athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nirdeśavātakalākalīye vātādayo'bhihitāḥ, teṣāṃ bheṣajaṃ yathā kalpanīyaṃ
tadupadeṣṭuṃ kalpanācatuṣko'bhidhīyate| bheṣajānāṃ kalpanā bheṣajakalpanā, sā
ca kalpanā āśrayadravyābhidhānaṃ vinā na pāryate kalpayitum
1; ataḥ snehādidravyagocarā sneha-sveda-vamana-virecanakalpanehābhidhīyate,
bastikalpanā tviha bahuvaktavyatvānnoktā| atrāpi vamanādipravṛttau snehasyaiva
prathamaṃ vidhīyamānatayā tathā doṣapradhānasya vātasya pradhānabheṣajatvācca
tatpratipādaka eva snehādhyāyo'bhidhīyate| snehasya pratipādako'dhyāyaḥ
snehādhyāyaḥ||1-2||
sāṅkhyaiḥ saṅkhyātasaṅkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum| jagaddhitārthaṃ papraccha
vahniveśaḥ svasaṃśayam||3||
saṅkhyā samyagjñānaṃ, tena vyavaharantīti sāṅkhyāḥ| saṅkhyātaṃ jñātaṃ
saṅkhyeyaṃ jñeyaṃ yaiste tathā; yadi vā ‘saṅkhyātasaṅkhyeyam’ iti pāṭhaḥ, tadā
punarvasuviśeṣaṇametat; arthastu samānaḥ| sāṅkhyaiḥ
sahāvasthānopadarśanamātreyasya
kartavyapraśnānuguṇamanaḥsamādhānopadarśanārtham| saṃśayamiti saṃśayena
2
viṣayiṇā viṣayaṃ lakṣayati, tena saṃśayamiti saṃśayaviṣayamityarthaḥ||3||
kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak| kālānupāne ke kasya kati kāśca
vicāraṇāḥ||4|| kati mātrāḥ kathammānāḥ kā ca
keṣūpadiśyate| kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ||5||
snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| kiṃ pānāt prathamaṃ pīte
jīrṇe kiñca hitāhitam||6|| ke
mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| acche saṃśodhane caiva snehe kā
vṛttiriṣyate||7|| vicāraṇāḥ keṣu yojyā
vidhinā kena tat prabho!| snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum||8||
ko'sau saṃśaya ityāha- kiṃyonaya ityādi| kiṃyonayaḥ kimādhārakāraṇāḥ|
kālaścānupānaṃ ca kālānupāne| vicāraṇā dravyāntarāsaṃyuktasnehapānaṃ
varjayitvā snehopayogaḥ| kathammānā kīdṛṅmānā| kā ceti mātrā| prakarṣaḥ
kālaprakarṣaḥ| snehane snehayuktikriyāyām| ke naceti ke na ca snehyāḥ| kiṃ
pānāt snehapānāt prathamaṃ pūrvaṃ hitāhitaṃ; kiñca pīte snehe tathā jīrṇe ca
snehe hitāhitamiti yojyam| siddhayo vyāpatsādhanāni bheṣajāni| acche iti
saṃśodhanapṛthaṅnirdeśādgobalīvardanyāyena saṃśamana iti bhavati| vṛttiriti
vṛttiḥ upacāravidhānam| jñānaṃ śāstram||4-8||
atha tatsaṃśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ| snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ
sthāvarajaṅgamā||9|| tilaḥ priyālābhiṣukau
bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ|
kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ||10||
snehāśayāḥ sthāvarasañjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ| teṣāṃ
dadhikṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate||11||
abhiṣuka auttarāpathikaḥ| citrā gorakṣakarkaṭī, tadbījamiha; yadi vā citrā
lohitairaṇḍaḥ| atasī ‘umā’ iti khyātā
3| ārukanikocakākṣoḍā auttarāpathikāḥ| snehāśayāḥ snehasthānāni| ete
cāviṣkṛtatamatvenoktāḥ, tena nimbatailādayo boddhavyāḥ| āmiṣaṃ māṃsam||9-11||
sarveṣāṃ tailajātānāṃ tilatailaṃ viśiṣyate| balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṃ
tu virecane||12|| (kaṭūṣṇaṃ tailamairaṇḍaṃ
vātaśleṣmaharaṃ guru | kaṣāyasvādutiktaiśca yojitaṃ pittahantrapi
||1||)|
tailajātānāmiti jātaśabdaḥ prakāravacanaḥ; yathā- “yadāhārajātamagniveśa”
(sū.a.25) ityādi| atra yadyapi yogāttilabhavameva tailaṃ, tathā'pi rūḍhyeha
sarva eva sthāvarasnehāstailamityucyante| yaduktaṃ suśrute-
“niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi” (su.sū.a.45) iti| viśiṣyate
atiricyate| agryamityairaṇḍena sambadhyate||12||
sarpistailaṃ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ| eṣu caivottamaṃ sarpiḥ
saṃskārasyānuvartanāt||13||
sarvasnehottamā ityatra sarvaśabdena dadhikṣīrādayo gṛhyante;
sarvasnehottamatvaṃ ca sarpirādīnāṃ snehaguṇaprakarṣavattvena| saṃskāro
guṇāntarāropaṇaṃ, tasyānuvartanamanuvidhānaṃ svīkaraṇamiti yāvat| etaduktaṃ
bhavati- yat- na tathā tailādayo dravyāntarasaṃskṛtāḥ saṃskāraguṇān vahanti
yathā sarpiriti| ata evoktaṃ- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate|
yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam” (ni. a.1)| ata eva
saṃskārakadravyacitrakādiguṇānuvidhāne'pi sarpirna svaguṇān snehaśaityādīn
jahāti, kiñca svaguṇān tadguṇāṃśca vahati, yato'nuśabdena paścādvācinā
svaguṇavartanasya paścāt saṃskārakaguṇavartanamucyate| ata evoktaṃ-
“snehādvātaṃ śamayati pittaṃ mādhuryaśaityataḥ| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ
saṃskārāttu jayet kapham” (ni. a.1) iti| na ca vācyaṃ
rūkṣoṣṇacitrakādisaṃskārādrūkṣoṣṇaṃ sarpirbhūtaṃ, tataśca sarpiṣaḥ snehaśaitye
tadviruddhe kathaṃ tiṣṭhataḥ? iti; yataḥ sarpiḥsambaddhacitrakāvayavānugataṃ
hi rūkṣoṣṇatvaṃ, sarpirgate ca snehaśaitye iti bhinnāśrayatvānna virodhaḥ;
idameva ca sarpiṣaḥ saṃskārānuvartanaṃ yat- svaguṇaviruddhasyāpi
tasyānupaghātena dhāraṇaṃ; saṃskārakacitrakādiguṇavahane'pi sarpiṣaḥ
śaityādayaḥ kadācidabhibhūyante saṃskārakaguṇairuṣṇādibhirna punaḥ snehaguṇaḥ,
tasya sneheṣu sarvātmanā vyavasthitasya prabalatvāt; ata eva sarpirādayaḥ
snehapradhānatvāt ‘snehā’ ityucyante| anye tu saṃskārānuvartanaṃ
svaguṇopaghātena saṃskārakaguṇavahanaṃ bruvate, etacca taile tiṣṭhati na
sarpiṣīti vadanti; sarpiṣi tu saṃskārānuvartanamuktaṃ yat tat sarpiṣi sarvathā
kasyacidguṇasya saṃskāraguṇenānupaghātādbhavati
4; tathāhi- dāhapraśamanārthaṃ jvare candanādiśītadravyasādhitatailamuktaṃ,
yataḥ śītena sādhitaṃ tailamuṣṇamapi svabhāvācchītameva bhavatīti||13||
ghṛtaṃ pittānilaharaṃ rasaśukraujasāṃ hitam| nirvāpaṇaṃ mṛdukaraṃ
svaravarṇaprasādanam||14|| mārutaghnaṃ na ca
śleṣmavardhanaṃ balavardhanam| tvacyamuṣṇaṃ sthirakaraṃ tailaṃ
yoniviśodhanam||15||
viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji| pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate
vasā||16||
balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ| majjā viśeṣato'sthnāṃ ca balakṛt
snehane hitaḥ||17||
snehaguṇānabhidhatte- ghṛtamityādi| nirvāpaṇaṃ dāhapraśamanam|
mārutaghnamityādi tailaguṇāḥ| sthirakaram aṅgasthairyakaram| viddhetyādi
vasāguṇāḥ| pauruṣopacayaḥ śukropacayaḥ| snehe śarīrasnehane kartavye|
balaśukretyādi majjaguṇāḥ||14-17||
sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vasā majjā ca mādhave| tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte
snehaṃ pibennaraḥ||18||
sarpirādipānakālamāha- sarpiḥ śaradītyādi| mādhave vaiśākhe|
prāvṛḍāṣāḍhaśrāvaṇau, yaduktaṃ- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau” (si.a.6) iti|
śaradi bahupittatvena pittaviruddhaṃ ghṛtameva yaugikaṃ, nānyastailādiḥ|
vasāmajjñostu nātiśītoṣṇatvāt sādhāraṇe; yatastayoranupāne śītatvena
voṣṇatvena vā nirdeśo na kṛtaḥ; “yathāsattvaṃ tu śaityauṣṇye
vasāmajjñorvinirdiśet” (sū.a.27) iti tu vacanena śaityauṣṇyābhidhānaṃ
sāmānyena, tailasarpirvadauṣṇyaśaityānabhidhānānna
prakarṣaprāptaśaityoṣṇatvaprāpakam| ata evoktaṃ- “tailavasāmajjasarpiṣāṃ tu
yathāpūrvaṃ śreṣṭhatvaṃ vātaśleṣmavikāreṣu bhavati, yathottaraṃ pittavikāreṣu”
(vi.a.8) iti| atrottarasya sarpiṣaḥ śaityāt pittaharatvaṃ, tailasya
tūṣṇatvādvātaśleṣmaharatvaṃ, vasāmajjñostu sādhāraṇatvena madhyagatatvamiti
sthitam| evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā
balyatvadhātuvṛddhikaratvābhyāmanatiśītoṣṇe tathā balakṣayadhātukṣayayukte
mādhave prayogo yuktaḥ| caitrastu mukhyasādhāraṇaguṇo'pi prabhūtaśleṣmatayā na
snehaviṣaya ityanuktaḥ| sāmānyena snehopayoge śastaṃ kālamāha- nātyuṣṇetyādi|
nātyuṣṇe grīṣme, nātiśīte hemante śiśire ca tathā varṣajanitaśaitye varṣākāle|
ayaṃ cānātyayikavikāre sati kālaniyamo jñeyaḥ, agre uṣṇe śīte ca kāle
snehopadeśāt||18||
vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ| śleṣmādhiko divā śīte
pibeccāmalabhāskare||19||
kālaviśeṣe doṣaviśeṣe ca pānakramaṃ darśayati- vātetyādinā| vātaśca pittaṃ ca
vātapittaṃ, tadadhiko vātapittādhikaḥ| rātrāviti sāyam| uṣṇe grīṣme|
śleṣmādhikagrahaṇamatyantaśītavikāragṛhītapuruṣopalakṣaṇārthaṃ, tena
vātaśleṣmādhikaḥ śleṣmādhikaśca gṛhyate; ata eva suśrute'pyuktaṃ-
“vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā” (su.ci.31) iti|
kevalavātādhikasya tathā pittādhikasya śleṣmādhikasya ca sādhāraṇe śaradādau
kāle utsargasiddha eva pānakālo vakṣyamāṇo bhavati| vakṣyati hi- “pibet
saṃśamanaṃ snehamannakāle” ityādi| anye tu bruvate- vātādhikagrahaṇena
kevalavātasyāpi grahaṇaṃ, śleṣmādhikavyapadeśācca vātaśleṣma-pittaśleṣmaṇorapi
grahaṇamiti| śīte hemantādau| amalaḥ prabalaraśmiryasmin dinasya bhāge
bhāskaraḥ so'malabhāskaro madhyāhna iti yāvat||19||
atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena vā| mūrcchāṃ pipāsāmunmādaṃ kāmalāṃ vā
samīrayet||20|| śīte rātrau piban snehaṃ
naraḥ śleṣmādhiko'pi vā| ānāhamaruciṃ śūlaṃ pāṇḍutāṃ vā samṛcchati||21||
uktakālaniyamaviparyaye doṣamāha- atyuṣṇe vetyādi| atyuṣṇe kāle divā pītaḥ
snehaḥ ślaiṣmikasyāpi yathoktavikārakaraḥ, tathā vātapittādhikena pītaḥ
śītakāle'pi yathoktavikārakaraḥ; evaṃ niśāpāne'pi vākyārthaḥ; paraṃ
niṣiddhasya kālasya doṣasya ca melake'tyaye coktavikāraprakarṣāprakarṣau
tarkaṇīyau||20-21||
jalamuṣṇaṃ ghṛte peyaṃ yūṣastaile'nu śasyate| vasāmajjñostu maṇḍaḥ syāt
sarveṣūṣṇamathāmbu vā||22||
anupānamāha- jalamityādi| taile'nviti anupāne| anupānaparimāṇaṃ tu
samyagbheṣajapākārthaṃ kriyamāṇaṃ bheṣajāvaikārikapākenaivonneyaṃ,
vṛddhavaidyavyavahārācca||22||
odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ
kāmbalikaḥ khaḍaḥ||23|| saktavastilapiṣṭaṃ
ca madyaṃ lehāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathā
cottarabastayaḥ||24|| gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ
ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ
5||25||
vicāraṇāḥ saṅkhyayā svarūpeṇa caikagranthenāha- odanaścetyādi| vilepī
viraladravā yavāgūrbahusikthasamanvitā jñeyā| saśākapallavena kṛto yūṣaḥ
khaḍaḥ| kāmbaliko dadhilavaṇasnehatilādikṛta īṣadamlaḥ| etayorudāharaṇaṃ
yathā- “takre kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ
6| supakvaḥ khaḍayūṣo'yamayaṃ kāmbaliko mataḥ|| dadhyamlo
lavaṇasnehatilamāṣānvitaḥ śṛtaḥ” iti| lehaḥ śarkarādīnāṃ pākāt kṛtaḥ; lihyata
iti lehaḥ| pravicāryate avacāryate'nukalpenopayujyate'nayeti pravicāraṇā
odanādayaḥ; odanādayaśca snehapravicāraṇāyāṃ snehayuktā eva boddhavyāḥ;
abhyañjanādayastu yadyapi śuddhasnehasampādyāstathā'pi jaṭharāgnisambandhe na
vyāpriyanta iti tantre vicāraṇāśabdenocyante||23-25||
acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām| snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ
7
kalpaḥ prāthamakalpikaḥ||26||
kevalasnehapānaṃ tu snehane śaktyatiśayavattvena na vicāraṇāsañjñayocyate,
etadevāha- acchapeya ityādi| acchaśca peyaśca acchapeyaḥ, odanādyasambandhe
sati peya ityarthaḥ| na tāmāhurvicāraṇāmiti vacanena vaidyaparamparāsiddho'yaṃ
vyavahāra iti darśayati| bhiṣagbhirdṛṣṭo bhiṣagdṛṣṭaḥ| prathame śreṣṭhe kalpe
pakṣe bhavatīti prāthamakalpikaḥ, śreṣṭha ityarthaḥ||26||
rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṅkhyāṃ
prāpnotyekaśca kevalaḥ||27||
evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā
8| okartuvyādhipuruṣān prayojyā jānatā bhavet||28||
prakārāntareṇa vicāraṇābhedamāha- rasaiścetyādi| samāso rasānāmanyonyamelakaḥ,
vyāso'melakaḥ; samāsavyāsavadbhiḥ ṣaḍbhī rasairodanādigatairupahito yuktaḥ san
snehastriṣaṣṭisaṅkhyāṃ prāpnoti| ekaśca kevala ityacchapeyaṃ
varjayitvā'bhyañjanādiprayojyaḥ| triṣaṣṭhī rasabhedā ātreyabhadrakāpyīye
“svāduramlādibhiryogaṃ” (sū.a.26) ityādivākye vakṣyamāṇā boddhavyāḥ| evaṃ
snehānāṃ rasayuktānāṃ catuḥṣaṣṭiḥ pravicāraṇā bhavanti| catuḥṣaṣṭiriti
snehānāmityanena sambadhyate, tena pravicāraṇetyekavacanamupapannaṃ bhavati|
na sarvavicāraṇā sarvatra kartavyā, kintu sātmyartuvyādhidoṣapuruṣān parīkṣya
yā yatra yujyate sā tatra kartavyetyāha- okartvityādi| okaḥ abhyāsaḥ|
puruṣagrahaṇena kasmin deśe'yaṃ puruṣo vartata iti parīkṣayā deśo'pyavaruddho
boddhavyaḥ, vayobalaprabhṛtayaśca boddhavyāḥ||27-28||
ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā
snehamātrā jarāṃ prati||29|| iti tisraḥ
samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ| tāsāṃ prayogān vakṣyāmi puruṣaṃ puruṣaṃ
prati||30|| prabhūtasnehanityā ye
kṣutpipāsāsahā narāḥ| pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale||31||
gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| unmattāḥ kṛcchramūtrāśca
gāḍhavarcasa eva ca||32|| pibeyuruttamāṃ
mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇāñchṛṇu| vikārāñchamayatyeṣāṃ śīghraṃ
samyakprayojitā||33|| doṣānukarṣiṇī mātrā
sarvamārgānusāriṇī| balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām||34||
aruṣkasphoṭapiḍakākaṇḍūpāmābhirarditāḥ| kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca
vātaśoṇitikāśca ye||35|| nātibahvāśinaścaiva
mṛdukoṣṭhāstathaiva ca| pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale||36||
mātraiṣā mandavibhraṃśā na cātibalahāriṇī| sukhena ca snehayati śodhanārthe ca
yujyate||37|| ye tu vṛddhāśca bālāśca
sukumārāḥ sukhocitāḥ| riktakoṣṭhatvamahitaṃ yeṣāṃ mandāgnayaśca ye||38||
jvarātīsārakāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ| snehamātrāṃ pibeyuste hrasvāṃ ye
cāvarā bale||39|| parihāre sukhā caiṣā mātrā
snehanabṛṃhaṇī| vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate||40||
mātrāyāḥ saṅkhyāṃ pramāṇaṃ cāha- ahorātramityādi|
ahorātraśabdo'ṣṭapraharopalakṣaṇaḥ, evamahaḥśabdārdhāhaśabdau
catuḥpraharadvipraharopalakṣaṇau, tena praharādyatīte'pyahani pītā mātrā
yathoktapraharakālaprāptyā dināntare rātrau vā jīryamāṇā mantavyā; anye
tvahorātraśabdena nyūnenāpyahnā yuktā rātrirahorātraśabdenocyate
9, kṛtsnārdhāhau tu praharopalakṣaṇāviti vadanti| atra yadā ahorātrapariṇāminī
mātrā kriyate, tadā tadaharāhāro na kartavyaḥ; ata evaitatpānaṃ
puruṣaviśeṣaviṣayakathane uktaṃ- “kṣutpipāsāsahānarāḥ” iti|
prabhūtasnehanityāḥ prabhūtasnehasātmyāḥ| samyagyo jitetivacanena
mahāvyāpattitvamasyāḥ sūcayati| sarvamārgāḥ koṣṭhasandhimarmaśākhāḥ|
punarnavakarī niḥśeṣadoṣaharatvena| aruṣketyādi madhyamamātrāguṇaḥ; aruṣkā
arūṃṣikā| śodhanārtha iti śodhanārtha(ṅga)snehakaraṇe; etena uttamamātrā
saṃśamane
10
eva paraṃ, na tu śodhanāṅgasnehe kartavyeti darśayati| ye tvityādi
hrasvamātrāguṇaḥ| parihāre sukheti alpaparihāratvena||29-40||
vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ| cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā
bālāstathā'balāḥ||41|| āyuḥprakarṣakāmāśca
balavarṇasvarārthinaḥ| puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye||42||
dīptyojaḥsmṛtimedhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| pibeyuḥ sarpirārtāśca
dāhaśastraviṣāgnibhiḥ||43||
yaḥ sneho yatra kāryastamāha- vātapittetyādi| vātapittavikāragrahaṇenaiva
vātapittaprakṛtiṣu labdheṣu punastadabhidhānaṃ vātapittaprakṛtīnāṃ
stokaśleṣmavikāre'pi ghṛtapānopadeśārtham; evaṃ vātavyādhibhirāviṣṭā
vātaprakṛtayaśca ya ityatra vyākhyeyam| balārthina ityatra balaśabdaḥ
smṛtyādibhiḥ sambadhyate| ārtāḥ pīḍitāḥ, dāhādibhiriti sambandhaḥ||41-43||
pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā
vātaprakṛtayaśca ye||44|| balaṃ tanutvaṃ
laghutāṃ dṛḍhatāṃ sthiragātratām
11| snigdhaślakṣṇatanutvaktāṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ||45||
kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ
tailocitāśca ye||46||
tailaviṣayamāha- pravṛddhetyādi| śītale kāla iti tailasyoṣṇatvena śītale'pi
kāla ityarthaḥ; tena sāmānyapratiṣedhaḥ ‘nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ’ iti
na virudhyate; yadi vā sarpiḥpānakālāpekṣayā śītatvaṃ boddhavyam||44-46||
vātātapasahā ye ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| saṃśuṣkaretorudhirā
niṣpītakaphamedasaḥ||47||
asthisandhisirāsnāyumarmakoṣṭhamahārujaḥ| balavānmāruto yeṣāṃ khāni cāvṛtya
tiṣṭhati||48|| mahaccāgnibalaṃ yeṣāṃ
vasāsātmyāśca ye narāḥ| teṣāṃ snehayitavyānāṃ vasāpānaṃ vidhīyate||49||
vasāviṣayamāha- vātātapetyādi| saṃśuṣkaniṣpītaśabdau kṣīṇārthāveva| mahāruja
ityasthyādibhiḥ sambadhyate| khāni srotāṃsi||47-49||
dīptāgnayaḥ kleśasahā ghasmarāḥ snehasevinaḥ| vātārtāḥ krūrakoṣṭhāśca snehyā
majjānamāpnuyuḥ||50|| yebhyo yebhyo hito yo
yaḥ snehaḥ sa parikīrtitaḥ|51|
dīptāgnaya ityādi majjapānaviṣayaḥ| ghasmarā bahubhakṣakāḥ| āpnuyuḥ
upayuñjīran||50||-
snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau||51||
prakarṣāviti alpaprakarṣabhūyaḥprakarṣau
12; tena, alpatvena trairātrikaḥ prakarṣaḥ, bhūyastvena sāptarātrika iti ca
bhavati| etacca vakṣyamāṇasadyaḥsnehaprayogātiriktaprayoge boddhavyaṃ; yadi
vā, sadyaḥsnehaprayogā api tryaheṇaiva snehayanti, stutyarthaṃ tu teṣu sadya
ityuktam| yaduktaṃ- “tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ
svedayitavya iṣṭaḥ| nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ
tu” (si.a.1.) iti||51||
svedyāḥ śodhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| vyāyāmamadyastrīnityāḥ snehyāḥ
syurye ca cintakāḥ||52||
sāmānyena snehyānāha- svedyā ityādi| svedyāḥ svatantrasvedasādhyā
vātarugārtādayaḥ, śodhanāṅgasvedasādhyānāṃ tu śodhayitavyā ityanenaiva
gṛhītatvāt| cintakā iti cintābahulāḥ||52||
saṃśodhanādṛte yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ sampravakṣyate| na teṣāṃ snehanaṃ
śastamutsannakaphamedasām||53||
abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca ye| tṛṣṇāmūrcchāparītāśca
garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ||54||
annadviṣaśchardayanto jaṭharāmagarārditāḥ| durbalāśca pratāntāśca snehaglānā
madāturāḥ||55|| na snehyā vartamāneṣu na
nasto bastikarmasu| snehapānāt prajāyante teṣāṃ rogāḥ sudāruṇāḥ||56||
asnehyānāha- saṃśodhanādṛta ityādi| yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ vakṣyate laṅghanabṛṃhaṇīye-
“abhiṣyandā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā
nidarśitāḥ” (sū. a.22) ityanena, teṣāṃ śodhanādṛte snehanaṃ na śastaṃ, yadā tu
śodhanena virūkṣyante tadā paraṃ śodhanāṅga(rtha)statra snehaḥ kartavya iti
bhāvaḥ| utsanno vṛddhaḥ kapho medaśca yeṣāṃ te tathā; etacca viśeṣaṇaṃ
virūkṣaṇīyā evambhūtā eva bhavantīti darśayati
13| abhiṣyaṇṇaḥ dravapradhānaśleṣmavikārī| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam| atipratāntaḥ
atikṣīṇadravadhātuḥ| vartamāneṣu kriyamāṇeṣvityarthaḥ||53-56||
purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇo mṛduḥ| paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca
gātrasyāsnigdhalakṣaṇam||57|| vātānulomyaṃ
dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| mārdavaṃ snigdhatā cāṅge
snigdhānāmupajāyate||58|| pāṇḍutā gauravaṃ
14
jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā| tandrīrarucirutkeśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam||59||
asnigdhalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| mṛduriti pakturviśeṣaṇam|
vātānulomyamityādi snigdhalakṣaṇam| pāṇḍutetyādi atisnigdhalakṣaṇam| jāḍyam
indriyajaḍatvam||57-59||
dravoṣṇamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāṇataḥ| nātisnigdhamasaṅkīrṇaṃ śvaḥ
snehaṃ pātumicchatā||60|| pibet saṃśamanaṃ
snehamannakāle prakāṅkṣitaḥ| śuddhyarthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe
pibennaraḥ||61||
snehāt pūrvaṃ yat pathyaṃ tadāha- dravoṣṇamityādi| asaṅkīrṇam aviruddhavīryam|
śva ityāgāmidine| annakāle dvipraharādilakṣaṇe bubhukṣā kadācinna
15
syādapi tadarthaṃ viśeṣaṇaṃ- prakāṅkṣita iti| śuddhyarthaṃ tu snehaṃ naiśe
dināntarakṛte āhāre jīrṇa eva prātareva pibedityarthaḥ| saṃśamanārthasneho
yadi jaraṇānte prātareva kriyate tadā koṣṭhopalepakadoṣasyākṣayāttena doṣeṇa
sambaddho doṣotkleśaṃ kuryānna saṃśamanaṃ, saṃśodhanārthastu doṣotkleśaṃ
karotītyapekṣaṇīya eveti bhāvaḥ| etacca kālakathanamutsargeṇa, tena
“vātapittādhiko rātrau” ityuktakālavirodho na bhavati||60-61||
uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ
16| śakṛnmūtrānilodgārānudīrṇāṃśca na
17
dhārayet||62|| vyāyāmamuccairvacanaṃ
krodhaśokau himātapau| varjayedapravātaṃ ca seveta śayanāsanam||63||
snehaṃ
18
pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā
gadāḥ||64||
kṣapāyāmeva svapitīti kṣapāśayaḥ| apravātaṃ ceti śayanāsanaviśeṣaṇam| snehaṃ
pratibhuñjāna iti snehe jīrṇe'pi
snehaprayogānuguṇamanyasnehamaviruddhavīryādiguṇayuktaṃ bhuñjānaḥ| etena snehe
pīte jīrṇe kiñca hitāhitamiti praśnadvayasyottaramidam- uṣṇodakopacārī
syādityādi bhavati||62-64||
mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakroṣṭhastu
saptarātreṇa mānavaḥ||65|| guḍamikṣurasaṃ
mastu kṣīramulloḍitaṃ dadhi| pāyasaṃ kṛśarāṃ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam||66||
drākṣārasaṃ pīlurasaṃ jalamuṣṇamathāpi vā| madyaṃ vā taruṇaṃ pītvā mṛdukoṣṭho
viricyate||67|| virecayanti naitāni
krūrakoṣṭhaṃ kadācana| bhavati krūrakoṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā||68||
udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| mṛdukoṣṭhasya tasmāt sa suvirecyo
naraḥ smṛtaḥ||69||
mṛdukoṣṭhādilakṣaṇamāha- mṛdvityādi| abhyarhitatvāt koṣṭhajñānasyānyathā'pi
tallakṣaṇamāha- guḍamityādi| ulloḍitaṃ dadhisaraḥ| kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā
yavāgūḥ; vacanaṃ hi- “tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā trisareti ca”|
krūrakoṣṭhāvirecanahetumāha- bhavatītyādi| grahaṇī
koṣṭhasthāgnyadhiṣṭhānabhūtā nāḍī; yaduktam- “agnyadhiṣṭhānamannasya
grahaṇādgrahaṇī matā” (ci.a.15) iti| udīrṇapittetyādi
mṛdukoṣṭhasvarūpakathanam| krūrakoṣṭhasya grahaṇīgato vāyurguḍādīnāṃ saratvaṃ
pratibadhnāti, mṛdukoṣṭhasya hi grahaṇyāṃ virodhako vāyurnāsti, stambhako'pi
śleṣmā'lpaḥ, udbhūtasaratvaguṇaṃ ca pittaṃ prabalaṃ; tena guḍādibhiḥ sukhaṃ
virecanaṃ bhavatīti bhāvaḥ||65-69||
udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṃ mahat| bhasmībhavati tasyāśu snehaḥ
pīto'gnitejasā||70|| sa jagdhvā snehamātrāṃ
tāmojaḥ prakṣārayan balī| snehāgniruttamāṃ tṛṣṇāṃ sopasargāmudīrayet||71||
nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| sa cet suśītaṃ salilaṃ nāsādayati
dahyate| yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā||72||
ajīrṇe yadi tu snehe tṛṣṇā syācchardayedbhiṣak| śītodakaṃ punaḥ pītvā bhuktvā
rūkṣānnamullikhet||73|| na sarpiḥ kevalaṃ
pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ| sarvaṃ hyanurajeddehaṃ
19
hatvā sañjñāṃ ca mārayet||74|| tandrā
20
sotkleśa ānāho jvaraḥ stambho visañjñatā| kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṃ
śophārśāṃsyarucistṛṣā||75|| jaṭharaṃ
grahaṇīdoṣāḥ staimityaṃ vākyanigrahaḥ| śūlamāmapradoṣāśca jāyante
snehavibhramāt||76|| tatrāpyullekhanaṃ
śastaṃ svedaḥ kālapratīkṣaṇam| prati prati vyādhibalaṃ buddhvā sraṃsanameva
ca||77|| takrāriṣṭaprayogaśca
rūkṣapānānnasevanam| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca snehavyāpattibheṣajam||78||
samprati snehavyāpado darśayati- udīrṇetyādi| ojaḥ sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdi
sthitaṃ, prakṣārayan sthānādbhraṃśayan kṣapayaṃśca| balītyanena snehendhano
vahnirnitarāṃ balavān bhavatīti darśayati| vacanaṃ hi- “nālaṃ snehasamṛddhasya
śamāyānnaṃ sugurvapi” iti| uttamāṃ mahatīṃ mātrām| sopasargāṃ sopadravām|
kakṣaḥ kāṣṭhasamūhaḥ| chardayediti prathamaṃ snehameva tṛṣṇākārakaṃ
chardayitvā punaḥ śītodakaṃ pītvā rūkṣānnaṃ ca bhuktvā ullikhediti yojanīyam|
na sarpirityādi|- na sarpiḥ sāme pitte peyaṃ, kevalaṃ tvasaṃskṛtaṃ viśeṣato na
peyaṃ sāmapitta eveti yojanā; evaṃ manyate- saṃskṛtaṃ tiktakādibhiryutaṃ sāme
pitte tiktakādipācanaguṇānuyogādyogyaṃ kadācidbhavatyapi
21, asaṃskṛtaṃ tu sarvathā viruddhameva; yadivā, kevalamasaṃskṛtaṃ sarpiḥ pitte
sāmānyena sāme nirāme vā na peyaṃ, sāme pitte viśeṣata iti yojanā| etena,
yatrāpi sāmānyena ghṛtaṃ vihitaṃ, yathā- “ata ūrdhvaṃ kaphe mande
vātapittottare jvare| paripakveṣu doṣeṣu sarpiḥpānaṃ yathā'mṛtam” (ci.a.3)
ityādau, tatrāpyucitabheṣajasaṃskṛtameva boddhavyam| yadivā, na kevalaṃ pitte
sāme sarpirviśeṣato na peyaṃ, kintarhi tailādīnyapi vātaśleṣmavihitāni tayoḥ
sāmayorna peyānītyarthaḥ| asmin vyākhyāne'peyamityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ|
anurajet pittavarṇaṃ kuryāt| sañjñā smṛtiḥ, taddhananaṃ ceha vyādhiprabhāvāt|
staimityam ārdravastrāguṇṭhitatvamiva| āmapradoṣā alasakavisūcikādayaḥ|
kālapratīkṣaṇaṃ snehajanitadoṣakṣayaṃ yāvadabhojanam| takrasyāriṣṭānāṃ ca
cikitsāvakṣyamāṇānāṃ prayogaḥ| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca sevanamiti
sambandhaḥ||70-78||
akāle cāhitaścaiva mātrayā na ca yojitaḥ| sneho mithyopacārācca
vyāpadyetātisevitaḥ||79||
mithyopacārāt yathoktavidhyananuṣṭhānāt| atisevitaḥ kālaprakarṣeṇa
sevitaḥ||79||
snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca
tryahaṃ bhuktvā rasaudanam||80||
saṃśodhanasnehapāne vṛttipracāramāha- snehādityādi| snehāt snehaprayogāt|
trirātroparataḥ trirātraṃ parityaktasnehapāna ityarthaḥ| praskandanaṃ
virecanam| snehoparamatrirātra
22
eva bhojanaṃ darśayati- snehavadityādi| rasapradhānamodanaṃ rasaudanam||80||
ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet|81|
vamane snehavṛttimāha- eketyādi| ekāhoparataḥ snehāditi yojanā| tadvaditi
snehavaddravamuṣṇaṃ ca rasaudanaṃ snehoparamadivasa eva|81|-
syāttvasaṃśodhanārthīye vṛttiḥ snehe viriktavat||81||
saṃśamanavidhimāha- syāttvityādi| asaṃśodhanārthīye saṃśamane| vṛttiḥ
upacāraḥ| viriktavadityanenāgatāvekṣaṇenopakalpanīyavakṣyamāṇaṃ
“samyagviriktaṃ cainaṃ” (sū. a.15) ityādigranthapratipādanīyamupacāramāha,
natu peyādikramamātram
23| yadyapi vamanoktā eva tatroccairbhāṣyādayo
virecanavṛttāvapyatidiṣṭāstathā'pīha vamanavidhi parityajya
virecanavidhyatideśo dhūmapānapratiṣedhārthaḥ, virecane hi tatra
“dhūmapānavarjaṃ” (sū. a.15) iti kṛtaṃ, snehapāne ca dhūmapānaṃ niṣiddhaṃ
mātrāśitīye- “na madyadugdhe pītvā ca na snehaṃ” (sū. a.5) ityādinā||81||
snehadviṣaḥ snehanityā mṛdukoṣṭhāśca ye narāḥ| kleśāsahā madyanityāsteṣāmiṣṭā
vicāraṇā||82||
lāvataittiramāyūrahāṃsavārāhakaukkuṭāḥ| gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ
snehane hitāḥ||83|| yavakolakulatthāśca
snehāḥ saguḍaśarkarāḥ| dāḍimaṃ dadhi savyoṣaṃ rasasaṃyogasaṅgrahaḥ||84||
snehayanti tilāḥ pūrvaṃ jagdhāḥ sasnehaphāṇitāḥ| kṛśarāśca
bahusnehāstilakāmbalikāstathā||85|| phāṇitaṃ
śṛṅgaveraṃ ca tailaṃ ca surayā saha| pibedrūkṣo bhṛtairmāṃsairjīrṇe'śnīyācca
bhojanam||86|| tailaṃ surāyā maṇḍena vasāṃ
majjānameva vā| piban saphāṇitaṃ kṣīraṃ naraḥ snihyati vātikaḥ||87||
dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā saśarkaraṃ payaḥ| naraḥ snihyati pītvā vā saraṃ
dadhnaḥ saphāṇitam||88|| pāñcaprasṛtikī peyā
pāyaso māṣamiśrakaḥ| kṣīrasiddho bahusnehaḥ snehayedacirānnaram||89||
sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasṛtaiḥ śṛ(kṛ)tā| pāñcaprasṛtikī peyā peyā
snehanamicchatā||90|| (śaukaro vā rasaḥ
snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṃyutaḥ | pīto dvirvāsare yatnāt snehayedacirānnaram
||1||)|
vicāraṇāviṣayamāha- snehadviṣa ityādinā| lāvādirasānāmuktānāṃ saṃskāramāha-
yavetyādi| rase snehārthoktarasa ucitaḥ saṃyogo yeṣāṃ te rasasaṃyogāḥ, teṣāṃ
saṅgrahaṇaṃ saṅgrahaḥ| pūrvamiti bhojanāt pūrvam| tilapradhānaḥ
kāmbalikastilakāmbalikaḥ| phāṇitamityādau śṛṅgaveramiti śṛṅgaverarasam|
bhṛtaiḥ bhaṭitrīkṛtaiḥ| pāñcaprasṛtikī agre vakṣyamāṇā| māṣamiśrako
māṣataṇḍulakṛtamannam| peyā pātavyā||82-90||
grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ guḍaṃ dadhi payastilān| kuṣṭhī śothī pramehī ca
snehane na prayojayet||91|| snehairyathārhaṃ
tān siddhaiḥ snehayedavikāribhiḥ| pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi
vā||92|| drākṣāmalakayūṣābhyāṃ dadhnā
cāmlena sādhayet| vyoṣagarbhaṃ bhiṣak snehaṃ pītvā snihyati taṃ naraḥ||93||
yavakolakulatthānāṃ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| kṣīrasarpiśca tat siddhaṃ
snehanīyaṃ ghṛtottamam||94||
yathārhamiti yo yatra sneho yujyate sarpirādiḥ| siddhairiti pippalībhistathā
harītakyā tathā triphalayā ceti pṛthagyojanīyaṃ; pippalyādisiddhasnehaśca
kuṣṭhādiṣu yathāsaṅkhyamiti kecit| yūṣaśabdaḥ kvāthavacanaḥ| vyoṣagarbhaṃ
vyoṣakalkam| atra tribhirdravyairmilitvā cāturguṇyam| yavakolādau ṣaḍdravyāṇi
snehasamāni| kṣāro yavakṣāraḥ kalkaḥ||91-94||
tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| yoniśukrapradoṣeṣu sādhayitvā
prayojayet||95||
tailamajjetyādi|- catuḥsneho'kalka eva,
tailamajjavasāsarpirityekavadbhāvāddvitīyāntaḥ prayogaḥ||95||
gṛhṇātyambu
24
yathā vastraṃ prasravatyadhikaṃ yathā| yathāgni jīryati snehastathā sravati
cādhikaḥ||96|| yathā vā''kledya
mṛtpiṇḍamāsiktaṃ tvarayā jalam| sravati sraṃsate snehastathā
tvaritasevitaḥ||97||
samprati sneha upayukto yathā śarīraṃ sasnehyādhiko dṛśyate, tadāha-
gṛhṇātītyādi| tacca śiṣyeṇādhyāyādāvapṛṣṭamapi śiṣyahitatayā'bhidhīyate|
yathāgnīti agnyanadhika ityarthaḥ| nanvagnyadhikaścet sravati, tadavadhi ca
snehalakṣaṇamuktaṃ, yaducyate- “adhastāt snehadarśanam” iti, tenaikadina
evādhikasnehapānaṃ kriyatāmityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā|
tvaritasevitaḥ sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate'dho yāti yāvān, na tāvatā
snehanaṃ bhavatīti bhāvaḥ||96-97||
lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram| taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca
sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca||98||
snehane sarvasneheṣu lavaṇaprayogamāha- lavaṇopahitā ityādi| taditi lavaṇam|
abhiṣyandi doṣasaṅghātavicchedakam| vyavāyi
akhiladehavyāptipūrvakapākagāmi||98||
snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram| snehasvedopapannasya
saṃśodhanamathetarat
25||99||
ato vakṣyamāṇasvedopakalpanādhyāyayoḥ sambandhasūcakaṃ svedādiṣu snehasya
prāgbhāvamāha- snehamityādi||99||
tatra ślokaḥ- snehāḥ snehavidhiḥ kṛtsnavyāpatsiddhiḥ sabheṣajā| yathāpraśnaṃ
26
bhagavatā vyāhṛtaṃ cāndrabhāginā||100||
cāndrabhāgī punarvasuḥ||100||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne snehādhyāyo nāma
trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||13||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne kalpanācatuṣke snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kathayituṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘saṃśayaviṣayeṇa viṣayiṇaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘sīḍanīti prasiddhā’ iti pā. ↩
- 4 ‘saṃskāragaṇena svaguṇopaghātādbhavati’ iti pā. ↩
- 5 ‘kalpanāpūrvakabhedā’ ityarthaḥ ↩
- 6 ‘...cukrīkā...’ iti pā. ↩
- 7 ‘bhiṣagdiṣṭaḥ’ iti ↩
- 8 ‘pravicāraṇāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘ahorātreṇaivocyate’ iti pā. ↩
- 10 ‘saṃśamanī’ iti pā. ↩
- 11 ‘sthiratāṃ dṛḍhagātratām’ iti pā. ↩
- 12 ‘alpatvabhūyastvaprakarṣau’ iti pā. ↩
- 13 ‘darśanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘sadanaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘na bhavatyapi’ iti pā. ↩
- 16 ‘brahmacārī kṣapāśaya ityanena maithunadivāsvapnarātrijāgaraṇānāṃ niṣedhaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 17 ‘udīrṇāṃśca na dhārayedityatra cakārādanudīrṇāṃśca nodīrayedityartho jñeyaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 18 gaṅgādharastu ‘snehaṃ pītvā nare snehaṃ pratibhuñjāna eva ca’ iti paṭhati, ‘snehaṃ pītvā tvaparaṃ snehaṃ pratibhuñjāne nare snehamithyopacārāddāruṇā gadā jāyante’ iti vyākhyānayati| yogīndranāthasenastu ‘snehaṃ pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi ‘seveta śayanāsanam| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadā’ ityevaṃ kiñcitpaurvāparyaṃ kṛtvā paṭhati, ‘pīte hitāhitamāha- snehaṃ pītvetyādi| snehaṃ pītvā tathā snehaṃ pratibhuñjānaḥ tasminneva dine snehaṃ piban snehaṃ pītavān snehaṃ pibaṃścetyarthaḥ, nara uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi vyākhyānayati ca ↩
- 19 ‘hyanucareddehaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tantrīrutkleśa’ iti pā. ↩
- 21 ‘yogyaṃ śaṅkyetāpi’ iti pā. ↩
- 22 ‘snehoparatasya trirātra eva’ iti pā. ↩
- 23 ‘viriktavaditi yathā virikte peyādikramastathā'sminnapi’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 24 “idānīmupayuktaḥ snehaḥ śarīraṃ saṃsnehyādhikaścedbhavati tadā sravati, anyathātu jīryatyevetyāha- gṛhṇātītyādi| yathāgnīti agnyanurūpam| nanu snehapānaṃ hi snigdhalakṣaṇāvadhi kāryaṃ, tenaikadina eva tathā snehapānaṃ kriyatāṃ yathā śīghrameva snehalakṣaṇaṃ syādityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā, evaṃ tvaritasevito'pi sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate adho yāti, tathā ca sati samyaksnehanaṃ na bhavatīti bhāvaḥ” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 25 ‘saṃśodhanamanantaram’ iti pā. ↩
- 26 ‘yathānyāyaṃ yathāśāstraṃ snehasvedopapādanairityanvayaḥ, śāstroktasnehasvedavidhibhirityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩