atidūravarti, raudram adbhutakāraṇātmakaṃ
bhayajanakaṃ, bhairavam anadbhutamapi vyāghrādi, diṣṭaṃ yadyasya dveṣyaṃ,
bībhatsanaṃ manasa udvegakārakaṃ, vikṛtaṃ hīnāṅgādi, vitrāsanaṃ jhaṭiti
bhayajanakam; ādigrahaṇādamedhyādīnāṃ grahaṇam| raudrādayo yadyapi na rūpaṃ
kintvākṛtiviśeṣāḥ, tathā'pi rūpaikārthasamavāyena cakṣurarthā eva; na
cehendriyārthagrahaṇena rūpādīnāmeva paraṃ grahaṇamiti pūrvameva vyākhyātaṃ,
yataḥ sparśanarasanayoḥ samyagyoge'samyagyoge ca bahavaḥ sparśarasavyatiriktāḥ
snānābhyaṅgādayaḥ prakṛtisaṃyogasaṃskārādayaśca kāraṇatvena vaktavyāḥ|
atimātrastanitaṃ pravṛddho meghadhvaniḥ, paṭahaḥ paṭahaśabdaḥ, utkruṣṭaṃ
darpādatimātraṃ śabditaṃ, pradharṣaṇaṃ tiraskāraḥ| tīkṣṇo
gandhaścakṣurvirecanakārakaḥ, yathā- kṛṣṇajīrakādīnām; ugro vamanakārako
vacādīnām; abhiṣyandī staimityakārako mastusurāsavādīnāṃ
35; pūti atyarthaklinnaṃ; viṣayuktaḥ pavano viṣapavanaḥ; kuṇapaḥ śavaḥ|
rasānāmiti rasasahitānāṃ dravyāṇām| ihānādānamiti kurvan hīnayogo'pi rasānāṃ
vikārakara iti darśayati| āhāravidhiviśeṣāyatanāni rasavimāne vakṣyamāṇāni
“prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayotkraṣṭamāni” (vi.a.1); tatra
rāśivarjyeṣvitivacanena rāśiṃ pṛthakkaroti, rāśerāhārasya parimāṇarūpasya yo
doṣaḥ- hīnamātratvamatimātratvaṃ vā, tasyātiyogāyogābhyāmeva gṛhītatvāt; na
mithyāyogo rāśeḥ sambhavati; uktaṃ hi- “rāśiḥ
punarmātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ” (vi.a.1.) iti| prakṛtyādīnāṃ tu
doṣādāhārasya mithyāyoga eva paraṃ sambhavati, yataḥ prakṛtiviruddhānāṃ
māṣādīnāṃ bhojanaṃ mithyāyoga evāhārasya bhavati; evaṃ
saṃskāraviruddhaśaktupiṇḍike'pi mithyāyoga eva, tathā
saṃyogaviruddhasamadhṛtamadhusarpirupayoge'pi; evaṃ kālādiviruddhodāharaṇamapi
rasavimāne pratipāditaṃ sarvaṃ mithyāyogarūpameva,
teṣāmayogātiyoganirapekṣāṇāmeva doṣakartṛtvāt| śītoṣṇādīnāmityādi| yadyapi
śītoṣṇādīnāmabhyaṅgādīnāṃ ca hīnayogo'pi rogakarastathā'pi
sarvaśo'nupasevanamiti vacanaṃ sarvaśo'nupasevanasya
bhūripravyaktavikārakartṛtvābhiprāyeṇa| anānupūrvyā yathoktakramalaṅghanena,
yathā- snātvā utsādanaṃ, tathoṣṇapīḍitasya sahasā śītalapānīyāvagāhanam,
evamādi| abhighātaḥ khaṅgahananādi, bhūtāḥ prāṇinaḥ piśācaprabhṛtayaḥ|
ādigrahaṇādyatkiñcit sparśanasambaddhaṃ śarīropaghātakamayogātiyogavyatiriktaṃ
tadgṛhyate||37||
tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ
36, cetaḥ- samavāyi, sparśanavyāptervyāpakamapi ca cetaḥ; tasmāt sarvendriyāṇāṃ
vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ, so'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo
bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ||38||
nanu cakṣurādīni pañcendriyāṇi, atasteṣāṃ pratiniyatāḥ
pañcāsātmyendriyārthasaṃyogāḥ, tat kathameko'sātmyendriyārthasaṃyoga
ityākhyāyata ityāśaṅkya sparśanendriyasya sarvendriyavyāpakatvaṃ darśayitvā
sarvendriyānugataṃ sparśamarthagrahaṇakāraṇamekarūpaṃ darśayati, tataśca
tasyaikasyāsātmyendriyārthena saṃyogādupapanna ekarūpo'sātmyendriyārthasaṃyoga
iti darśayati- tatraikamityādinā sātmyārtho hyupaśayārtha ityantena| ekaṃ
sparśanamiti sparśanendriyameva, nānyaccakṣurādi| indriyāṇāmiti nirdhāraṇe
ṣaṣṭhī| indriyāṇi cakṣurādīni vyāpnotītīndriyavyāpakaṃ; sparśanaṃ hi
sarveṣvindriyeṣvasti, ata eva spṛṣṭvaivārthamindriyāṇi gṛhṇanti| tarhi kathaṃ
na sarvadā'rthagrahaṇaṃ bhavatītyata āha- ceta ityādinā| śrotraṃ cāsmaddarśane
pāñcabhautikaṃ karṇaśaṣkulīgatanabhorūpaṃ, tena tasyāpi sparśo'sti;
cetaḥsamavāyi manaḥsambandhi; manaḥsambandhakathanena cārthagrahaṇaṃ prati
samarthatvaṃ sparśasya darśayati, mano'dhiṣṭhitānāmindriyāṇāmarthagrāhakatvāt|
tat kimaṇuparimāṇena manasaikatrasthitenaiva sparśanasya sarvendriyavyāpakasya
sambandhāt sarvendriyāṇi pravartante, tathā sati
yugapatpañcajñānotpattiprasaṅga ityāha- sparśanendriyavyāptervyāpakamapi ceta
iti| sparśanenendriyāṇāṃ vyāptiḥ sparśanendriyavyāptiḥ, tasyāśceto'pi
vyāpakam; etaduktaṃ bhavati- yāvati pradeśe sparśanaṃ tiṣṭhati tāvantaṃ deśaṃ
mano'pi bhramati pratyakṣeṇārthagrahaṇārthaṃ, tena yasmin pradeśe yadā mano
vartate tadā tena pradeśena cakṣurādirūpeṇārthaṃ gṛhṇātīti na
yugapajjñānotpattiḥ| prakṛte yojayati- tasmādityādi| vyāpakaścāsau sparśaśceti
vyāpakasparśaḥ, tena kṛtastannibandhanaḥ; sarvendriyāṇāṃ bhāvaviśeṣaḥ
svabhāvaviśeṣo'rthagrahaṇakāraṇībhūtaḥ sparśa ityarthaḥ; yamadhikṛtyoktam-
“sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ
vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. a.1) iti; atra śloke sparśanasambandhakṛtaḥ
sarvendriyasparśaḥ sparśanendriyasaṃsparśaśabdenoktaḥ, mānasastu
sparśaścintyena viṣayeṇa
37
satā'pi sambhavatīti tatraiva vyākhyeyam| viśeṣa ityatra ‘asti’ iti śeṣaḥ|
so'yamekasyendriyavyāpakasya sparśasyaikarūpo'sātmyendriyārthasaṃyogaḥ,
anupaśayāditi duḥkhakartṛtvāt, pañcavidhaḥ cakṣurasātmyendriyārthasaṃyogo
ghrāṇāsātmyendriyārthasaṃyoga ityādirūpaḥ san, punastrividhavikalpo bhavati-
ayogātiyogamithyāyogeneti bhāvaḥ| evaṃ caikaprakārastriprakārastathā
pañcadaśaprakāro'sātmyendriyārthasaṃyoga ukto bhavati| anupaśayaśabdena
cakṣurādyanupaśayaviśeṣo'trāsātmyendriyārthasaṃyogasya
38
pañcavidhahetutvopadeśādboddhavyaḥ, na hyekarūpo'nupaśayaḥ
pañcavidhatvamasātmyendriyārthasya kartuṃ samarthaḥ, yataścakṣurādīnāṃ
pratiniyatānyevopaghātakānyatibhāsvararūpādīni, tataśca sparśendriyavyāptyā'pi
naikasparśanendriyatvaṃ cakṣurādīnām, ekatve
hyekendriyopaghātakamanyeṣāmapyupaghātakaṃ syāditi mantavyam|
sātmyopaśayayorekārthatāṃ darśayati- sātmyārtho hyupaśayārtha iti|
etenānupaśayenendriyārthasaṃyogaṃ darśayitvā'sātmyendriyārthasaṃyoga iti
sañjñākaraṇamaviruddhamiti darśitaṃ bhavati||38||
karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ;
sarvaśo'pravṛttirayogaḥ;
vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṅkleśanādiḥ
śārīro mithyāyogaḥ,
sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyogaḥ,
bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādirmānaso mithyāyogaḥ||39||
arthānāmayogātiyogamithyāyogānabhidhāya karmaṇastānāha- karmetyādi| atra
yadyapi bhūripradhānaśarīrarogakartṛtvena pūrvaṃ śārīrameva
karmāsātmyamabhidhātuṃ yujyate, tathā'pyalpatvena vāṅmanase karmaṇī
pūrvamukte, pratyekamithyāyogakathane tu prādhānyācchārīra eva mithyāyogaḥ
prathamaṃ darśitaḥ|
atrātiyogarūpā'tipravṛttistathā'yogarūpā'pravṛttirvihitānāṃ kāyavāṅmanaḥ
karmaṇāṃ boddhavyā, ahitācaraṇasya tu sarvasya mithyāyogatvena vaktavyatvāt|
vegodīraṇam aprāptavegodīraṇam| viṣamaśabdo'ṅgapraṇidhānāntaiḥ sabadhyate|
aṅgadūṣaṇam atikaṇḍūyanādibhiḥ| saṅkleśanaṃ
39
madyātapajalasecanādibhiḥ| abaddhavacanam asambaddhṃ yāvattāvatkīrtanam|
anupacāravacanam| iha cānṛtavacanādayo'dharmadvāreṇa rogakarāḥ||39||
saṅgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṃ
yattacca mithyāyogaṃ vidyāt||40||
anuktamithyāyogasaṅgrahārthamāha- saṅgraheṇetyādi| ahitamiha janmani,
anupadiṣṭamityanena paraloke'dharmahetutayā pāpakārakaṃ paradārasevādi
grāhayati; etena yaducyate- adharmasyāgrahaṇānnyūnametadāyatanakathanamiti,
tanna bhavati|
śārīramānasikavācanikakarmamithyāyogenaivādharmotpādāvāntaravyāpāreṇādharmajanyānāṃ
vikārāṇāṃ kriyamāṇatvāt, yathā- agniṣṭomena svargaḥ kriyate
dharmotpādāvāntaravyāpāreṇaiva; anye tu kālamithyāyoge'dharmaṃ kṣipanti,
adharmo hi kālavaśādeva phalati na tatkālamiti kṛtvā; etacca prathamādhyāya
eva prapañcitam||40||
iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet||41||
samprati karmāsamyagyogaḥ prajñāparādhamūlatvāt prajñāparādha evocyata iti
trividhamityādinā darśayan, yaduktaṃ pūrvaṃ hetutrayakathane
“asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” ityasyāvirodhaṃ
darśayati; evaṃ yadagre vakṣyati ‘kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate’ tatrāpi
pūrvoktāvirodhopadarśanaṃ vyākhyeyamiti| trividhavikalpamihātiyogādirūpam||41||
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ, sa kālaḥ|
tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyogaḥ,
yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyogaḥ| kālaḥ punaḥ
pariṇāma ucyate||42||
kālātiśayayogādīn darśayati- śītoṣṇetyādi| atimātrasvalakṣaṇaḥ
atimātraśītādiḥ| yathāsvalakṣaṇācchītāderviparītalakṣaṇo yathā- hemante
varṣaṇaṃ, varṣāsu śītamityādi||42||
ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti
trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ; samayogayuktāstu prakṛtihetavo
bhavanti||43||
āyatanānyupasaṃharati- itītyādi| vikārāṇāṃ hetavo bhavantīti sambandhaḥ; tathā
samayogayuktāḥ samyagyogayuktāḥ prakṛtihetavo bhavantīti yojyaṃ; prakṛtiḥ
ārogyam||43||
sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān
samupalabhyete; yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||
idānīṃ dhātusāmyavaiṣamyahetutvena samyagyogāyogau ca pratipādya bāhyānāmapi
vṛkṣaghaṭādīnāṃ samyaksthitivināśayoḥ samyagyogāyogāveva kāraṇamiti
dṛṣṭāntārthaṃ bhāvasvarūpajñānārthaṃ cāha- sarveṣāmityādi| bhāvaḥ
samyagavasthānam, abhāvaḥ, asamyagavasthānaṃ vināśo vā; yogāt
samyagyogādbhāvaḥ, ayogādibhyo'bhāvaḥ; yathāsvaṃ yuktiryā yasya
bhāvasyābhāvasya vā yuktiḥ svakāraṇayuktiḥ, tadapekṣiṇau bhavata iti
sambandhaḥ| yathā- vṛkṣasya bhāve avasthāne'natyalpapānīyayogādiryuktiḥ,
abhāve tu vṛkṣasya pānīyātapātiyogāyogau tathā vajrapātādiryuktiḥ;
tatastadapekṣau vṛkṣasya bhāvābhāvau bhavata ityādi kalpanīyam||44||
trayo rogā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ,
āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya
lābhāllābhāccāniṣṭasyopajāyate||45||
rogānāha- trayo rogā ityādi| iṣṭalābhājjāyate kāmaharṣādiḥ,
aniṣṭapriyaviyogādilābhācca śokādayaḥ; yadi vā ‘iṣṭasyālābhāllābhāccāniṣṭasya’
iti pāṭhaḥ; atra tu pāṭhe cakārādiṣṭalābho'pi heturboddhavyaḥ||45||
tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitamavekṣyāvekṣya
dharmārthakāmānāmahitānāmanupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ, na
hyantareṇa loke trayametanmānasaṃ kiñcinniṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā;
tasmādetaccānuṣṭheyaṃ- tadvidyānāṃ
40
copasevane prayatitavyam, ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti||46||
samprati mānasavyādhicikitsāyā alpavaktavyatvenehaiva taccikitsāmāha-
tatretyādi| mānasavyādhiparītenāpīti apiśabdena śārīravyādhiyuktenāpi
vakṣyamāṇamanuṣṭheyamiti sūcayati| trayametaddharmārthakāmarūpaṃ mānasaṃ
sukhaṃ vā mānasaṃ duḥkhaṃ vā niṣpadyata iti yojyam| tadvidya iha
mānasavyādhibheṣajavedī| ātmadeśetyādi|- ko'haṃ, kiṃ me hitamityātmajñānaṃ; ko
deśaḥ, asmin kimucitamiti deśajñānam; evaṃ kālādāvapi jñānaṃ boddhavyam||46||
bhavati cātra- mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam| tadvidyasevā
vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ||47||
sampratyamumevārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- mānasaṃ pratītyādi|- mānasaṃ
vikāramiti bhāvaḥ| trivargasya dharmādeḥ||47||
trayo rogamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, koṣṭhaśca| tatra śākhā
raktādayo dhātavastvak ca, sa bāhyo rogamārgaḥ; marmāṇi
punarbastihṛdayamūrdhādīni, asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca
snāyukaṇḍarāḥ
41, sa madhyamo rogamārgaḥ; koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ
mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre, sa rogamārga
ābhyantaraḥ||48||
atra rogamārgānāha
42
- traya ityādi| marmāsthisandhibhyāmeko mārgaḥ| atra śākhetisañjñākaraṇaṃ
vyavahārārthaṃ, tathā raktādīnāṃ dhātūnāṃ śākhābhidheyānāṃ
vṛkṣaśākhātulyatvena bāhyatvajñāpanārtham| tvakceti tvakśabdena tadāśrayo
raso'pi gṛhyate; sākṣāttu rasānabhidhānaṃ hṛdayasthāyino rasasya
śākhāsañjñāvyavacchedārthaṃ
43, tasya hi koṣṭhagrahaṇenaiva grahaṇam; anena nyāyena yakṛtplīhāśritaṃ ca
śoṇitaṃ koṣṭhatvenaivābhipretamiti boddhavyaṃ, samānanyāyatvāt
44| uktaṃ ca koṣṭhavivaraṇe- “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca|
hṛduṇḍukaḥ phuphphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate” (su.ci. a.2) iti|
asthisandhivivaraṇam- asthisaṃyogā ityādi| tatreti asthisandhau| kaṇḍarā iha
tantre sthūlasnāyuḥ| āmasya pakvasya cāśaya āmapakvāśayaḥ| etacca
mārgabhedakathanaṃ tadāśritavyādhīnāṃ sukhasādhyatvādijñānārtham||48||
tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā
bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti
rogāḥ;
pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ
śirohṛdbastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogāḥ;
jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo'ntarmārgajāśca
visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ||49||
samprati yanmārgāśrito yo rogo bhavati taṃ darśayati- tatra gaṇḍetyādi|
bahirmārgajāśceti visarpādīnāṃ viśeṣaṇaṃ visarpādayo hyantarmārgabhājo'pi
sambhavantyatastadvyudāsārtham| pakṣaśabdo vadhagrahābhyāṃ sambadhyate, śoṣo
dhātuśoṣaḥ| jvaro yadyapi sarvaśarīraga eva, tathā'pi
viśeṣeṇāmāśayasamutthatvādihocyate| antarmārgajāśceti visarpādiviśeṣaṇam| arśo
bahirvalyāśritaṃ śākhāgatam, anyacca koṣṭhagatam| bahirmārgajo gulmo yo
bahiruttuṇḍita upalabhyate bahiśca pacyate sa jñeyaḥ, anyastu sarvaḥ
koṣṭhagata eva||49||
trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ| santi
vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi||50||
vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ| labhante ye
bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ||51||
śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste
siddhasādhitāḥ||52||
prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ
teṣvavasthitamiti||53||
bhiṣakchadmacarā bhiṣagveśacarāḥ| siddhena prasiddhena sādhitāḥ
siddhasādhitāḥ| vaidyabhāṇḍaṃ bastinetrādi| pratirūpakā vaidyasadṛśāḥ|
vyapadeśaḥ anyasambandhena kīrtanam| atadvidhā jñānahīnāḥ||50-53||
trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ, sattvāvajayaśca|
tatra daivavyapāśrayaṃ-
mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi,
yuktivyapāśrayaṃ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā, sattvāvajayaḥ-
punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ||54||
daivamadṛṣṭaṃ tadvyapāśrayaṃ, tacca yadadṛṣṭajananena vyādhipratyanīkaṃ
mantrādi; yadi vā daivaśabdena devā ucyante, tānāśritya yadupakaroti tattathā;
mantrādayo hi devaprabhāvādeva vyādhiharāḥ, balyupahārādiprītāśca devā eva
prabhāvādvyādhīn ghnanti| atra daivavyapāśrayamādāvuktamāśuvyādhiharatvena|
praṇipāto devādīnāṃ śārīro namaskāraḥ, gamanaṃ vidūradevādigamanam||54||
śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti-
antaḥparimārjanaṃ, bahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ ceti|
tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn
pramārṣṭi,
yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyairāmayān
pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ
punaśchedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaśceti||55||
samprati prakārāntareṇopayuktaṃ bheṣajatraividhyamāha- śarīretyādi|
prāyaḥśabdaḥ śarīradoṣakopa ityanena sambadhyate; tena,
mānasadoṣaje'pyunmādāpasmārādāvañjanādi bhavatīti darśayati; yadi vā
prāyastrividhamityanena śārīre'pi daivavyapāśrayaṃ svastyayanādi
darśayati||55||
bhavanti cātra- prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā| karmaṇā labhate
śarma śastropakramaṇena vā||56|| bālastu
khalu mohādvā pramādādvā na budhyate| utpadyamānaṃ prathamaṃ rogaṃ
śatrumivābudhaḥ||57|| aṇurhi prathamaṃ
bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate| sa jātamūlo muṣṇāti balamāyuśca durmateḥ||58||
na mūḍho labhate sañjñāṃ
45
tāvadyāvanna pīḍyate| pīḍitastu matiṃ paścāt kurute vyādhinigrahe||59||
atha putrāṃśca dārāṃśca jñātīṃścāhūya bhāṣate| sarvasvenāpi me
kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60|| tathāvidhaṃ ca
kaḥ śakto durbalaṃ vyādhipīḍitam| kṛśaṃ kṣīṇendriyaṃ dīnaṃ paritrātuṃ
gatāyuṣam||61|| sa trātāramanāsādya
bālastyajati jīvitam| godhā lāṅgūlabaddhevākṛṣyamāṇā balīyasā||62||
tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet
sukhamātmanaḥ||63||
vaidyabhedābhidhānaprasaṅgenāturabhedamāha- prājña ityādi| śarma
sukhamārogyamiti yāvat| pramādaḥ buddhvā'pi rogamapratīkāraḥ| sañjñā
samyagjñānaṃ vyādhirayaṃ tvarayā pratikartavya evamākāram| trātāraṃ
vaidyamanāsādya; tathāvidhaṃ hi rogiṇaṃ vaidyo nopasarpatīti bhāvaḥ| bālaḥ
ajñaḥ| godhādṛṣṭāntena jīvanārthaṃ yatnaṃ kurvannapi vipadyata iti darśayati|
pratikurvīta ‘yatnam’ iti śeṣaḥ||56-63||
tatra ślokau- eṣaṇāḥ samupastambhā balaṃ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīye mārgāśca
bhiṣajo bheṣajāni ca||64|| tritvenāṣṭau
samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā| bhāvā, bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṃ
pratiṣṭhitam||65||
saṅgrahe dhīmatā bhāvā iti chedaḥ; aṣṭau bhāvā iti sambandhaḥ| bhāveṣu
viṣayeṣu| asaktena aprasaktena| yeṣu eṣaṇādiṣvaṣṭasu| sarvamiti
dharmārthakāmāḥ||64-65||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo
nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ
sūtrasthāne nirdeśacatuṣke tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā ityasyānukāryasyānukaraṇena tisraiṣaṇā ityanena śabdena sahābhedavivakṣayā roḥ sthāne kṛtayalopāsiddhau bhavati punaḥ saṃhitā’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 2 asyāgre ‘kimarthamiti cet ucyate’ ityadhikaḥ pāṭha upaskāre upalabhyate ↩
- 3 ‘dīrghajīvitamanavamataḥ puruṣo jīvati’ iti pā. ↩
- 4 ‘susambandhitāmātrākaraṇārthaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘puṣṭirbalasampattiḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘bhūtānām’ iti pā. ↩
- 7 ‘sa ceha prakṛtatvāt paralokaviṣaye eva’ iti pā. ↩
- 8 ‘nadyādipihitasya’ iti pā. ↩
- 9 ‘vibhāge’ iti pā. ↩
- 10 ‘udbhūtatadbhūtasaṃyogakāraṇa...’ iti pā. ↩
- 11 ‘iṣṭāstu’ iti pā. ↩
- 12 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 13 ‘so'pyātmā viśeṣakāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘kasmānnīrajastamaso mṛṣā’ iti pā. ↩
- 15 ‘āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣayā prayukta upadeṣṭā| sākṣātkaraṇamarthasyāptiḥ, tayā pravartata ityāptaḥ| ṛṣyāryamlecchānāṃ samānaṃ lakṣaṇaṃ, tathā ca sarveṣāṃ vyavahārāḥ pravartante’ iti nyāyadarśanabhāṣye vātsyāyanaḥ ↩
- 16 ‘ātmendriyamana-indriyamanorthasannikarṣajaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘lakṣaṇārthamupayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘vyaktameva’ iti pā. ↩
- 19 ‘anyaśāstrāprasiddhatvena’ iti pā. ↩
- 20 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 21 ‘dṛṣṭānto'nveṣaṇīyaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘nābhyāṃ kāryakāraṇatābhāvau sādhyete, kiṃ tarhi vyavahāraḥ’ iti mudritatattvasaṅgrahapustake pāṭhaḥ ↩
- 23 ‘eva pratividheyau’ iti pā. ↩
- 24 ‘āptāgamastāvat’ iti pā. ↩
- 25 ‘vyavasyedevaṃ punarbhavam’ iti pā. ↩
- 26 ‘karmasāmānye’ iti pā. ↩
- 27 ‘…mitaścyutānāṃ ca bhūtānāṃ’ iti pā. ↩
- 28 ‘visadṛśāpatyaphaladarśanāt’ iti pā. ↩
- 29 ‘viṣayāsaṅgaṃ’ iti pā. ↩
- 30 ‘saṃskāraḥ sa hitamupasevamānasya’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 31 ‘śaiṣaiḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘yadvīryamucyate’ iti pā. ↩
- 33 ‘atisūkṣmātiviprakṛṣṭa...’ iti pā. ↩
- 34 vitrāsaneti jalpakalpatarāvupaskāre ca na paṭhyate ↩
- 35 ‘phāṇitasutarāsavādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘sparśanendriyaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘viṣayeṇāsatā'pi’ iti pā. ↩
- 38 ‘atrāsātmyendriyārthasaṃyogasya pañcavidhatvaṃ hetorupadeśādboddhavyaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘saṅkleśanaṃ vratopavāsādibhiḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 40 ‘tadvidyavṛddhānāṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘snāyukaṇḍarāḥ sirādayaśca’ iti pā. ↩
- 42 ‘pratirogamārgān’ iti, ‘prati prati rogamārgān’ iti ca pā. ↩
- 43 ‘śākhāsañjñapratiṣedhārtham’ iti pā. ↩
- 44 ‘sāmānyanyāyāt’ iti pā. ↩
- 45 ‘śraddhāṃ’ iti pā. ↩