athāta upakalpanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
snehasvedopapannasya saṃśodhanamanantaramityanenaivoktāt sambandhāt
svedādhyāyānantaraṃ śodhanavidherabhidhāyakamupakalpanīyamāha|
upakalpanīyamiti śodhanopakalpanāmadhikṛtya kṛto'dhyāya upakalpanīyaḥ||1-2||
iha khalu rājānaṃ rājamātramanyaṃ vā vipuladravyaṃ vamanaṃ virecanaṃ vā
pāyayitukāmena bhiṣajā prāgevauṣadhapānāt sambhārā upakalpanīyā bhavanti
samyakcaiva hi gacchatyauṣadhe pratibhogārthāḥ, vyāpanne cauṣadhe vyāpadaḥ
parisaṅkhyāya pratīkārārthāḥ; na hi sannikṛṣṭe kāle prādurbhūtāyāmāpadi
satyapi krayākraye sukaramāśu sambharaṇamauṣadhānāṃ yathāvaditi||3||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- nanu bhagavan! ādāveva jñānavatā
tathā pratividhātavyaṃ yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena,
samyakprayoganimittā hi sarvakarmaṇāṃ siddhiriṣṭā,
vyāpaccāsamyakprayoganimittā; atha samyagasamyak ca samārabdhaṃ karma
siddhyati vyāpadyate vā'niyamena, tulyaṃ bhavati jñānamajñāneneti||4||
rājña iva mātrā paricchado yasya sa rājamātraḥ| vipuladravyastu vaṇigādiḥ|
parisaṅkhyāyeti jñātvā| krayaḥ paṇyam, ākrayo mūlyam| aniyameneti
1
samyagārabdhaṃ sidhyati vyāpadyate ca||3-4||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śakyaṃ tathā
pratividhātumasmābhirasmadvidhairvā'pyagniveśa! yathā prativihite
sidhyedevauṣadhamekāntena, tacca prayogasauṣṭhavamupadeṣṭuṃ yathāvat; nahi
kaścidasti ya etadevamupadiṣṭamupadhārayitumutsaheta, upadhārya vā tathā
pratipattuṃ prayoktuṃ vā; sūkṣmāṇi hi
doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi,
yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ
punaralpabuddheḥ; tasmādubhayametadyathāvadupadekṣyāmaḥ- samyakprayogaṃ
cauṣadhānāṃ, vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam||5||
prayogasauṣṭhavaṃ prayogasuṣṭhutvaṃ, yathāvadupadeṣṭuṃ
śakyamasmābhirasmadvidhairveti yojanā| etaditi prayogasauṣṭhavam| evamiti
yathāvad| upadhārayitumiti granthena dhārayitum| pratipattumiti arthato
grahītum| sūkṣmāṇītyādi sūkṣmāṇīva sūkṣmāṇi durbodhatvena; tatra
doṣasyāvasthāntarāṇi- kṣayastathā vṛddhistathā samatvaṃ, evamūrdhvadehagamanaṃ
tathā'dhodehagamanaṃ tiryaggamanaṃ vā, tathā śākhāśrayitvaṃ koṣṭhāśrayitvaṃ
madhyamārgāśrayitvaṃ, tathā svadeśagamanaṃ paradeśagamanaṃ, tathā
svatantratvaṃ paratantratvaṃ, tathāṃ'śāṃśavikalpaḥ, tathā
dhātuviśeṣāśrayitvaṃ, tathā
kālaprakṛtidūṣyānuguṇatvādikṛtsnatantrapratipāditāni jñeyāni; evaṃ
bheṣajasyāvasthāntarāṇi- taruṇatvaṃ, vṛddhatvam, ārdratvaṃ, śuṣkatvaṃ,
dravyāntarasaṃyuktatvaṃ, svarasādikalpanāyogitvaṃ, rasavīryavipākaiḥ
prabhāvaiśca tasmin dehe doṣādau tattatkāryakartṛtvamevamādīni;
deśastvānūpajāṅgalasādhāraṇapraśastādibhedabhinnaḥ; kālāvasthāntarāṇi tu
ṛtubhedāḥ, pūrvāhṇādiśca tathā vyādhyavasthā jvarāṣṭāhādaya ityevamādīni;
balaṃ tu sahajaṃ yuktikṛtaṃ tathā kālakṛtamutkṛṣṭāpakṛṣṭamadhyādibhedabhinnaṃ;
śarīraṃ tu sthūlatvakṛśatvasāravattvaniḥsāravattvādi, tathā
paripālanīyadṛṣṭimarmādyavayavaviśeṣādibhiśca bhinnam; āhārastu
prakṛtikaraṇasaṃyogarāśibhedādibhirbhinnaḥ; sātmyaṃ tu deśataḥ kālato
vyādhitaḥ prakṛtitaḥ svabhāvato'bhyāsataśca bhinnaṃ bhavati; sattvaṃ tu
bhayaśauryaviṣādaharṣādiyogabhinnaṃ bhavati;
prakṛtibhedāstvanekaprakārabhinnavātādyārabdhatvena boddhavyāḥ; vayobhedāstu
bālyayauvanavārdhakyatadavāntarabhedāḥ
2; etāni doṣādyavasthāntarāṇi cikitsāprayoge yathāyathā'pekṣyante,
tadudāharaṇaṃ śāstre'nusaraṇīyam, iha likhyamānaṃ tu vistaratvaṃ
granthasyāvahatīti noktam| ubhayametaduttarakālaṃ siddhiṣūpadekṣyāma iti
yojanā||5||
idānīṃ tāvat sambhārān vividhānapi samāsenopadekṣyāmaḥ; tadyathā- dṛḍhaṃ
nivātaṃ pravātaikadeśaṃ sukhapravicāramanupatyakaṃ
dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṃ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṃ
sodapānodūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṃ vāstuvidyākuśalaḥ
praśastaṃ gṛhameva tāvat pūrvamupakalpayet||6||
vividhānapīti apiśabdaḥ samāsenāpītyevaṃrūpo jñeyaḥ; tena gṛhādayo'pi
vistareṇocyante, saṅgrahaṇīyādayaśca samāseneti dvayamapi susthaṃ syāt; yadi
vā ‘dvividhānapi’ iti pāṭhaḥ, tena bhogārthāni tathā vyāpatsādhanāni gṛhyante|
anupatyakaṃ yad vidūramanyasya mahato gṛhasya| udakaṃ pīyate yena
tadudapānam||6||
tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannānupacārakuśalān sarvakarmasu
paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṃvāhakotthāpakasaṃveśakauṣadhapeṣakāṃśca
paricārakān sarvakarmasvapratikūlān, tathā
gītavāditrollāpakaślokagāthākhyāyiketihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṃśca
deśakālavidaḥ pāriṣadyāṃśca, tathā
lāvakapiñjilaśaśahariṇaiṇakālapucchakamṛgamātṛkorabhrān, gāṃ dogdhrīṃ
śīlavatīmanāturāṃ jīvadvatsāṃ suprativihitatṛṇaśaraṇapānīyāṃ,
pātryācamanīyodakoṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyogakumbhīkumbhakuṇḍaśarāva-
darvīkaṭodañcanaparipacanamanthānacarmacelasūtrakārpāsorṇādīni ca,
śayanāsanādīni copanyastabhṛṅgārapratigrahāṇi
suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānāni sopāśrayāṇi
3
saṃveśanopaveśanasnehasvedābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsana-
śirovirecanamūtroccārakarmaṇāmupacārasukhāni, suprakṣālitopadhānāśca
suślakṣṇakharamadhyamā dṛṣadaḥ, śastrāṇi copakaraṇārthāni, dhūmanetraṃ ca,
bastinetraṃ cottarabastikaṃ ca, kuśahastakaṃ ca, tulāṃ ca, mānabhāṇḍaṃ ca,
ghṛtatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇendhanodakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣodaka-
maireyamedakadadhidadhimaṇḍodasviddhānyāmlamūtrāṇi ca, tathā
śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramṛdvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni,
nānāvidhāni ca snehasvedopakaraṇāni dravyāṇi,
tathaivordhvaharānulomikobhayabhāñji,
saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyopaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni;
yaccānyadapi kiñcihyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṃ vidyāt,
yacca pratibhogārthaṃ, tattadupakalpayet||7||
prādakṣiṇyam ānukūlyam| ullāpakaṃ stotram, itihāsaḥ
ajñāyamānakartṛkāptopadeśaḥ| mṛgamātṛkā pṛthūdaro hariṇaḥ| śaraṇaṃ gṛham|
ācamanīyodakoṣṭham ācamānārthamudakakoṣṭhaṃ; kiṃvā ācamyate yena pātreṇa
tadācamanaṃ; maṇiko golakaḥ
4, piṭharaḥ sthālī, paryogaḥ kaṭāhaḥ, kumbho dṛḍhāvayavo'lpamukho ghaṭaḥ,
kaṭaḥ tṛṇādiracitamāsanam, udañcanaṃ pidhānaśarāvaḥ, paripacanaṃ
tailapācanikā| ūrṇā gaḍḍararomāṇi| suprakṣālitetyādau upadhānaḥ śilāputra iti
prasiddhaḥ, dṛṣadaḥ pāṣāṇapaṭṭakāḥ| śastrāṇi copakaraṇārthānīti
kuddālakartarīprabhṛtīni| kuśahastakaṃ sammārjanī; anye tu
ārdradravyaparipacanamabhidadhati| mānabhāṇḍaṃ
5
pratimānam||7||
tatastaṃ puruṣaṃ yathoktābhyāṃ snehasvedābhyāṃ yathārhamupapādayet, taṃ
cedasminnantare mānasaḥ śārīro vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ
sahasā'bhyāgacchettameva tāvadasyopāvartayituṃ
6
yateta, tatastamupāvartya tāvantamevainaṃ kālaṃ tathāvidhenaiva
karmaṇopācaret||8|| tatastaṃ puruṣaṃ
snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ
śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītaṃ
devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantamiṣṭe nakṣatratithikaraṇamuhūrte
kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṃ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṃ
madhumadhukasaindhavaphāṇitopahitāṃ madanaphalakaṣāyamātrāṃ pāyayet||9||
taṃ cetyādau asminnantara iti snehasvedakaraṇasamaye| tāvantameva kālamiti
yāvatā kālenāgatavyādhipraśamaḥ kṛtastāvantam| iṣṭa iti
śodhanakartṛpuruṣanakṣatrādyanuguṇe auṣadhaprayogārthaṃ vihita ityarthaḥ;
yaduktaṃ jyotiṣa- “puṣyo hastastathā jyeṣṭhā rohiṇī śravaṇāśvinau| svāti
saumyaṃ ca bhaiṣajye kuryādanyatra varjayet” ityādi| kārayitveti svastivācanaṃ
kārayitvā||8-9||
madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca
pratipuruṣamapekṣitavyāni bhavanti; yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ
vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate na cātiyogāyogāya, tāvadasya mātrāpramāṇaṃ
veditavyaṃ bhavati||10|| pītavantaṃ tu
khalvenaṃ muhūrtamanukāṅkṣeta, tasya yadā jānīyāt svedaprādurbhāveṇa doṣaṃ
pravilayanamāpadyamānaṃ, lomaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pracalitaṃ,
kukṣisamādhmāpanena ca kukṣimanugataṃ, hṛllāsāsyasravaṇābhyāmapi
cordhvamukhībhūtam, athāsmai jānusamamasambādhaṃ
suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānaṃ sopāśrayamāsanamupaveṣṭuṃ
7
prayacchet, pratigrahāṃścopacārayet, lālāṭapratigrahe pārśvopagrahaṇe
nābhiprapīḍane pṛṣṭhonmardane cānapatrapaṇīyāḥ suhṛdo'numatāḥ
8
prayateran||11||
pratipuruṣamapekṣitavyānītyanena pratipuruṣaṃ śodhanamātrābhedaṃ darśayati|
yāvaddhītyādi mātrāśitīyoktaḥ ‘yāvaddhyasyāśanaṃ’ (sū.a.5)
ityādigranthavyākhyānānusāreṇa vyākhyeyam| anukāṅkṣeteti parīkṣayan dhārayet|
asambādhamiti asaṅkīrṇam| pratigṛhṇantīti pratigrahaḥ patadgrahāḥ|
lalāṭapratigrahādaya anapatrapaṇīyā alajjāviṣayāḥ||10-11||
athainamanuśiṣyāt- vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena
vegānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavegamapravṛttān
pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā
kaṇṭhamabhispṛśan sukhaṃ pravartayasveti, sa tathāvidhaṃ kuryāt; tato'sya
vegān pratigrahagatānavekṣetāvahitaḥ, vegaviśeṣadarśanāddhi kuśalo
yogāyogātiyogaviśeṣānupalabheta, vegaviśeṣadarśī punaḥ kṛtyaṃ
yathārhamavabudhyeta lakṣaṇena; tasmādvegānavekṣetāvahitaḥ||12||
upavegaṃ vegasamīpam; etena sarvathā'pravṛtte vege pravartanaṃ niṣedhayati|
vegaviśeṣadarśanāddhītyādigranthasya bhāvino yogāyogādīn vegaviṣayānupalabhya
tarkayatītyarthaḥ; kiṃvā, siddhau vaigikī śuddhirabhidhātavyā
“jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau” (si.a.1)
ityādinā, tāmanena darśayati||12||
tatrāmūnyayogayogātiyogaviśeṣajñānāni bhavanti; tadyathā- apravṛttiḥ kutaścit
kevalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṃśo vibandho vegānāmayogalakṣaṇāni bhavanti;
kāle pravṛttiranatimahatī vyathā yathākramaṃ doṣaharaṇaṃ svayaṃ cāvasthānamiti
yogalakṣaṇāni bhavanti, yogena tu doṣapramāṇaviśeṣeṇa tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgo
jñeyaḥ; yogādhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanamityatiyogalakṣaṇāni
bhavanti| tatrātiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt- ādhmānaṃ parikartikā
parisrāvo hṛdayopasaraṇamaṅgagraho jīvādānaṃ
9
vibhraṃśaḥ stambhaḥ klamaścetyupadravāḥ||13||
apravṛttiḥ kutaściditi sarvasyaivāpravṛttiḥ; tathā kevalasya kṛtsnasya
śodhanīyadoṣasyāpravṛttiḥ; tathauṣadhasya vibhraṃśaḥ prātilomyena gamanaṃ;
yathā- vamanasyādha ūrdhvaṃ ca virecanasya, etadeva siddhāvuktaṃ- “ayogaḥ
prātilomyena nacā'lpaṃ vā pravartanam” (si. a.6) iti| kiṃvā,
kutaściddhā'pravṛttiḥ stokadoṣapravṛttirityarthaḥ, tathā kevalasya
cāpyauṣadhasya pravṛttiriti yojanā| yathākramamiti vamane prathamaṃ śleṣmā,
tadanu pittaṃ, tadanu vāyuḥ; yaduktaṃ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca
yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ” (si. a.1) iti| samyagyogo'pi
hartavyadoṣasyālpatvamadhyatvotkṛṣṭatvena trividho bhavatīti darśayannāha-
yogena tvityādi| tuśabdo'vadhāraṇe, tena yogenaiva yaḥ
pramāṇaviśeṣo'lpādistena, na tvayogātiyogābhyāmityarthaḥ; ayaṃ ca
tīkṣṇādiyogavibhāgaḥ
10
peyākramotkarṣārthaḥ, tathāhi vakṣyati siddhau- “peyāṃ vilepīṃ” (si. a.1.)
ityādi| tatrātiyogetyādau ādhmānādayaḥ śodhanasiddhau “bahudoṣasya rūkṣasya”
(si. a.6) ityādinā granthena prapañcena vaktavyāḥ, atastatraiṣāṃ
yogātiyogajanyo yaścāyogajanyaḥ sa sphuṭo jñeyaḥ||13||
yogena tu khalvenaṃ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṃ
muhūrtamāśvāsya, snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ
sāmarthyataḥ
11
pāyayitvā, punarevodakamupasparśayet||14||
upaspṛṣṭodakaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya cānuśiṣyāt-
uccairbhāṣyamatyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇaṃ
krodhaśokahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṃ grāmyadharmamasvapanaṃ niśi divā
svapnaṃ
viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhojanavegasandhāraṇodīraṇamiti
bhāvānetānmanasā'pyasevamānaḥ sarvamaho gamayasveti
12| sa tathā kuryāt||15||
snaihikādidhūmapānavikalpaḥ puruṣaprakṛtyapekṣaḥ; ata eva sāmarthyata
ityuktaṃ, yadyasya yujyata ityarthaḥ| atisthānamiti atyarthaṃ
daṇḍāyamānatvenāvasthitiḥ| pramitabhojanam ekarasābhyāsaḥ| atihīnaṃ
naṣṭaśaktikaṃ dhānyādi| guruśabdena
svabhāvagurulaṭṭukacipiṭakāderyathoktamātrayā'pi bhojananiṣedhaḥ||14-15||
athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ
lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ
pāyayedagnibalamabhisamīkṣya, evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle, caturthe
tvannakāle tathāvidhānāmeva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṃ
vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet, evaṃ pañcame
ṣaṣṭhe cānnakāle, saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ
susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mudgayūṣeṇa
bhojayet, evamaṣṭame navame cānnakāle, daśame tvannakale
lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsarasenaudakalāvaṇikena
13
nātisāravatā bhojayeduṣṇodakānupānam; evamekādaśe dvādaśe cānnakāle; ata
ūrdhvamannaguṇān krameṇopabhuñjānaḥ saptarātreṇa prakṛtibhojanamāgacchet||16||
sāyāhna ityādau samyagagniśuddhilakṣaṇabhūte sāyāhne,
kiñcittvaviśuddhāvapare'hni| yaduktaṃ siddhau- “vamitaṃ laṅghayet
samyagjīrṇaliṅgānyavekṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam”
(si. a.6) iti| maṇḍapūrvāṃ maṇḍapradhānām| ayaṃ ca dvādaśakālanivartanīyaḥ
kramaḥ pradhānaśuddhiśuddhe jñeyaḥ, madhye tvaṣṭānukālikaḥ, tathā'lpe
caturanukālikaḥ; uktaṃ hi- “peyāṃ vilepīṃ” (si. a.1) ityādi| annaguṇān
madhurādīn gurukaṭhinādīṃśca| etacca saṃsarjanakramādūrdhvaṃ saptarātreṇa
prakṛtibhojanagamanaṃ tadā kartavyaṃ yadi vamanānantaraṃ virecanaṃ na
kartavyaṃ bhavati, tatkaraṇe tu saṃsarjanakramādūrdhvameva snehapānaṃ;
yaduktaṃ- “saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayedvā'pyanuvāsayedvā” (si.
a.1) iti| tathā suśrute'pyuktaṃ- “pakṣādvireko vāntasya” (su.ci. a.36) iti|
yadi saṃsarjanakramaṃ tathā'nuguṇābhyāsaṃ ca kṛtvā snehaḥ kriyate, tadā
pakṣādvireko vāntasya na syāt||16||
athainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādyānupahatamanasamabhisamīkṣya
sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ kṛtahomabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭe
tithinakṣatrakaraṇamuhūrte brāhmaṇān svasti vācayitvā trivṛtkalkamakṣamātraṃ
yathārhāloḍanaprativinītaṃ pāyayet prasamīkṣya
doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi
vikārāṃśca, samyak viriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjena
vidhinopapādayedābalavarṇaprakṛtilābhāt, balavarṇopapannaṃ
cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ
śiraḥsnātamanuliptagātraṃ
sragviṇamanupahatavastrasaṃvītamanurūpālaṅkārālaṅkṛtaṃ suhṛdāṃ darśayitvā
jñātīnāṃ darśayet, athainaṃ kāmeṣvavasṛjet||17||
bhavanti cātra- anena vidhinā rājā rājamātro'thavā punaḥ| yasya vā vipulaṃ
dravyaṃ sa saṃśodhanamarhati||18||
athainamiti kṛtasaṃsarjanakramam| prativinītam āloḍitam| doṣādayaḥ
pūrvavadvyākhyeyāḥ| vikārāṃśceti kuṣṭhajvarādīn virecanasādhyān; pūrvaṃ tu
“sūkṣmāṇi hi” ityādau vikāro noktaḥ, tasya parīkṣyatvenaiva grahaṇāt; kiṃvā
doṣagrahaṇenaiva tatra vikāragrahaṇam| kāmeṣu īpsiteṣu, avasṛjet niryantraṇaṃ
kuryāt||17-18||
daridrastvāpadaṃ prāpya prāptakālaṃ viśodhanam| pibet kāmamasambhṛtya
sambhārānapi durlabhān||19|| na hi
sarvamanuṣyāṇāṃ santi sarve paricchadāḥ| na ca rogā na bādhante daridrānapi
dāruṇāḥ||20|| yadyacchakyaṃ manuṣyeṇa
kartumauṣadhamāpadi| tattat sevyaṃ yathāśakti vasanānyaśanāni ca||21||
samprati daridrasya yathoktaṃ sambhāramakṛtvā'pi saṃśodhanakaraṇamāha- daridra
ityādi| durlabhāniti vacanena sulabhāni daridreṇā'pyutpādanīyāni||19-21||
malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam| pītvā saṃśodhana samyagāyuṣā yujyate
ciram||22||
saṃśodhanakaraṇaguṇamāha- malāpahamityādi||22||
tatra ślokāḥ- īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vamanaṃ savirecanam| sambhārā ye yadarthaṃ
ca samānīya prayojayet||23|| yathā prayojyā
mātrā yā yadayogasya lakṣaṇam| yogātiyogayoryacca doṣā ye cāpyupadravāḥ||24||
yadasevyaṃ viśuddhena yaśca saṃsarjanakramaḥ| tat sarvaṃ kalpanādhyāye
vyājahāra punarvasuḥ||25||
saṅgrahe- īśvarāḥ savilāsāḥ; tena rājño rājamātrasya ca grahaṇam|
prayojayediti ‘sambhārān’ iti śeṣaḥ||23-25||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne upakalpanīyo nāma
pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne nirdeśacatuṣke pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘aniyameneti kadācit samyagārabdhaṃ vyāpadyati, asamyagārabdhaṃ ca sidhyatīti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 ‘vārdhakyādyavasthā’ ↩
- 3 ‘saha upāśrayeṇa vartamānāni sopāśrayāṇi, upāśraya upadhānabhedaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘svāpāśrayāṇi’ iti pā. ↩
- 4 ‘maṇati gabhīratvājjalārpaṇe śabdāyate iti maṇikaḥ’ ↩
- 5 ‘mānabhāṇḍaṃ ghṝtatailādiparimāṇārthaṃ bhāṇḍam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 ‘upaśamayituṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘svāpāśrayaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| nidrākaraṇopayogītyarthaḥ ↩
- 8 ‘anukūlāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘hṛdayopasaraṇaṃ hṛdgrahaḥ, kiṃvā hṛdgrahotpādanārthaṃ hṛdaye doṣāṇāmupasaraṇam| ata eva vakṣyati- “kupitā hṛdayaṃ gatvā doṣāḥ kurvanti hṛdgraham” iti| jīvādānamiti jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ, yaduktaṃ- “atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ”- iti| vibhraṃśaḥ sañjñabhraṃśādirūpastrividhaḥ, sa ca siddhau vakṣyamāṇaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 ‘tīkṣṇādi vibhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘sāmarthyaṃ yogyatā’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 ‘sarvamāhāramadyāḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘audakalāvaṇikenodakalavaṇābhyāṃ saṃskṛtena’ iti śivadāsasenaḥ ↩