athāto vātakalākalīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye rogāḥ svarūpamārgabāhyakāraṇabheṣajairabhihitāḥ,
upayuktajñānāstatkāraṇavātādayo bahuvācyatvānnoktāḥ, ataḥ samprati
pṛthakprakaraṇe te'bhidhīyante vātakalākalīye; tatrāpi prādhānyādvāyureva
prathamamucyate| kalā guṇaḥ, yaduktaṃ- “ṣoḍaśakalam” (sū.a.10) iti; akalā
guṇaviruddho doṣaḥ; tena vātakalākalīyo vātaguṇadoṣīya ityarthaḥ; yadi vā kalā
sūkṣmo bhāgaḥ, tasyāpi kalā kalākalā; tasyāpi
1
sūkṣmo bhāga ityarthaḥ||1-2||
vātakalākalājñānamadhikṛtya parasparamatāni jijñāsamānāḥ samupaviśya
maharṣayaḥ papracchuranyo'nyaṃ- kiṅguṇo vāyuḥ, kimasya prakopaṇam, upaśamanāni
vā'sya kāni, kathaṃ cainamasaṅghātavantamanavasthitamanāsādya
prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, kāni cāsya kupitākupitasya
śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyoveti||3||
atrānekarṣivacanarūpatayā vātādiguṇavacanaṃ bahvṛṣisammatidarśanārthaṃ
tantradharmaitihyayuktatvakaraṇārthaṃ ca| asaṅghātamiti
pittaśleṣmavadavayavasaṅghātarahitam| anavasthitamiti calasvabhāvam|
anāsādyeti calatvenānibiḍāvayatvena ceti mantavyam||3||
atrovāca kuśaḥ sāṅkṛtyāyanaḥ- rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍime vātaguṇā
bhavanti||4||
rūkṣādayo bhāvapradhānāḥ, tena rūkṣatvādayo guṇā mantavyāḥ| dāruṇatvaṃ
calatvaṃ calatvāt, evaṃ dīrghañjīvitīyoktaṃ calatvamuktaṃ bhavati; yadi vā,
dāruṇatvaṃ śoṣaṇatvāt kāṭhinyaṃ karotīti||4||
tacchrutvā vākyaṃ kumāraśirā bharadvāja uvāca- evametadyathā bhagavānāha, eta
eva vātaguṇā bhavanti, sa tvevaṅguṇairevandravyairevamprabhāvaiśca
karmabhirabhyasyamānairvāyuḥ prakopamāpadyate, samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ
vṛddhikāraṇamiti||5||
kumāraśirā iti bharadvājaviśeṣaṇamātreyagurubharadvājaniṣedhārtham|
evamprabhāvairiti prabhāvādraukṣyādikārakairdhāvanajāgaraṇādibhiḥ,
prabhāvābhidhānaṃ
2
ca karmaṇāṃ nirguṇatvāt| abhyasyamānairiti asakṛtprayuktaiḥ||5||
tacchrutvā vākyaṃ kāṅkāyano bāhlīkabhiṣaguvāca- evametadyathā bhagavānāha,
etānyeva vātaprakopaṇāni bhavanti; ato viparītāni vātasya praśamanāni
bhavanti, prakopaṇaviparyayo hi dhātūnāṃ praśamakāraṇamiti||6||
tacchrutvā vākyaṃ baḍiśo dhāmārgava uvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva
vātaprakopapraśamanāni bhavanti| yathā hyenamasaṅghātamanavasthitamanāsādya
prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ-
vātaprakopaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṃ,
tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurāśrayaṃ gatvā''pyāyamānaḥ prakopamāpadyate;
vātapraśamanāni punaḥsnigdhagurūṣṇaślakṣṇamṛdupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṃ,
tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurasajyamānaścaran praśāntimāpadyate||7||
śarīrāṇāmiti śarīrāvayavānām| śuṣirakarāṇi randhrakarāṇi| āśrayamiti
samānaguṇasthānam| āpyāyamānaḥ cīyamānaḥ| dāruṇaviparīto mṛduḥ, śuṣiraviparīto
ghanaḥ| asajyamānaḥ anavatiṣṭhamānaḥ, kṣīyamāṇāvayava iti yāvat|
etenaitaduktaṃ bhavati- yadyapi vāyunā vātakāraṇānāṃ vātaśamanānāṃ vā tathā
sambandho nāsti, tathā'pi śarīrasambaddhaistairvātasya śarīracāriṇaḥ sambandho
bhavati, tataśca vātasya samānaguṇayogādvṛddhirviparītaguṇayogācca hrāsa
upapanna eveti||6-7||
tacchrutvā baḍiśavacanamavitathamṛṣigaṇairanumatamuvāca vāryovido rājarṣiḥ-
evametat sarvamanapavādaṃ yathā bhagavānāha| yāni tu khalu vāyoḥ
kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo
vā bhavanti, teṣāmavayavān pratyakṣānumānopadeśaiḥ sādhayitvā namaskṛtya
vāyave yathāśakti pravakṣyāmaḥ- vāyustantrayantradharaḥ,
prāṇodānasamānavyānāpānātmā, pravartakaśceṣṭānāmuccāvacānāṃ, niyantā praṇetā
ca manasaḥ, sarvendriyāṇāmudyojakaḥ, sarvendriyārthānāmabhivoḍhā,
sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ, sandhānakaraḥ śarīrasya, pravartako vācaḥ,
prakṛtiḥ sparśaśabdayoḥ, śrotrasparśanayormūlaṃ, harṣotsāhayoryoniḥ,
samīraṇo'gneḥ, doṣasaṃśoṣaṇaḥ
3, kṣeptā bahirmalānāṃ, sthūlāṇusrotasāṃ bhettā, kartāgarbhākṛtīnām,
āyuṣo'nuvṛttipratyayabhūto bhavatyakupitaḥ| kupitastu khalu śarīre śarīraṃ
nānāvidhairvikārairupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya
4, mano vyāharṣayati
5, sarvendriyāṇyupahanti, vinihanti garbhān vikṛtimāpādayatyatikālaṃ vā
dhārayati, bhayaśokamohadainyātipralāpāñjanayati, prāṇāṃścoparuṇaddhi|
prakṛtibhūtasya khalvasya loke carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā-
dharaṇīdhāraṇaṃ, jvalanojjvālanam, ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṃ
santānagatividhānaṃ, sṛṣṭiśca meghānām, apāṃ visargaḥ, pravartanaṃ srotasāṃ,
puṣpaphalānāṃ cābhinirvartanam, udbhedanaṃ caudbhidānām, ṛtūnāṃ pravibhāgaḥ,
vibhāgo dhātūnāṃ, dhātumānasaṃsthānavyaktiḥ, bījābhisaṃskāraḥ,
śasyābhivardhanamavikledopaśoṣaṇe
6, avaikārikavikāraśceti| prakupitasya khalvasya lokeṣu carataḥ karmāṇīmāni
bhavanti; tadyathā- śikhariśikharāvamathanam, unmathanamanokahānām, utpīḍanaṃ
sāgarāṇām, udvartanaṃ sarasāṃ, pratisaraṇamāpagānām, ākampanaṃ ca bhūmeḥ,
ādhamanamambudānāṃ
7, nīhāranirhrādapāṃśusikatāmatsyabhekoragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ,
vyāpādanaṃ ca ṣaṇṇāmṛtūnāṃ, śasyānāmasaṅghātaḥ, bhūtānāṃ copasargaḥ, bhāvānāṃ
cābhāvakaraṇaṃ, caturyugāntakarāṇāṃ meghasūryānalānilānāṃ visargaḥ; sa hi
bhagavān prabhavaścāvyayaśca, bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ, sukhāsukhayorvidhātā,
mṛtyuḥ, yamaḥ, niyantā, prajāpatiḥ, aditiḥ, viśvakarmā, viśvarūpaḥ, sarvagaḥ,
sarvatantrāṇāṃ vidhātā, bhāvānāmaṇuḥ, vibhuḥ, viṣṇuḥ, krāntā lokānāṃ, vāyureva
bhagavāniti||8||
śarīrāśarīracarasyeti vātasvarūpakathanaṃ, tena śarīreṣu carata iti bahiḥ
śarīrebhyo veti ca punaruktaṃ na bhavati| atrāvayavāniti vadan
8
kārtsnyābhidhānamaśakyaṃ bahuprapañcatvāditi darśayati| sādhayitvā pratipādya|
vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni, manaḥpreraṇādyanumeyaṃ,
garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyam| tantraṃ śarīraṃ, yaduktaṃ- “tantrayantreṣu
bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām” (iṃ. a.12) iti, tadeva yantraṃ; yadi vā,
tantrasya yantraṃ sandhayaḥ| prāṇādyātmā prāṇādisvarūpaḥ| ceṣṭāviśeṣaṇam-
uccāvacānāṃ, vividhānāmityarthaḥ, kiṃvā śubhāśubhānāmityarthaḥ| niyantā
anīpsite viṣaye pravartamānasya manasaḥ, praṇetā ca manasa evepsite'rthe|
udyojakaḥ prerakaḥ; kiṃvā ‘udyogakāraka’ iti pāṭhaḥ, so'pyabhinnārthaḥ|
abhivoḍhevābhivoḍhā sarvendriyārthagrāhakatvena; taccāsya vāyumayena
sparśanendriyeṇa sarvendriyāṇāṃ vyāpakatvāt pūrvādhyāyapratipāditena nyāyena
boddhavyam| vyūhakaraḥ saṅghātakaro racanākara iti yāvat
9| prakṛtiḥ kāraṇaṃ, śabdakāraṇatvaṃ ca vāyornityamākāśānupraveśāt; uktaṃ hi
khādīnyabhidhāya- “teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare” (śā. a.1) iti|
tathā punaruktaṃ khādīnyabhidhāya “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da. a.2.
ā.1.sū.66) iti| śravaṇamūlatvaṃ vāyoḥ karṇaśaṣkulīracanāviśeṣe
vyāpriyamāṇatvāt; mūlaṃ pradhānakāraṇam| utsāhaḥ kāryeṣūdyogo manasaḥ| yoniḥ
abhivyaktikāraṇam| doṣasaṃśoṣaṇaḥ śarīrakledasaṃśoṣaṇaḥ| bhettā kartā; etacca
śarīrotpattikāle| bhūta śabdaḥ svarūpavacanaḥ| upaghātāyeti chedaḥ| garbhāniti
vikṛtimāpādayatyatikālaṃ dhārayatītyanena ca sambadhyate| ādityādīnāṃ
santānenāvicchedena gatividhānaṃ santānagatividhānam| srotasāmiti nadīnām|
pravibhāgo vibhaktalakṣaṇam
10| dhātūnāmiti pṛthivyādīnāṃ, dhātavaḥ kāryadravyāṇi prastarādīni; mānaṃ
parimāṇaṃ, saṃsthānamākṛtiḥ, tayorvyaktirabhivyaktiḥ, tatra kāraṇamiti yāvat|
bījasya śālyādeḥ, abhisaṃskāro'ṅkurajananaśaktiḥ| avikledaḥ
pākakālādarvāgaviklinnatvam, upaśoṣaṇaṃ ca pākena yavādīnāmārdrāṇāmeva,
avikledopaśoṣaṇe śasyānāmeva| avaikārikavikāreṇa sarvasminneva jagati
prakṛtirūpe kāraṇatvaṃ brūte| śikharī parvataḥ| anokaho vṛkṣaḥ| ūrdhvaṃ
vartanamudvartanam| pratisaraṇaṃ pratīpagamanam| visarjanaṃ visargaḥ, sa ca
pṛthaṅnīhārādibhiḥ sambadhyate; nīhāraḥ śiśirasamūhaḥ, nirhrādo meghaṃ vinā
garjitam, aśaniḥ vajrabhedo'gniḥ| asaṅghātaḥ anutpādo'nupacayo vā| upasargaḥ
marakādiprādurbhāvaḥ| meghasūryetyādau visargaḥ sṛṣṭiḥ| vāyuriha
devatārūpo'bhipretaḥ, tena tasya
bhūtarūpacaturyugāntakarānilakaraṇamaviruddham; evaṃ
yadanyadapyanupapadyamānaṃ
11
vāyostadapi devatārūpatvenaiva samādheyam| samprati sāmānyena punaḥ
kupitākupitasya vāyoḥ svarūpamucyate- sa hi bhagavānityādi| prabhavaḥ kāraṇam|
avyayaḥ akṣayaḥ| bhūtānāmityuttareṇa sambadhyate| mṛtyuyamādibhedāścāgame
jñeyāḥ| sarvatantrāṇāṃ sarvakarmaṇāṃ; tantraśabdaḥ karmavacano'pyasti,
yaduktaṃ- “bastistantrāṇāṃ” (sū. a.25); karmaṇāmityarthaḥ||8||
tacchrutvā vāryovidavaco marīciruvāca- yadyapyevametat, kimarthasyāsya vacane
vijñāne vā sāmarthyamasti
12
bhiṣagvidyāyāṃ; bhiṣagvidyāmadhikṛtyeyaṃ kathā pravṛtteti
13||9|| vāryovida uvāca- bhiṣak
pavanamatibalamatiparuṣamatiśīghrakāriṇamātyayikaṃ cennānuniśamyet, sahasā
prakupitamatiprayataḥ kathamagre'bhirakṣitumabhidhāsyati
prāgevainamatyayabhayāt; vāyoryathārthā stutirapi bhavatyārogyāya
balavarṇavivṛddhaye varcasvitvāyopacayāya jñānopapattaye paramāyuḥprakarṣāya
ceti||10||
tacchrutvetyādi sugamam| varcasvitvaṃ tejasvitvam||9-10||
marīciruvāca- agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni
karoti; tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ
prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamādīni
cāparāṇi dvandvānīti||11||
pittāntargata iti vacanena śarīre jvālādiyuktavahniniṣedhena pittoṣmarūpasya
vahneḥ sadbhāvaṃ darśayati; na tu pittādabhedaṃ, pittenāgnimāndyasya
grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇatvāt, tathā pittaharasya
sarpiṣo'gnivardhanatvenoktatvāt| paktimapaktimiti avikṛtivikṛtibhedena
pācakasyāgneḥ karma, darśanādarśane netragatasyālocakasya, ūṣmaṇo
mātrāmātratvaṃ varṇabhedau ca tvaggatasya bhrājakasya, bhayaśauryādayo
hṛdayasthasya sādhakasya, rañjakasya tu bahiḥsphuṭakāryādarśanādudāharaṇaṃ na
kṛtam||11||
tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca- soma eva śarīre śleṣmāntargataḥ
kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- dārḍhyaṃ śaithilyamupacayaṃ
kārśyamutsāhamālasyaṃ vṛṣatāṃ klībatāṃ jñānamajñānaṃ buddhiṃ mohamevamādīni
cāparāṇi dvandvānīti||12||
somo jaladevatā, yadi vā candraḥ||12||
tacchrutvā kāpyavaco bhagavān punarvasurātreya uvāca- sarva eva bhavantaḥ
samyagāhuranyatraikāntikavacanāt; sarva eva khalu vātapittaśleṣmāṇaḥ
prakṛtibhūtāḥ puruṣamavyāpannendriyaṃ balavarṇasukhopapannamāyuṣā
mahatopapādayanti samyagevācaritā dharmārthakāmā iva niḥśreyasena mahatā
puruṣamiha cāmuṣmiṃśca loke; vikṛtāstvenaṃ mahatā viparyayeṇopapādayanti
ṛtavastraya iva vikṛtimāpannā lokamaśubhenopaghātakāla iti||13||
tadṛṣayaḥ sarva evānumenire vacanamātreyasya bhagavato'bhinananduśceti||14||
bhavati cātra- tadātreyavacaḥ śrutvā sarva evānumenire| ṛṣayo'bhinananduśca
yathendravacanaṃ surāḥ||15||
aikāntikavacanāditi avadhāraṇādityarthaḥ| niḥśreyasena sukhena| ṛtavastraya
iti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścaturmāsena ṛtunā| upaghātakāla iti
deśocchedakāle||13-15||
tatra ślokau- guṇāḥ ṣaḍ dvividho heturvividhaṃ karma yat punaḥ|
vāyoścaturvidhaṃ karma pṛthak ca kaphapittayoḥ||16||
maharṣīṇāṃ matiryā yā punarvasumatiśca yā| kalākalīye vātasya tat sarvaṃ
samprakāśitam||17||
saṅgrahe guṇāḥ ṣaḍiti rūkṣādayaḥ| dvividho heturiti
vātaprakopaheturvātapraśamahetuśca| vividhaṃ nānāprakāraṃ sannikhilameva vāyoḥ
karma, yat punaścaturvidhaṃ kupitākupitaśarīrāśarīracarabhedena bhavati,
taduktamiti yojanīyaṃ; na hi caturvidhavyatirekeṇa vāyoḥ pṛthagvidhaṃ
karmoktam||16-17||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vātakalākalīyo nāma
dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||12|| iti
nirdeśacatuṣkaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne nirdeśacatuṣke vātakalākalīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
iti nirdeśacatuṣkaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vātasyātisūkṣmo bhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prabhāvādvidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘saṃśoṣaṇo doṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘upaghātāya bhavati’ iti pā. ↩
- 5 ‘vyāvartayati’ iti pā. ↩
- 6 yogīndranāthasenastu ‘vikledopaśoṣaṇam, avaikārikavikāraśca iti paṭhati| vikledasya upaśoṣaṇaṃ| vaikāriko vātādivikṛtijanyo vikāro marakādiḥ, tadabhāvo'vaikārikavikāraḥ’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 7 ‘avadhūnanamambudānām’ iti pā. ↩
- 8 ‘vacanaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vyūhaḥ saṅghāto racaneti yāvat’ iti pā. ↩
- 10 ‘vibhāgalakṣaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘yadapyanupapadyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘sāmarthyamiti prayojanam’ ↩
- 13 ‘pravartate’ iti pā. ↩