athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti
ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
snehapūrvakatvāt svedasya svedādhyāyo'bhidhīyate| svedapratipādako'dhyāyaḥ
svedādhyāyaḥ||1-2||
ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ| svedasādhyāḥ praśāmyanti
gadā vātakaphātmakāḥ||3|| snehapūrvaṃ
prayuktena svedenāvajite'nile| purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kathañcana||4||
śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ| namayanti yathānyāyaṃ kiṃ
punarjīvato narān||5||
vātakaphātmakā asaṃsṛṣṭavātakaphajāḥ, vātakaphajatve'pyudarādayaḥ svedena na
śāmyanti, ata āha- svedasādhyāḥ; etenodarādayo'svedyā vyāvartyante|
snehapūrvamiti kriyāviśeṣaṇam| na sajjanti apravṛttāni na bhavanti|
yathānyāyaṃ yathāgamam, etacca snehasvedopapādanairityanena sambadhyate; yadi
vā yathānyāyaṃ yathāsahajaṃ namayantīti sambandhaḥ||3-5||
rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo'timṛdurna ca| dravyavān kalpito deśe svedaḥ
kāryakaro mataḥ||6||
rogamṛtuṃ vyādhitaṃ ca balavattvādinā'pekṣata iti rogartuvyādhitāpekṣaḥ|
nātyuṣṇo nāticaṇḍatāpaḥ| dravyavāniti snigdharūkṣādidravyavān| kalpita iti
rogādīnapekṣya yathocitena dravyeṇa deśe cāmāśayādau yathāyogyatayā sampādita
iti mantavyam||6||
vyādhau śīte śarīre ca mahān svedo mahābale| durbale durbalaḥ svedo madhyame
madhyamo hitaḥ||7|| vātaśleṣmaṇi vāte vā
kaphe vā sveda iṣyate| snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ||8||
rogādyapekṣayoktakalpanāṃ darśayati- vyādhāvityādi| vyādhau mahābale tathā
śīte kālakṛte mahābale| mahāniti caṇḍatāpa eva punaḥ punaḥ kriyamāṇatvena
mṛdusvedāpekṣayā'dhikatāpatvena jñeyaḥ| durbala iti tathā madhyama iti ca
vyādhyādiṣu pūrvavadyojanīyam| snigdharūkṣadravyakṛtaḥ snigdharūkṣaḥ,
snigdharūkṣadravyādayo vātaśleṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ mantavyāḥ; etacca
snigdharūkṣādikathanaṃ dravyāpekṣakalpanodāharaṇaṃ; vāte snigdhaḥ, kaphe
rūkṣaḥ||7-8||
āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ
snehapūrvastathaiva ca||9||
taṃ deśaviśeṣasambandhena vyabhicārayan deśāpekṣāṃ kalpanāmāha- āmāśayetyādi|
āmāśayagate vāte rūkṣapūrvaḥ sthānāpekṣayā pūrvaṃ rūkṣaṃ kṛtvā
paścādvātāpekṣaḥ snigdhaḥ kāryaḥ, evaṃ pakvāśayagate kaphe snehapūrvo
vyākhyeyaḥ; āmāśayaśabdena kaphasthānaṃ jñeyaṃ, kaphasthānāpekṣayā hi
prathamaṃ rūkṣaḥ kriyate, yaduktaṃ- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ tu
sthānasthasyāviruddhataḥ” iti||9||
vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā| madhyamaṃ vaṅkṣaṇau
śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ||10||
mṛdu naiva veti svedaikasādhye vṛṣaṇādigate vyādhau mṛdusvedaḥ,
svedavyatiriktopāyāntarasambhave tu na veti boddhavyam| iṣṭata ityāturecchāto
vaidyecchātaśca| iṣṭata iti bhāvādicchāvacanaḥ||10||
suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā| padmotpalapalāśairvā svedyaḥ
saṃvṛtya cakṣuṣī||11||
svede kriyamāṇe cakṣuṣaḥ svedaparihāropāyamāha- suśuddhairityādi| naktakaḥ
karpaṭāvayavaḥ
1||11||
muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| jalārdrairjalajairhastaiḥ
svidyato hṛdayaṃ spṛśet||12||
svede kriyamāṇe hṛdayarakṣaṇārthamāha- muktāvalībhirityādi| jalajāni
paṅkajādīni| evamasvedyatvasāmānyatvādvṛṣaṇarakṣā'pyunnetavyā,
prādhānyāddhṛdayacakṣuḥpālanamuktam||12||
śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe| sañjāte mārdave svede
svedanādviratirmatā||13||
śītaśūletyādi| sveda iti svedabhave gharme| svedanādviratirmatetyupadiśan
śītādivyuparame sati svedo nivartanīyaḥ, śītādyanuparame ca svedaḥ kartavya
iti dvayamupadiśati; tataśca ita eva svedanivṛttiviṣayaśītādivyuparamotpādaḥ
svedasya samyagyogalakṣaṇaṃ tathā śītādivyuparamānutpādaśca
svedānivṛttiviṣayo'yogalakṣaṇamuktaṃ bhavatīti
nāyogalakṣaṇānabhidhānamudbhāvanīyam||13||
pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṃ tṛṣā| dāhaḥ
svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam||14||
uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ| so'tisvinnasya kartavyo
madhuraḥ snigdhaśītalaḥ||15||
atisvinnacikitsitamāha- ukta ityādi| graiṣmiko vidhirityanena labdhe
punarmadhuraḥ snigdhaśītala ityādivacanaṃ “madyamalpaṃ na vā peyaṃ” (sū.a.6)
ityatropadiṣṭamadyapānasya pratiṣedhārthaṃ,
madhuraśītādiyogaviśeṣavidhānārthaṃ ca||14-15||
kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ
madhumehinām||16|| vidagdhabhraṣṭabradhnānāṃ
viṣamadyavikāriṇām| śrāntānāṃ naṣṭasañjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām||17||
tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ
2
ca kruddhānāṃ śocatāmapi| kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇām||18||
durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā| bhiṣak taimirikāṇāṃ ca na
svedamavatārayet||19||
asvedyānāha- kaṣāyetyādi| kaṣāyadravyakṛtaṃ madyaṃ kaṣāyamadyaṃ; kiṃvā
kaṣāyaśabdo'madhuravacanaḥ, na tena yaducyate- kaṣāyanityasya vātapradhānatā
syāt kaṣāyasya vātakāritvāt, vāte ca svedo vihita eva, tat kathaṃ kaṣāyanityaṃ
prati svedaniṣedha iti, tannirastaṃ bhavati| kiṃvā, kaṣāyanityā
rūkṣātistabdhagātrā bhavanti, kaṣāyasya virūkṣakastambhakatvena; tataśca teṣāṃ
svedaḥ parvabhedamāvahatītyataḥ kaṣāyanityaniṣedhaḥ| raktapittināmavidhānādeva
svede niṣiddhe, punaḥ svedaniṣedho raktapittināṃ yadyanyo'pi svedasādhyo
vātaśleṣmajo vikāro bhavati tatrāpi svedaniṣedhārthaṃ, tathā raktapittināṃ
vamanavirecanāṅgatayā prāptasvedapratiprasavaniṣedhārthaṃ ca; evaṃ
pittamehikāmalyādiṣvapi vyākhyeyam| pittināmiti pittaprakṛtīnām|
madhumehaśabdena sarva evaṃ mehā gṛhyante, madhumehaśabdo hi sarveṣveva meheṣu
vartata iti kiyantaḥśirasīye darśanīyaṃ, meheṣu ca sarveṣveva
śarīraśaithilyapravṛtteṣu viśeṣataḥ śarīraśaithilyahetutvena svedo na yujyate;
pittamehināmiti tu punarabhidhānaṃ pittasambandhena
viśeṣapratiṣedhatādarśanārtham| bradhnaḥ gudaḥ| madyavikāriṇāmiti
madyanityasya vātakaphajamadātyaye svedaniṣedhārtham| āḍhyarogīha vātaraktī|
eṣu cāsvedaviṣayeṣu yadi svedaikasādhyaḥ sannyāsādirbhavati tadā
mahāpratyavāyabhayādalpapratyavāyamupekṣyāpi svedo vidheya iti
nyāyasiddhameva; yadāhurnyāyavidaḥ- “bhūyovirodhe svalpamanyāyyam” iti||16-19||
pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave| karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede
galagrahe||20||
arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake| koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte
3
vijṛmbhake||21||
pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṅgrahe gṛdhrasīṣu ca| mūtrakṛcchre mahattve ca
muṣkayoraṅgamardake||22||
pādajānūrujaṅghārtisaṅgrahe śvayathāvapi| khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau
vātakaṇṭake||23|| saṅkocāyāmaśūleṣu
stambhagauravasuptiṣu
4| sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṃ hitamucyate||24||
pratiśyāye cetyādinā svedyān darśayati| vināmakaḥ śarīravinamanakārī vātaḥ|
vijṛmbhako bahirāyāmaḥ, jṛmbhābahutvaṃ vā| pādajānūrujaṅghābhirartiḥ
saṅgrahaśca pṛthak sambadhyate| khallī hastapadāvamoṭanam| vātakaṇṭako
gulphāśrito vātaḥ| alāghava iti pūrvamukte'pi punargauravavacanamaṅgānāṃ
gurutaratvapratipādanārtham, alāghavavacanaṃ tu
lāghavapratiṣedhamātraprayojanaṃ nātigurutvaṃ brūte, yataḥ sarvatra nañ
viruddhe na vartate, yathā “arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam” (sū.a.21)
ityatra na hyarūkṣaśabdena snigdhatvamabhipretaṃ, kiṃ tarhi
rūkṣatāpratiṣedhamātrameva||20-24||
tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedaṃ
prayojayet||25||
gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ|
sikatāpāṃśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ||26||
ślaiṣmikān svedayet pūrvairvātikān samupācaret| dravyāṇyetāni śasyante
yathāsvaṃ prastareṣvapi||27||
vakṣyamāṇānāṃ saṅkarādisvedānāṃ dravyāṇyāha- tilamāṣetyādi| piṇḍarūpaḥ svedaḥ
piṇḍasvedaḥ| karīṣaḥ śuṣkagomayaḥ; āyasaḥ ayovikāraḥ, sa ceha puṭakaraṇayogyo
boddhavyaḥ| pūrvairiti tilamāṣādibhiḥ| yathāsvamityanena tilamāṣādayo vāte,
gokharādigranthoktāśca śleṣmaṇi, prastarasvede kartavyā iti darśayati||25-27||
bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca| vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ
svidyate sukham||28||
bhūgṛheṣviti bhūsvedārtheṣu gṛheṣu| uṣṇagarbhagṛheṣviti kuṭīsvedaṃ darśayati|
svabhyakta iti samyagabhyaktaḥ||28||
grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ payo bastaśirastathā| varāhamadhyapittāsṛk
5
snehavattilataṇḍulāḥ||29|| ityetāni
samutkvāthya nāḍīsvedaṃ prayojayet| deśakālavibhāgajño
6
yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ||30||
vāruṇāmṛtakairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| vāsāvaṃśakarañjārkapatrairaśmantakasya
ca||31||
śobhāñjanakasaireyamālatīsurasārjakaiḥ
7| patrairutkvāthya salilaṃ nāḍīsvedaṃ prayojayet||32||
bhūtīkapañcamūlābhyāṃ surayā dadhimastunā| mūtrairamlaiśca sasnehairnāḍīsvedaṃ
prayojayet||33||
bastaśiraḥ chāgamastakam| snehavantaścairaṇḍabījādayaḥ tilāśca taṇḍulāśca
snehavattilataṇḍulāḥ| grāmyetyādinā vātāpaho nāḍīsveda uktaḥ, vāruṇetyādinā
kaphāpahaḥ, bhūtīketyādinā vātaśleṣmāpahaḥ| vāruṇo varuṇaḥ amṛtakā guḍūcī,
sarṣapairityatra patrairiti sambadhyate| vaṃśo veṇuḥ| punaḥ
śobhāñjanagrahaṇāddvitīyo viṭapaśobhāñjano gṛhyate, saireyaḥ jhiṇṭī||29-33||
eta eva ca niryūhāḥ prayojyā jalakoṣṭhake| svedanārthaṃ
ghṛtakṣīratailakoṣṭhāṃśca kārayet||34||
eta eveti nāḍīsvedoktāstrayo'pi| jalakoṣṭhaḥ avagāhārthaṃ kṛtaṃ
mahajjalapātram; evaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāśca vyākhyātāḥ||34||
godhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṃyutaiḥ| sasnehakiṇvalavaṇairupanāhaḥ
praśasyate||35|| gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvena
jīvantyā śatapuṣpayā| umayā kuṣṭhatailābhyāṃ yuktayā copanāhayet||36||
carmabhiścopanaddhavyaḥ salomabhirapūtibhiḥ| uṣṇavīryairalābhe tu
kauśeyāvikaśāṭakaiḥ||37||
godhūmaśakalaiḥ godhūmacūrṇaiḥ| kiṇvaḥ surābījam| upanāhaḥ bahalaṃ lepaṃ
dattvā carmādibhirāvṛtya vyādhiyuktasyāṅgasya bandhanam;
carmabhiścopanaddhavya ityatra upanāho'nagnisvedo
8
grāhyaḥ| gandhaiḥ sugandhidravyairupanāho bandhanīyaḥ| uṣṇavīryairiti
uṣṇavīryamṛgādiprāṇiprabhavaiḥ
9| āvikaśāṭakaḥ kambalaḥ||35-37||
rātrau baddhaṃ divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam| vidāhaparihārārthaṃ, syāt
prakarṣastu śītale||38||
upanāhasvede bandhamokṣāvadhiṃ darśayati- rātrau baddhamityādi|
divākṛtamityatra ‘bandhaṃ’ iti śeṣaḥ| vidāhaḥ raktādividāhaḥ| śītale ityatra
“kāle” iti śeṣaḥ| prakarṣa uktādbandhanakālādadhikakālatvaṃ bandhanasya||38||
saṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam| jentāko'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ
kumbhikaiva ca||39|| kūpo holāka ityete
svedayanti trayodaśa| tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānevānupūrvaśaḥ||40||
samprati sāgnisvedānāṃ saṅkarādīnāṃ lakṣaṇamabhidhātuṃ saṅkarādīn svedān
nāmatastāvaduddiśati- saṅkara ityādi|
saṅkarādiśabdāścāyurvedaparamparāsiddhāḥ; tatra kvacinnāḍīsvedādau nāḍyā
praṇīyata ityanvayo'pyanusaraṇīyaḥ, jentākādayaścānvayanirapekṣā eva||39-40||
tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ
saṅkarasveda iti vidyāt||41||
piṇḍairyathoktairiti tilamāṣādipiṇḍaistathā gokharādigranthoktapuṭakarūpaiśca
piṇḍaiḥ; svedanamevopasvedanam||41||
śūkaśamīdhānyapulākānāṃ veśavārapāyasakṛśarotkārikādīnāṃ vā prastare
kauśeyāvikottarapracchadepañcāṅgulorubūkārkapatrapracchade vā
svabhyaktasarvagātrasya śayānasyopasvedanaṃ
10
prastarasveda iti vidyāt||42||
pulākaḥ tucchadhānyam| utkārikā māṣādikṛtotkārākṛtivyañjanaviśeṣaḥ
11| prastīryata iti prastaraḥ śayanapramāṇena svedavastūnāṃ vistaraṇaṃ, tasmin
prastare| kauśeyāvikottarapracchade kauśeyāvikapihita ityarthaḥ| pañcāṅgula
eraṇḍabhedaḥ||42||
svedanadravyāṇāṃ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṃ
mṛgaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṃ vā
yathārhamamlalavaṇasnehopasaṃhitānāṃ mūtrakṣīrādīnāṃ vā kumbhyāṃ
bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā
śareṣīkāvaṃśadalakarañjārkapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā
vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā
vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato
vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vināmitayā
vātaharasiddhasnehābhyaktagātro bāṣpamupaharet; bāṣpo hyanṛjugāmī
12
vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ||43||
svedanetyādinā nāḍīsvedamāha| svedanadravyāṇi svedopagagaṇoktāni iha ca
nāḍīsvedakvāthārthamuktāni| śiraḥpadaṃ mastakam| bāṣpamanudvamantyāmityanena
kvathanakāle bāṣpo yathā na niryāti tathā kartavyamiti darśayati|
utkvathitānāṃ bāṣpaṃ snehāktagātraḥ
13
san nāḍyā upaharediti sambandhaḥ| nāḍīkaraṇavidhimāha- śareṣīketyādi|
vaṃśadalo vaṃśavidalaḥ
14| gajāgrahastasaṃsthānatvaṃ nāḍyā agra eva boddhavyam| vyāmaḥ
tiryagvistṛtabāhudvayapramāṇaṃ; vyāmadīrghatvaṃ nāḍyā bahalasvede kartavyam|
vyāmacaturthabhāgena vyāmāṣṭabhāgena ca mūle agre ca yathāsaṅkhyaṃ mānaṃ nāḍyā
veditavyaṃ; pariṇāhena veṣṭanena sroto randhraṃ yasyāḥ sā tathā|
yathoktanāḍīkaraṇe guṇamāha- bāṣpo hītyādi| vihatacaṇḍavegatvaṃ nāḍīkāyā
dīrghatvena vakratvena ca boddhavyam||43||
vātikottaravātikānāṃ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ
15
pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnehābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ
pariṣecayediti pariṣekaḥ||44||
pariṣekavidhimāha- vātiketyādi| vātikāni vātaharāṇi, uttaravātikāni uttaravāte
16
pradhānavāte vātaśleṣmaṇi hitānīha grāhyāṇi| varṣaṇikā alpaghaṭī,
‘sahasradhārā’ ityanye; praṇāḍī veṇunalanāḍyādyāḥ||44||
vātaharotkvāthakṣīratailaghṛtapiśitarasoṣṇasalilakoṣṭhakāvagāhastu yathokta
evāvagāhaḥ||45||
yathokta eveti lokaprasiddha eva| avagāhaḥ avagāhasvedaḥ||45||
atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta- tatra pūrvasyāṃ diśyuttarasyāṃ vā
guṇavati praśaste bhūmibhāge kṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇamṛttike vā
parīvāpapuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā
sūpatīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyodakāt
prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ kūṭāgāraṃ kārayet, utsedhavistārataḥ
paramaratnīḥ ṣoḍaśa, samantāt suvṛttaṃ mṛtkarmasampannamanekavātāyanam; asya
kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārotsedhāṃ piṇḍikāṃ
kārayedākapāṭāt, madhye cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṃ puruṣapramāṇaṃ
mṛnmayaṃ kandusaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sapidhānaṃ
kārayet; taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā pradīpayet; sa
yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṃ ca kevalamagninā
tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti, tatrainaṃ puruṣaṃ
vātaharābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayet, praveśayaṃścainamanuśiṣyāt-
saumya! praviśa kalyāṇāyārogyāya ceti, praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya
pārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ, na ca tvayā svedamūrcchāparītenāpi
satā piṇḍikaiṣā vimoktavyā''prāṇocchvāsāt, bhraśyamāno hyataḥ
piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svedamūrcchāparītatayā sadyaḥ
prāṇāñjahyāḥ, tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathañcana muñcethāḥ; tvaṃ yadā jānīyāḥ-
vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyakprasrutasvedapicchaṃ sarvasrotovimuktaṃ
laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāgauravamiti, tatastāṃ
piṇḍikāmanusaran dvāraṃ prapadyethāḥ, niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ
paripālanārthaṃ śītodakamupaspṛśethāḥ, apagatasantāpaklamastu muhūrtāt
sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāḥ; iti jentākasvedaḥ||46||
jentākavidhimāha- athetyādi| athaśabdo maṅgale ānantarye vā|
pūrvasyāmuttarasyāṃ veti grāmādbāddhavyam| guṇavatīti
sasyaprarohādiyuktatvena; praśastabhūmibhāgatvaṃ tuṣāṅgārādirahitatvena|
parīvāpaḥ dīrghikā| suṣṭhu upa samīpe tīrthaṃ yasya tasmin sūpatīrthe| aratniḥ
hastaḥ| prāṅmukhamiti paścime, udaṅmukhamiti dakṣiṇe; evaṃ hyabhimukhaṃ
tīrthaṃ bhavati| kūṭāgāramiti vartulāgāram| ākapāṭādityanena dvāraparyantaṃ
lakṣayati| kiṣkuḥ hastaḥ| puruṣapramāṇamiti ūrdhvataḥ| kanduḥ
kandvākārāgnisthānam| aṅgārārthaṃ koṣṭho'vakāśo vidyate yasmin
so'ṅgārakoṣṭhakaḥ, sa eva stambha ityaṅgārakoṣṭhakastambhaḥ| khādirāṇāmiti
pūraṇe ṣaṣṭhī| sa ityatra ‘tvaṃ’ ityadhyāhāryaṃ, jānīyā ityarthaḥ; kiṃvā,
‘jānīyāt’ iti pāṭhaḥ, uttaratrāpi ‘praveśayet’ iti pāṭhaḥ; evaṃ ca sugamam|
picchā svedasyaiva picchilo bhāgaḥ| sarveṣu srotaḥsu vimuktaṃ
sarvasrotovimuktam apagatavibandhastu apagatamalavibandho boddhavyaḥ| cakṣuṣoḥ
paripālanārthamiti atropataptasya
17
sahasā śītajalapraveśe śītajalaparāhata ūṣmā nayanopaghātaṃ
karotītyabhiprāyaḥ| atra ca jentāke bhūmiviśeṣaparigrahajalasānnidhyādayo
maṅgalārthāḥ; jalasānnidhyaṃ tu svidyamānasya darśanena dṛṣṭeḥ paripālanārthaṃ
ca, tathā svedātiyogapratikriyārthaṃ kūṭāgārasya jalasānnidhye sukhena
karaṇārthaṃ ca||46||
śayānasya pramāṇena ghanāmaśmamayīṃ śilām| tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ
sampradīpitaiḥ||47|| vyapojjhya
sarvānaṅgārān prokṣya caivoṣṇavāriṇā| tāṃ śilāmatha kurvīta
kauṣeyāvikasaṃstarām||48|| tasyāṃ
svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| kauravājinakauṣeyaprāvārādyaiḥ
18
susaṃvṛtaḥ
19||49|| ityakto'śmaghanasvedaḥ,...|50|
kauravaṃ kārpāsam||47-49||-
...karṣūsvedaḥ pravakṣyate| khānayecchayanasyādhaḥ karṣūṃ
sthānavibhāgavit||50||
dīptairadhūmairaṅgāraistāṃ karṣūṃ pūrayettataḥ| tasyāmupari śayyāyāṃ svapan
svidyati nā sukham||51||
karṣūḥ abhyantaravistīrṇaḥ svalpamukho gartaḥ||50-51||
anatyutsedhavistārāṃ vṛttākārāmalocanām| ghanabhittiṃ kuṭīṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ
sampralepayet||52|| kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ
svāstīrṇāmupakalpayet| prāvārājinakauśeyakuthakambalagolakaiḥ||53||
hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvaśaḥ| parivāryāntarārohedabhyaktaḥ
svidyate sukham||54|| ya
evāśmaghanasvedavidhirbhūmau sa eva tu| praśastāyāṃ nivātāyāṃ
samāyāmupadiśyate||55||
anatyutsedhavistārāmiti svalpapramāṇocchrāyavistārām| alocanāṃ nirjālakām|
kuṣṭhādyairiti atrādiśabdaḥ prakāravacanaḥ, tenoṣṇasugandhidravyairiti
bhavati| hasantikā aṅgāradhāni(ri)kā, parivāryeti hasantikābhirityanena
sambadhyate| tāmiti upakalpitaśayyāṃ kuṭīm, ārohediti sambandhaḥ||52-55||
kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet| ardhabhāgaṃ tribhāgaṃ vā
śayanaṃ tatra copari||56|| sthāpayedāsanaṃ
vā'pi nātisāndraparicchadam| atha kumbhyāṃ susantaptān prakṣipedayaso
guḍān||57|| pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ
svidyati nā sukham| susaṃvṛtāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ||58||
śayanaṃ tatra coparīti atra kumbhīkopari śayanaṃ khaṭṭādi tathā kartavyaṃ
yathā kumbhīkā na bhajyate| tatstha iti yathoktaśayanāsanasthaḥ||56-58||
kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ cāpi vedhataḥ| deśe nivāte śaste ca
kuryādantaḥsumārjitam||59||
hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūrite| svavacchannaḥ
susaṃstīrṇe'bhyaktaḥ svidyati nā sukham||60||
kūpamiti kūpamiva kūpaṃ gabhīratvena| dviguṇamiti vistārādboddhavyam| vedhata
ityadhaḥkhananapramāṇena| susaṃstīrṇa iti suṣṭhu saṃstīrṇe ācchādite, śayyayā
khaṭvoparisthitayā ācchādite kūpe iti boddhavyam||59-60||
dhītīkāṃ
20
tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet| śayanāntaḥpramāṇena śayyāmupari tatra
ca||61|| sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ
yathoktāmupakalpayet| svavacchannaḥ svapaṃstatrābhyaktaḥ svidyati nā
sukham||62|| holākasveda ityeṣa sukhaḥ
prokto maharṣiṇā| iti trayodaśavidhaḥ svedo'gniguṇasaṃśrayaḥ||63||
dhītīkāmityādinā holākasvedaḥ| dhītīkā śuṣkagomayādikṛto'gnyāśrayaviśeṣaḥ|
yathoktānāmiti pūrvoktahastyaśvādibhavānām| śayanāntaḥpramāṇena dhītīkāṃ
‘kṛtvā’ ityadhyāhārya yojyam| yathoktāmiti nātisāndraparicchadām|
upasaṃharati- itītyādi| sākṣādagnerguṇamuṣṇatvamāśritya
svedayatītyagniguṇasaṃśrayaḥ||61-63||
vyāyāma uṣṇasadanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhā| bahupānaṃ
bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ||64||
svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte|65|
sampratyanagnisvedānāha- vyāyāma ityādi| uṣṇasadanamiti agnisantāpavyatirekeṇa
nirjālakatayā ghanabhittitayā ca yadgṛhaṃ svedayati tadboddhavyam|
bahupānamiti bahumadyapānam| upanāho dvividhaḥ- sāgniranagniśca; tatra yaḥ
sāgnirupanāhaḥ sa saṅkara eva boddhavyaḥ, yaduktaṃ- “kolaṃ kulatthāḥ
suradārurāsnāḥ” (sū.a.3) ityādinā''ragvadhīye; yastvanagnirbahalatvena
śarīroṣmarodhaṃ kṛtvā svedayati sa iha boddhavyaḥ| ātapaśca yadyapyuṣṇaḥ,
tathā'pyagnikṛtaṃ tasyoṣṇatvaṃ na bhavatītyanagnisveda uktaḥ| agniguṇādṛte iti
sākṣādagnisambandhena kṛtāduṣṇatvādvinā||64||-
ityukto dvividhaḥ svedaḥ saṃyukto'gniguṇairna ca||65||
ekāṅgasarvāṅgagataḥ snigdho rūkṣastathaiva ca| ityetattrividhaṃ dvandvaṃ
svedamuddiśya kīrtitam||66||
sarvasvedamupasaṃharati- ityukta ityādi| ekāṅgagatāḥ saṅkaranāḍyādayaḥ,
sarvāṅgagatāḥ prastarajentākādayaḥ| snigdho vātavihitaḥ svedaḥ| rūkṣaḥ
kaphavihitaḥ| snigdharūkṣastu vātaśleṣmavihito'nayorna bhidyata iti
pṛthaṅgoktaḥ| dvandvaṃ parasparaṃ viruddhaṃ yugmam||65-66||
snigdhaḥ svedairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśano bhavet| tadahaḥ svinnagātrastu
vyāyāmaṃ varjayennaraḥ||67||
svinnena yathā kartavyaṃ tadāha- snigdha ityādi| pathyāśano bhavedityatra
yadyapi śṛṅgagrāhikayā pathyaṃ noktaṃ, tathā'pi svedapravṛttiviṣayadoṣasya yat
pathyaṃ tadeva boddhavyam||67||
tatra ślokāḥ- svedo yathā kāryakaro hito yebhyaśca yadvidhaḥ| yatra deśe yathā
yogyo deśo rakṣyaśca yo yathā||68||
svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabheṣajam| asvedyāḥ svedayogyāśca
svedadravyāṇi kalpanā||69|| trayodaśavidhaḥ
svedo vinā daśavidho'gninā| saṅgraheṇa ca ṣaṭ svedāḥ svedādhyāye
nidarśitāḥ||70|| svedādhikāre
yadvācyamuktametanmaharṣiṇā
21| śiṣyaistu pratipattavyamupadeṣṭā punarvasuḥ||71||
saṅgrahe svedo yathā kāryakara iti snehapūrvaṃ prayuktenetyādi| yebhyaśca
yadvidha iti vāte snigdha ityādi saṅgṛhṇāti| yatra deśe yathā yogya iti
āmāśayagate vāte rūkṣapūrva ityādi| śeṣaṃ sugamam||68-71||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne svedādhyāyo nāma
caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ
sūtrasthāne nirdeśacatuṣke svedādhyāyaścaturdaśaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘karpaṭāvayavaḥ paṭāvayavaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘kṣutparītānāṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘śukrāghāte’ iti pā. ↩
- 4 ‘stambhasya gauravaṃ bahutvamatistabdhatetyarthaḥ| na tu gauravamityarthaḥ, alāghave iti pūrvamuktatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 ‘varāhamedaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘deśakālavikārajñaḥ iti, deśakālavicārajñaḥ’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘... śairīṣa...’ iti pā. ↩
- 8 ‘ayaṃ cānagnirasvedo'tibahalatvena śarīroṣmarodhaṃ kṛtvā svedayati’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 ‘ānūpaprāṇibhavāni carmāṇi prāyeṇoṣṇavīryāṇi bhavanti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 ‘śayānasyopari svedanaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘māṃsādikṛta ... ’ iti pā. ↩
- 12 ‘hyanūrdhvagāmī’ iti pā. ↩
- 13 ‘snehāktagātrasya’ iti pā. ↩
- 14 ‘vaṃśapatraṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘vārṣulikāḥ iti, varṣulikā’ iti ca pā. ↩
- 16 ‘uttaraḥ pradhāno vāto yatra īdṛśo yo vātakaphasaṃsargastatra hitāni’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 17 ‘atroṣṇataptasya’ iti pā. ↩
- 18 ‘rauravājina...’ iti pā. ↩
- 19 ‘sukhaṃ vṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘dhautikāṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘yadvācyamuktamiti svedādhyāye yadvācyaṃ yo'rtha uktaḥ, tacchiṣyaiḥ| pratipattavyaṃ, yataḥ punarvasurupadeṣṭā’ iti śivadāsasenaḥ ↩