athātaścikitsāprābhṛtīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāyoktavamanavirecanayorvistareṇa samyagyogādilakṣaṇaṃ, tathā
tatpravṛttiviṣayabahudoṣapuruṣādyabhidhātuṃ cikitsāprābhṛtīyo'bhidhīyate|
cikitsā prabhṛtarūpā sadā yatnena āturopaḍhaukanīyatvena ca yasya vidyate sa
cikitsāprābhṛtīyaḥ||1-2||
cikitsāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ| naraṃ virecayati yaṃ sa yogāt
sukhamaśnute||3|| yaṃ vaidyamānī tvabudho
virecayati mānavam| so'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute||4||
yogāt samyagyogāt| sukham ārogyam| virecayatītyatra vāmayatītyapi boddhavyaṃ,
virecanaśabdasya vamane'pi pravṛtteḥ| so'tiyogādityādi| duḥkhaṃ vikāraṃ;
yaduktaṃ- “vikāro duḥkhameva tu” (sū. 9)| nanu vamanādau kasmānmithyāyogo
nocyate, yāvatā yasya vastuna ucito yogaḥ sa yogaḥ, tasya svalpo vā yogaḥ
sarvathā vā ayogo ayoga ucyate, tasyaivātimātrayogo vikārakaro'tiyogaḥ,
anucitasambandhena tu vastuno mithyāyogaḥ;
tenehāpyutkliṣṭaśleṣmādidharmaprayukte puruṣe virecanaṃ sarvathā'yaugikameva,
tacca prayuktaṃ pratīpagamanenaiva yāti, virecane mithyāyogo'yamucitaḥ, evaṃ
vamanādiṣvapi jñeyam| naivam, evambhūtamithyāyogasyāyogenaiva grahaṇāt, uktaṃ
hi- “prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe kṛcchreṇa yadā
gacchati cālpaśaḥ” (si. 6) iti| duṣṭavirecanauṣadhasya rasanayopayujyamānasya
hīnamātratvātimātratvābhyāṃ vinā yadvyādhikaraṇatvaṃ tanmithyāyogādeva paraṃ
bhavati; yaduktaṃ tisraiṣaṇīye- “mithyāyogo
rāśivarjeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate” (sū. 11) iti| satyaṃ bheṣajasya
mithyāyogo'yaṃ, vamanasya tu doṣaharaṇarūpasyāyoga iti; evaṃ ca virecanādāvapi
jñeyam| yadyapyatrāpi mithyāyogaḥ kathañcit pāryate kalpayituṃ, tathā'pi
prayojanaśūnyatvādācāryeṇa pṛthaṅna kṛtaḥ, śabdādiṣu tu mithyāyogināṃ
sambandhamātrasyāpi parihārārthaṃ pṛthakkṛta iti||3-4||
daurbalyaṃ lāghavaṃ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ| hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle
vegapravartanam||5||
buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulomatā| samyagviriktaliṅgāni
kāyāgneścānuvartanam
1||6|| ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ
śleṣmapittayoḥ| ādhmānamaruciśchardiradaurbalyamalāghavam||7||
jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ| lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya
ca nigrahaḥ||8||
viṭpittakaphavātānāmāgatānāṃ yathākramam| paraṃ sravati yadraktaṃ
medomāṃsodakopamam||9||
niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā| tṛṣyato mārutārtasya so'tiyogaḥ
pramuhyataḥ||10||
daurbalyamityādīni virecanasya samyagyuktāyuktātiyuktasya lakṣaṇāni|
adaurbalyaṃ sthaulyānapagamaḥ
2| yathākramamiti paṭhan krameṇaiveti darśayati; yaduktaṃ- “prāptiśca
viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa” (si. 1) iti| āgatānāṃ
paramūrdhvamiti yojanā||5-10||
vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi| ūrdhvagā vātarogāśca
vāggrahaścādhiko bhavet||11||
cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ| yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca
sukhena ca||12||
atiyogalakṣaṇaṃ vamane'tidiśati- vamana ityādi| vamanātiyoge
viṭpittakaphavātānāmiti na yojanīyaṃ, yena vamanaprayoge
kaphapittānilāgamarūpaḥ kramo bhavet| yaduktaṃ- “kramāt kaphaḥ
pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitiḥ sa iṣṭaḥ” (si. a. 1) iti||11-12||
avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ| piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ
sambhavo'ratireva ca||13||
ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ| śleṣmapittasamutkleśo
nidrānāśo'tinidratā||14|| tandrā
klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam| balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato
bṛṃhaṇairapi||15|| bahudoṣasya liṅgāni
tasmai saṃśodhanaṃ hitam| ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam||16||
evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate| vyādhayaścopaśāmyanti
prakṛtiścānuvartate||17|| indriyāṇi
manobuddhirvarṇaścāsya prasīdati| balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya
jāyate||18|| jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ
jīvatyanāmayaḥ| tasmāt saṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ||19||
saṃśodhanaviṣayabahudoṣalakṣaṇamāha- avipāka ityādi| anāyāsakṛtaḥ śramaḥ
klamaḥ; śramastviha svalpenāyāsena jñeyaḥ| avasādako mano'vasādaḥ| nidrānāśo
vātapradhānena doṣeṇa; atinidratā śleṣmapradhānena||13-19||
doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ
punarudbhavaḥ||20|| doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca
mūle'nupahate sati| rogāṇāṃ prasavānāṃ ca gatānāmāgatirdhruvā||21||
samūladoṣāpahārakatvaṃ
3
saṃśodhanasya, laṅghanapācanayostu doṣāpaharatve satyapi na
saṃśodhanavaddoṣahantṛtvamityāha- doṣā ityādi| kadāciditi anyahetuprāptyā| na
teṣāṃ punarudbhava iti balavaddoṣakāraṇatvaṃ vineti mantavyam| ukte'rthe
dṛṣṭāntamāha- doṣāṇāmityādi| laṅghanapācanābhyāṃ
rogakāraṇībhūtadoṣaprakopaharaṇamātre kṛte rogo yo nivṛttaḥ sa
mūlabhūtāśayavyavasthitadoṣānucchedādyatkiñcidanuguṇakālādiprāptyā punaḥ
kupitadoṣeṇa bhavatīti bhāvaḥ||20-21||
bheṣajakṣapite pathyamāhāraireva bṛṃhaṇam|
ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ||22||
abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| tathā sa labhate śarma yujyate
cāyuṣā ciram||23||
samprati śodhanena yathā doṣakṣayastathā dhātukṣayo'pi bhavati, tena tatra
pratīkāramāha- bheṣajetyādi| āhāraireveti evāvadhāraṇe; tena bheṣajena
bṛṃhaṇaṃ niṣedhati, bheṣajasya vīryapradhānasya tadā duḥsahatvāt|
sānuvāsanairityatra cakāro boddhavyaḥ, tenābhyaṅgādibhiśca bṛṃhaṇaṃ
pathyam||22-23||
atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate| tailaṃ madhurakaiḥ
siddhamathavā'pyanuvāsanam||24|| yasya
tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram| mātrākālabalāpekṣī smaran
pūrvamanukramam||25|| snehane svedane
śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye| jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu
sādhanam||26||
atiyogādicikitsāmāha- atiyogetyādi| smaran pūrvamanukramamityanena yaḥ
pūrvamayoge hetubhūtastaṃ pariharanniti śikṣayati| amārgavihite avidhivihite|
sādhanamityatra ‘vakṣyate’ iti śeṣaḥ||24-26||
jāyante
4
hetuvaiṣamyādviṣamā dehadhātavaḥ| hetusāmyāt samāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ
sadā||27||
samprati yadetat siddhau vakṣyamāṇaṃ rogāṇaṃ sādhanaṃ tadanuṣaṅgeṇa ca
sarvabheṣajānāmeva kṣaṇabhaṅgibhāve pakṣe'pi rogaśamakatvaṃ pratipādayituṃ
prakaraṇamārabhate- jāyanta ityādi| teṣāmiti viṣamāṇāṃ dhātūnāṃ samānāṃ ca|
svabhāvāt vināśakāraṇanirapekṣāduparamo vināśaḥ svabhāvoparamaḥ| sadeti
avilambena; tenotpannamātrā eva vinaśyantītyarthaḥ||27||
pravṛttiheturbhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam| kecittatrāpi
5
manyante hetuṃ hetoravartanam||28||
atraivārthe upapattimāha- pravṛttītyādi| pravṛttihetuḥ
utpattiheturbhāvānāmasti, nirodhe vināśe heturbhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti; yasmāt
sarva eva bhāvāḥ pradīpārcirvadutpattau kāraṇāpekṣiṇaḥ, vināśe tu
dvitīyakṣaṇāvidyamānatvalakṣaṇe sahajasiddhe na hetvantaramapekṣante; yato na
svābhāvikarūpe hetvantarāpekṣā bhavati, nahyutpannaḥ khaṅgaḥ svābhāvike
lauhamayatve kāraṇāntaramapekṣate; tadevaṃ sarveṣāmeva bhāvānāṃ svābhāvike
nāśe viṣamadhātūnāmapi
6
nāśaḥ svābhāvika eveti bhāvaḥ| vyādhipraśame ca cikitsāpekṣakaṃ
pakṣāntaramāha- kecidityādi| tatrāpi vināśe'pi, hetuṃ kāraṇaṃ,
hetoravartanamiti utpādakahetorabhāvaṃ, manyanta iti yojanā| evamapi
hetuparamparāyāḥ kṣaṇikatvena tatkāryāṇāmapi svabhāvādeva nityaṃ
sannihitasvahetuvināśarūpavināśahetūnāṃ
7
na vināśahetucikitsāpekṣeti bhāvaḥ||28||
evamuktārthamācāryamagniveśo'bhyabhāṣata| svabhāvoparame karma
cikitsāprābhṛtasya kim||29||
bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak| kā vā cikitsā bhagavan!
kimarthaṃ vā prayujyate||30||
evamutthitāyāṃ śaṅkāyāṃ guruṃ pṛcchati- evamityādi| kimiti ākṣepe| karma
sādhyaṃ; svabhāvoparame sati na kimapi sādhyaṃ paśyāmīti
8
bhāvaḥ| kān samīkurute iti viṣamāṇāmasthiratvena sāmyaṃ tatra kartuṃ na
pāryata ityāśayaḥ| kā vā cikitseti rogapraśamaṃ pratyakāraṇatvena cikitsā
nāstītyarthaḥ| kimarthaṃ vā prayujyata iti yannivṛttyarthaṃ cikitsā prayujyate
taddhātuvaiṣamyaṃ svata eva nivṛttamiti
9
cikitsāprayojanaṃ nāsti||29-30||
tacchiṣyavacanaṃ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ| śrūyatāmatra yā somya!
yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ||31|| na
nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṃ nāśakāraṇam| jñāyate nityagasyeva
kālasyātyayakāraṇam||32|| śīghragatvādyathā
bhūtastathā bhāvo vipadyate|33|
pūrvoktahetuvināśaṃ dṛṣṭāntena hetumantamāha- na nāśetyādi| bhāvānāṃ
nāśakāraṇaṃ na jñāyate, tat kimabhāvādeva, yathā- śaśaviṣāṇam, uta vā
jñānāyogyatvāt pṛthivyāṃ nikhātamūlakīlakādivat sadapi na jñāyate, ityāha-
nāśakāraṇābhāvāditi; na jñānāyogyatvena, kintarhyabhāvādevetyarthaḥ| atra
dṛṣṭāntamāha- nityagasyetyādi| nimeṣādirūpatvena nityagasya| evaṃ manyate-
nityagaḥ kālo yathā vinaśvaratvena na hetvantaraṃ vināśe'pekṣate, tathā sarva
eva bhāvāḥ; yaddhi yasya hetvantarāpekṣaṃ na tasya tadavaśyambhāvi, yathā-
paṭasya rāgaḥ; hetvantarāpekṣī cedvināśaḥ syāt, nāvaśyambhāvī syāt;
etadviparyayāccānapekṣatvaṃ vināśasya siddham| sampratyahetuko vināśa
utpattyanantarameva bhavati, paścādasthiratvena saṃskārādhānamapi bhāveṣu na
pāryate kartumityāha- śīghragatvādityādi| yathā bhūta iti yādṛśa utpannaḥ,
tatheti tādṛśa eva vipadyate; kutaḥ? śīghragatvāt asthiratvāt||31-32||
nirodhe kāraṇaṃ tasya nāsti naivānyathākriyā||33||
pūrvasādhitamahetuvināśitvaṃ tathā śīghragatvahetusādhitaṃ
cāsaṃskāryatvamupasaṃharati- nirodha ityādi| tasyeti bhāvasya| anyathākriyā
anyathākaraṇaṃ, saṃskārādhānamiti yāvat; etena viṣame dhātau sāmyaṃ saṃskāra
ādhīyatāmityevaṃrūpā'pi cikitsā nirastā mantavyā||33||
yābhiḥ
10
kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ| sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ
smṛtam||34|| kathaṃ śarīre dhātūnāṃ
vaiṣamyaṃ na bhavediti| samānāṃ cānubandhaḥ syādityarthaṃ kriyate kriyā||35||
tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ
samāḥ||36||
evaṃ vyavasthite pūrvākṣiptaṃ cikitsitaṃ samādadhati- yābhirityādi| ‘sā
cikitsā’ ityanena ‘kā vā cikitsā’ ityākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘karma tad’ ityanena
prathamoddiṣṭa ākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘ityarthaṃ kriyate kriyā’ ityanena
‘kimarthaṃ vā’ ityākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘kān samīkurute’ ityākṣepastu ‘samaistu
hetubhiryasmād’ ityādinā parihṛtaḥ| viṣameṣu dhātuṣu yābhiḥ kriyābhiḥ sāmā
dhātavo janyante sā cikitsā| evaṃ manyate- yadyapi dhātuvaiṣamyaṃ kṣaṇikatvena
vinaśvaraṃ, tathā'pi vinaśyadapi taddhātuvaiṣamyaṃ svakāryaṃ viṣamameva
dhātumārabhate, evaṃ so'pyaparaṃ viṣamamiti
11
na dhātuvaiṣamyasantānanivṛttirdhātusāmyajanakahetuṃ vinā; yadā tu
dhātusāmyaheturupayukto bhavati, tadā tena sahitaṃ vaiṣamyasantatipatitamapi
kāraṇaṃ samameva dhātusantānamārabhate, yathā- mudgaraprahārasahito
ghaṭaparamāṇusantāno visadṛśaṃ kapālasantānamārabhate; evaṃ vyavasthite
‘kathaṃ śarīre’ ityādigrantho vyākhyeyaḥ| vaiṣamyaṃ na bhavet notpadyata
ityarthaḥ| samānāṃ cānubandha iti santatyotpādaḥ| viṣamā nānubadhnantīti
hetvabhāvādviṣamasantānasyotpādo na bhavati| samānāṃ copasevanāditi
samahetūnāṃ sevanāt||34-36||
samaistu hetubhiryasmāddhātūn sañjanayet samān| cikitsāprābhṛtastasmāddātā
dehasukhāyuṣām||37|| dharmasyārthasya
kāmasya nṛlokasyobhayasya ca| dātā sampadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām||38||
dehasukhāyuṣāṃ dānāt dharmādīnāṃ dātā bhavati,
dehasampattisādhyatvāddharmādīnāmiti bhāvaḥ||37-38||
tatra ślokāḥ- cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ| yogāyogātiyogānāṃ
lakṣaṇaṃ śuddhisaṃśrayam||39|| bahudoṣasya
liṅgāni saṃśodhanaguṇāśca ye| cikitsāsūtramātraṃ ca
siddhivyāpattisaṃśrayam||40|| yā ca
yuktiścikitsāyāṃ yaṃ cārthaṃ kurute bhiṣak| cikitsāprābhṛte'dhyāye tat
sarvamavadanmuniḥ||41||
saṅgrahe siddhisaṃśrayaṃ ca vyāpattisaṃśrayaṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayaṃ;
tatra siddhisaṃśrayaṃ siddhisthānasaṃśrayeṇa
12, vyāpattisaṃśrayaṃ ‘atiyogānubaddhānāṃ’ ityādinoktam||39-41||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne cikitsāprābhṛtīyo nāma
ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16|| samāptaḥ
kalpanācatuṣkaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne caturthe kalpanācatuṣke cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'cānuvardhanam' iti pā. ↩
- 2 'sthaulyānapacayaḥ' iti pā. ↩
- 3 'samūladoṣāpahārakatvena' iti pā. ↩
- 4 'samprati rogāṇāṃ kṣaṇikatvena yadupaśamārthaṃ cikitsābhidhānaṃ tanniṣphalamiti saugatapakṣe cikitsāyāḥ prayojakatvamabhidhātuṃ tanmatamupanyasyati- jāyanta ityādi'| iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 'kecittvatrāpi' iti pā. ↩
- 6 'dehadhātūnāmapi' iti pā. ↩
- 7 '...svahetuvināśahetūnāṃ iti, ...sahetuvināśahetūnāṃ' iti ca pā. ↩
- 8 'tasyāstītyarthaḥ' iti pā. ↩
- 9 'svabhāvānnivṛttamiti' iti pā. ↩
- 10 'yadyapyuktakṣaṇabhaṅgavādimatametadaprāmāṇikaṃ, tathā tannirākaraṇamanatiprayojanamityupekṣya tuṣyatu durjana iti tanmate'pi cikitsitasya prayojakatvaṃ samarthayati- yābhirityādi| etena yadyapi viṣamā dhātavaḥ kṣaṇikatvenaiva vinaśyanti tathā'pi samadhātūtpattau cikitsitaṃ kṣaṇabhaṅgināmapyabhyupeyaṃ, yatastanmate'pi utpattau hetvapekṣā vidyata eveti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 11 asyāgre 'kṣaṇabhaṅgavādinā'pyabhyupeyaṃ' iti śivadāsasenavyākhyāyāmadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 12 'siddhisamānasaṃśrayeṇa' iti pā.| 'siddhisaṃśrayaṃ bheṣajakṣapita ityādinoktaṃ' iti yogīndranāthasenaḥ ↩