athātaḥ kiyantaḥśirasīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvacatuṣkacatuṣṭayena bheṣajamabhihitaṃ, samprati tadviṣayarogābhidhānārthaṃ
rogacatuṣko'bhidhātavyaḥ, cikitsā ca vidheyatvenaiva pradhānamataḥ
prathamamuktā, kiñca darśitaścāyaṃ prathamādhyāya eva sambandhaḥ, evaṃ cāṅgeṣu
marmasu ca pradhānabhūtaśirohṛdayarogābhidhāyakatvena kiyantaḥ
śirasīyo'bhidhīyate||1-2||
kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām| kati cāpyanilādīnāṃ rogā
mānavikalpajāḥ||3|| kṣayāḥ kati samākhyātāḥ
piḍakāḥ kati cānagha!| gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana!||4||
hutāśaveśasya vacastacchrutvā
1
gururabravīt| pṛṣṭavānasi yat saumya! tanme śṛṇu savistaram||5||
dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ| vyādhīnāṃ hyadhikā
ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā||6|| daśāṣṭau ca
kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ| doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ
2
śṛṇu||7||
kṣayasthānavṛddhayo doṣamānaṃ, tasya vikalpo doṣāntarasambandhāsambandhakṛto
bhedaḥ| mādhumehikā ityatra madhumehaśabdaḥ sāmānyena pramehavacanaḥ|
yato'traiva sāmānyena brūte- “vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” iti;
anyathā hi ‘vinā madhumehaṃ’ iti kṛtaṃ syāt; tathā cikitsite vakṣyati
sāmānyenaiva yat- “pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta”
(ci. 6) ityādi| tathā madhumehapiḍakānāṃ cikitsitopadeśācca sarvamehabhavatvaṃ
piḍakānāṃ, madhumehabhavatve hi madhumehasyaivāsādhyatvānna
tadbhavapiḍakānāmupakramaṇīyatvamasti; kiñca pradeśāntare'pi
madhumehaśabdenāyaṃ sarvapramehānuktavān, yathā- “gulmī ca madhumehī ca
rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣaye” (iṃ. 9) iti|
atra hi yadi vātiko madhumeho'bhipretaḥ syāttadā tasya svarūpata
evāsādhyatvena ‘balamāṃsaparikṣaye sati’ iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt|
suśrutenāpi ca sāmānyena pramehe evaitāḥ piḍakā darśitāḥ, yaduktaṃ- “tatra
vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa
piḍakā jāyante” (su. ni. 6) ityādi| sarva eva pramehā yasmāddehaṃ madhurīkṛtya
jāyante tasmānmadhumehā ityucyante, vacanaṃ hi- “ṣaṭpadapippīlikābhiśca
śarīramūtrābhisaraṇam” (ni. 4) iti, tathā ca vāgbhaṭaḥ- “madhuraṃ yacca
sarveṣu prāyo madhviva mehati| sarve hi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ”
(vā. ni. 10) iti| vistarata iti śṛṇvityanena sambadhyate||3-7||
sandhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt| uccairbhāṣyādavaśyāyāt
prāgvātādatimaithunāt||8||
gandhādasātmyādāghrātādrajodhūmahimātapāt| gurvamlaharitādānādati
śītāmbusevanāt||9||
śiro'bhighātādduṣṭāmādrodanādbāṣpanigrahāt
3| meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt||10||
vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati| tataḥ śirasi jāyante rogā
vividhalakṣaṇāḥ||11||
sandhāraṇāditi vegasandhāraṇāt| haritam ārdrakādi| atīti pūrveṇa pareṇa ca
śītāmbusevanādityanena sambadhyate| duṣṭādāmāt duṣṭāmāt; kiṃvā ‘uṣṇāmāt’ iti
pāṭhaḥ, tatroṣṇāccāmāccetyarthaḥ| deśakālaviparyayādityatra deśaviparyaya
upasargagṛhītatvaṃ deśasya| asraṃ ca praduṣyatītyabhidadhānaḥ sarvaśirorogeṣu
raktaduṣṭiṃ darśayati||8-11||
prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca| yaduttamāṅgamāṅgānāṃ
śirastadabhidhīyate||12||
prāṇā ityādinā'ṅgeṣu śiraḥprādhānyaṃ darśayan prakṛtaśirorogāṇāmevātyahitatvaṃ
4
darśayati; tena notsūtraṃ śiraḥprādhānyābhidhānam| śritā iva śritāḥ,
śira-upaghāte upaghātāt| upariṣṭādaṅgamuttamāṅgam||12||
ardhāvabhedako vā syāt sarvaṃ vā rujyate śiraḥ|
pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ||13||
arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ| vividhāścāpare rogā
vātādikrimisambhavāḥ||14||
prakṛtāñchirorogānāha- ardhetyādinā krimisambhavā ityantena| etacca ‘jāyante
rogā vividhalakṣaṇāḥ’ ityasya vivaraṇam||13-14||
pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṅgrahe paramarṣibhiḥ| śirogadāṃstāñchṛṇu me
yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ||15||
uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānāt
5
prajāgarāt| śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt||16||
upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati|
bāṣpaśokabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt||17||
śirogatāḥ
6
sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati| tataḥ śūlaṃ mahattasya vātāt
samupajāyate||18|| nistudyete bhṛśaṃ śaṅkau
ghāṭā
7
sambhidyate tathā| sabhrūmadhyaṃ
8
lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam||19|| vadhyete
9
svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva
mucyate||20|| sphuratyati sirājālaṃ
stabhyate ca śirodharā| snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge'nilātmake||21||
śirogatatvena nāsādirogeṣvapi prāpteṣu tān vihāyaivāṣṭodarīye proktāṃstāneva
śiraḥśūlalakṣaṇān rogān prapañcena vaktumāha- pṛthagityādi| saṅgrahe
aṣṭodarīye; tena nārūṃṣikādayo'traprakaraṇe śirorogaśabdenocyante;
śirorogaśabdasya śūla eva rujākare vṛttatvāt
10| tīkṣṇapānaṃ tīkṣṇamadyapānaṃ; kiṃvā, tīkṣṇaṃ maricādi| vadhyete iva
vadhyete, atyarthapīḍāyuktatvena||15-21||
kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ| pittaṃ śirasi sanduṣṭaṃ śirorogāya
kalpate||22|| dahyate rujyate tena śiraḥ
śītaṃ suṣūyate
11| dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate||23||
śītaṃ suṣūyate śītamicchati||22-23||
āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ| śleṣmā śirasi sanduṣṭaḥ
śirorogāya kalpate||24|| śiro mandarujaṃ
tena suptaṃ stimitabhārikam| bhavatyutpadyate tandrā
tathā''lasyamarocakaḥ||25|| vātācchūlaṃ
bhramaḥ kampaḥ pitāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge
tridoṣaje||26||
svapnasukhamanucitadivāsvapnena jñeyam| suptamiva suptaṃ, prabodharahitatvena|
bhārākrāntamiva bhārikam||24-26||
tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṅkīrṇabhojanāt| kledo'sṛkkaphamāṃsānāṃ
doṣalasyopajāyate||27|| tataḥ śirasi
saṅkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ| janayanti śirorogaṃ jātā
bībhatsalakṣaṇam||28||
vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam
12| krimirogāturaṃ vidyāt krimīṇāṃ darśanena
13
ca||29||
saṅkīrṇabhojanaṃ viruddhāharaḥ| doṣalasya bahudoṣasya| pāpakarmaṇa
ityanenādharmavata evāyamatiduḥkhakrimirogo bhavatīti darśayati|
bībhatsalakṣaṇamiti ghrāṇādibhyaḥ pūyādipravṛtteḥ||27-29||
śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ
14| vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam||30||
vepathurveṣṭanaṃ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ
15| hṛdi vātāture rūpaṃ jīrṇe cātyarthavedanā||31||
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ| madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittṃ
prakupyati||32|| hṛddāhastiktatā vakre
tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ
pittahṛdrogalakṣaṇam||33|| atyādānaṃ
gurusnigdhamacintanamaceṣṭanam| nidrāsukhaṃ cābhyadhikaṃ
kaphahṛdrogakāraṇam||34|| hṛdayaṃ
kaphahṛdroge suptaṃ stimitabhārikam| tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṃ
yathā||35|| hetulakṣaṇasaṃsargāducyate
sānnipātikaḥ| (hṛdrogaḥ kaṣṭadaḥ kaṣṭasādhya ukto maharṣibhiḥ) tridoṣaje tu
hṛdroge yo durātmā niṣevate||36||
tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate| marmaikadeśe saṅkledaṃ
rasaścāsyopagacchati||37|| saṅkledāt
krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ| marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto
bhakṣayanti ca||38|| tudyamānaṃ sa hṛdayaṃ
sūcībhiriva manyate| chidyamānaṃ yathā śastrairjātakaṇḍūṃ mahārujam||39||
hṛdrogaṃ krimijaṃ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam| tvareta jetuṃ taṃ vidvān
vikāraṃ śīghrakāriṇam||40||
śokopavāsetyādi hṛdrogalakṣaṇam| veṣṭanam udveṣṭanamiva| daraḥ daradarikā|
acintanam alpacintanam| aśmāvṛtam aśmākrāntam| granthiriva granthiḥ, sa ca
rasadoṣakṛtaḥ| marmaikadeśe hṛdayaikadeśe| dvitīyaṃ marmetipadaṃ
karmatāpannam||30-40||
dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste
sannipātāstrayodaśa||41|| saṃsarge nava ṣaṭ
tebhya
16
ekavṛddhyā samaistrayaḥ| pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ
pañcaviṃśatiḥ||42|| yathā vṛddhaistathā
kṣīṇairdoṣeḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa
upadekṣyate||43|| vṛddhirekasya samatā
caikasyaikasya saṅkṣayaḥ| dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ
17||44||
‘kati cāpyanilādīnām’ ityādyuktasyottaraṃ- dvyulbaṇairityādi|
hīnamadhyādhikairiti vṛddhavṛddhataravṛddhatamaiḥ| saṃsarge naveti cchedaḥ|
asyaiva vivaraṇaṃ- ṣaṭ tebhya ityādi| samaisraya iti vṛddhaiḥ samaiḥ|
vṛddhikṣayakṛta ityasya vivaraṇaṃ- vṛddhirekasyetyādi| atra ca yadyapi
samatā'pi vṛddhikṣayavikalpe paṭhyate, tathā'pi samatāyāḥ svātantryeṇa
vikārākartṛtvāt ‘vṛddhikṣayakṛta’ ityuktam| vṛddhirekasya samatā
caikasyaikasya saṅkṣaya ityanena ṣaḍvikārāḥ| dvandvavṛddhiḥ
kṣayaścaikasyetyanena trayaḥ| ekavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ
18, tena trayaḥ| evaṃ dviṣaṣṭiprakārā bhavanti||41-44||
prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra
yatra visarpati||45|| tadā bhedaśca dāhaśca
tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca||46||
prakṛtisthaṃ
19
kaphaṃ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī| karṣet kuryāttadā śūlaṃ
saśaityastambhagauravam||47|| yadā'nilaṃ
20
prakṛtigaṃ pittaṃ kaphaparikṣaye| saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ
cāsyopajāyate||48|| śleṣmāṇaṃ
21
hi samaṃ pittaṃ yadā vātaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṃ
jvaram||49|| pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte
kṣīṇe samīraṇam| rundhyāttadā prakurvīta śītakaṃ gauravaṃ rujam
22||50|| samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṃ
samatvagam| kurvīta sannirundhāno mṛdvagnitvaṃ śirograham
23||51|| nidrāṃ tandrāṃ pralāpaṃ ca hṛdrogaṃ
gātragauravam| nakhādīnāṃ ca pītatvaṃ ṣṭhīvanaṃ kaphapittayoḥ||52||
hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran| karotyarocakāpākau sadanaṃ
gauravaṃ tathā||53|| hṛllāsamāsyasravaṇaṃ
pāṇḍutāṃ dūyanaṃ madam| virekasya ca vaiṣamyaṃ vaiṣamyamanalasya ca||54||
hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṃhitaḥ| stambhaṃ śaityaṃ ca todaṃ ca
janayatyanavasthitam||55|| gauravaṃ
mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṃ pravepanam| nakhādīnāṃ ca śuklatvaṃ
gātrapāruṣyameva ca||56|| mārutastu kaphe
hīne pittaṃ ca kupitaṃ dvayam| karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ||57||
bhramamudveṣṭanaṃ todaṃ dāhaṃ sphuṭanavepane| aṅgamardaṃ parīśoṣṃ dūyanaṃ
dhūpanaṃ tathā||58|| vātapittakṣaye śleṣmā
srotāṃsyapidadhadbhṛśam| ceṣṭāpraṇāśaṃ mūrcchāṃ ca vāksaṅgaṃ ca karoti hi||59||
vātaśleṣmakṣaye pittaṃ dehaujaḥ sraṃsayaccaret| glānimindriyadaurbalyaṃ tṛṣṇāṃ
mūrcchāṃ kriyākṣayam||60|| pittaśleṣmakṣaye
vāyurmarmāṇyatinipīḍayan| praṇāśayati sañjñāṃ ca vepayatyathavā
24
naram||61||
vṛddhirekasyetyāderudāharaṇam- prakṛtisthaṃ yadā pittamityādi| atra
kecidetadeva paramudāharaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ paṭhanti, śeṣodāharaṇaṃ tu kṛtsne
tantre boddhavyaṃ; kecittu vṛddhikṣayavikalpasya durbodhatvena sarveṣāmeva
dvādaśānāmapi vikalpānāmācāryeṇa lakṣaṇaṃ kṛtamiti kṛtvā sarvameva paṭhanti|
nanu prakṛtisthe pitte kathaṃ tadā dāhaśceti saṅgataṃ bhavati, na hi
prakṛtistho doṣo vikārakārī, na ca vāyordāhaḥ sambhavati| ucyate- yatra
yatreti
25
vacanād yatra kupitena vāyunā pittaṃ nītaṃ, tatra śarīrāvayave
prakṛtimānasthitamapi pittaṃ vṛddhameva, yatastasmin pradeśe tāvān
pittasambandha ucito na bhavatyevetyadhikena tatra pittena dāha upapanna eva,
evamanyatrāpi prakṛtisthasyāpi doṣasya vikāre vyākhyeyam| anye tu bruvate-
prakṛtisthānāmapi doṣāṇāṃ duṣṭadoṣasambandhādvikārakāritvaṃ bhavati; yathā-
raktādīnām| hīnavātasyetyādi ‘dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasya’ ityasyodāharaṇam|
dehaujo dehasāraḥ; kiṃvā dehaśca ojaśca dehaujaḥ||45-61||
doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ,
samāḥ svaṃ karma kuvete||62||
doṣāṇāṃ vṛddhisāmyakṣayalakṣaṇāni pṛthagāha- doṣā ityādi| svaṃ liṅgamiti
vaikārikam| yathābalamiti ativṛddhairativṛddhaṃ,
madhyavṛddhairmadhyavṛddhamityādi| liṅgaṃ svaṃ jahatītyanena kṣīṇānāṃ
prakṛtiliṅgakṣayavyatiriktaṃ vikārakartṛtvaṃ nāstīti darśayati; yato vṛddhā
unmārgagāmino doṣā dūṣyaṃ dūṣayanto jvarādīn kurvanti na kṣīṇāḥ, svayameva
duḥsthitatvāt| svaṃ karmeti prākṛtaṃ karma| ete ca dviṣaṣṭirbhedā
āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tenaikadoṣakṣaye dvidoṣavṛddhau ca
vṛddhavṛddhatarabhedādibhyo'dhikatvamudbhāvanīyam
26| nanu bhavatvevaṃ saṅkhyā yadi sannipāto doṣāṇāṃ syāt, sa tu na
bhavitumarhati, yato vātādīnāṃ parasparaṃ viruddhāḥ santi guṇāḥ,
viruddhaguṇānāṃ tu parasparopaghāto bhavati, yathā- vahnitoyayoḥ| naivaṃ,
virodho hi bhāvānāṃ kāryonneyaḥ, nānyato dṛṣṭamātreṇa kalpayituṃ pāryate;
yato'nyatra toyadahanayorbheda
27
upalabdhaḥ, tat kiṃ pāñcabhautikadravyārambhe'pi tayorvirodhāt pāñcabhautikaṃ
dravyaṃ na syāt, toyāgniguṇātirekādvā'mlaraso na syāt
28, tasmādanupalabdhatvāddoṣasaṃsarge virodhasya svabhāvaparyanuyogo na
yujyate| atha manyase- evaṃ viruddhaguṇānāmapi doṣāṇāmavirodhe
“viruddhaguṇasannipāte bhūyasā'lpamavajīyate” (vi. 1) iti, tathā
“hrāsaheturviśeṣastu” (sū. 1) iti vacane tarhi nirarthake| na, anayoḥ
prabhāvāt pratipāditaviṣayavyatireke
29
caritārthatvāt| prabhāvastu tayorvirodhako bhavatyeva; yathā-
tridoṣakaranikucagatā guṇāḥ samān doṣān kurvanti paraṃ, na tu viruddhatvena
doṣaharaṇaṃ kurvate tridoṣakartṛtvaprabhāvāt; tathā āmalake'mlatvaṃ vātaṃ
hanti, mādhuryaśaitye tu pittaṃ, śleṣmāṇaṃ ca kaṭutvatiktatve; nikuce
tvamlatvaṃ kaṣāyaśaityābhibhūtaṃ vātaṃ na nihanti, mādhuryaśaitye
cāmlatvābhibhūte pittaṃ na jayata evamādi| tasmāddoṣāṇāṃ prabhāvo'yaṃ
dṛṣṭatvādavadhāryate- yat- na te parasparamupaghnanti| evambhūtaprabhāvatve tu
teṣāmadṛṣṭameva kāraṇaṃ, prāṇināṃ duḥkhajanakena hyadṛṣṭena te'virodhena
niveśyante, ata eva vakṣyati- “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti
parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvāddhoraṃ viṣamahīniva” (ci. 26) iti| sahajaṃ
daivavaśāt svābhāvikaṃ sātmyatvaṃ sahajasātmyatvam| anena ca vyākhyānena
‘yathā doṣā anyonyaṃ nopaghnanti, tathā rasaraktādīnapi nopahanyuḥ’ ityādi
yaducyate kaiścit, tat sarvaṃ nirastam| nanu, “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo
hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute” (ci. 3) iti cikitsite vakṣyati, tena
prakṛtirdoṣasya pratipakṣā bhavatītyuktaṃ, prakṛtiśca janmaprabhṛtivṛddho
vātādirucyate, “doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate” (sū. 7) ityādivacanāt;
tadayaṃ prākṛtena doṣeṇa doṣasya virodhaḥ kathaṃ tarhyupapannaḥ? ucyate- tatra
prakṛteḥ pratyanīkatā ananuguṇatvena mantavyā, samānāṃ hi prakṛtiṃ prāpya
doṣaḥ pravṛddhabalo bhavati, asamānāṃ tu prāpya tathā balavānna bhavati,
nāsamānayā prakṛtyā hanyate; evamanyatrāpyunneyam| ativṛddhena vāyunāśleṣmaṇo
durbalasya duṣṭatvādvirodho bhavatyeva kvacit, naitāvatā
saṃsargasannipātāsambhavaḥ||62||
vātādīnāṃ rasādīnāṃ malānāmojasastathā| kṣayāstatrānilādīnāmuktaṃ
saṅkṣīṇalakṣaṇam
30||63|| ghaṭṭate sahate śabdaṃ
noccairdravati
31
śūlyate| hṛdayaṃ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye||64||
paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṅkṣaye| māṃsakṣaye viśeṣeṇa
sphiggrīvodaraśuṣkatā||65|| sandhīnāṃ
sphuṭanaṃ glānirakṣṇorāyāsa eva ca| lakṣaṇaṃ medasi kṣīṇe tanutvaṃ
32
codarasya ca||66||
keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṃ śramaḥ| jñeyamasthikṣaye liṅgaṃ
sandhiśaithilyameva ca||67|| śīryanta iva
cāsthīni durbalāni laghūni ca| pratataṃ
33
vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām||68||
daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ śramaḥ| klaibyaṃ śukrāvisargaśca
kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam||69|| kṣīṇe śakṛti
cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ| rūkṣasyonnamayan kukṣiṃ tiryagūrdhvaṃ ca
gacchati||70|| mūtrakṣaye mūtrakṛcchraṃ
mūtravaivarṇyameva ca| pipāsā bādhate cāsya mukhaṃ ca pariśuṣyati||71||
malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca| viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṃ
malasaṅkṣaye||72||
sampratyaṣṭādaśakṣayānāha- vātādīnāmityādi| atra malānāmityanena
mūtrapurīṣayoḥ pañcendriyamalānāṃ ca grahaṇam|
viśeṣeṇetivacanādanyagātrāṇāmapi śuṣkatā labhyate| sandhīnāmityādi bhedaḥ-
kṣayalakṣaṇam, keśetyādi asthikṣayasya| bādhate cāsyeti karmaṇi śeṣalakṣaṇā
ṣaṣṭhī| malāyanānītyanena pañcendriyādhiṣṭhānānāṃ mukhanāsikācakṣuḥkarṇānāṃ
tvagindriyādhiṣṭhānabhūtānāṃ ca lomakūpaprajananānāṃ yathāsvaṃ malāyanāni
gṛhyante| yaduktaṃ jatūkarṇe- “doṣāṇāṃ dhātūnāmojomūtraśakṛdindriyamalānām|
aṣṭādaśakṣayāste lakṣyāḥ svaguṇakriyānāśāt” iti||63-72||
bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duśchāyo durmanā rūkṣaḥ
kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye||73|| hṛdi tiṣṭhati
yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre saṅkhyātaṃ tannāśānnā
vinaśyati||74|| prathamaṃ jāyate hyojaḥ
śarīre'smiñcharīriṇām| sarpirvarṇaṃ madhurasaṃ lājagandhi prajāyate||75||
(bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sambhriyate madhu| tadvadojaḥ svakarmabhyo
guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām||1||)|
ojaḥkṣayalakṣaṇamāha- bibhetītyādi| durmanā manobalavihīnaḥ| ojaso
durjñeyatvena lakṣaṇamāha- hṛdītyādi| śuddhamiti śuklaṃ, raktamīṣaditi
kiñcidraktaṃ, sapītakamiti īṣatpītakaṃ; tena śuklavarṇamojaḥ, raktapītau tu
varṇāvatrānugatau; kiṃvā, īṣadityalpapramāṇaṃ, tenāṣṭabindukamoja iti
darśayati| yaduktaṃ tantrāntare- “prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo
hṛdayāśrayāḥ” iti| etaccāṣṭabindukaṃ paramojo jñeyam, ardhāñjaliparimāṇaṃ tu
yadojastadapradhānaṃ; yacchārīre vakṣyati- “tāvaccaiva ślaiṣmikasyaujasaḥ
pramāṇam” (śā. 7) ityanena; tasmāddvividhamihaujaḥ| ata evārthe daśamahāmūlīye
vakṣyati- “tat parasyaujasaḥ sthānaṃ” (sū. 30) iti; parasya
śreṣṭhasyāṣṭabindukasyetyarthaḥ| iha ca kṣayalakṣaṇamardhāñjalimānasyaiva
jñaiyam, aṣṭabindukasya tvavayavanāśe'pi mṛtyurbhavatīti hṛdītyādinā granthena
darśayati| etaccaujaḥ sarvadhātusamudāyarūpaṃ, tena
saptadhātuṣvevāvaruddhamiti nāṣṭamadhātutvātiprasaktiḥ
34; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat
khalvojaḥ” (su. sū. 15) iti| anyatrāpyuktaṃ- “bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā
saṃhriyate madhu| tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ saṃhriyate nṛṇām” iti|
‘prathamaṃ jāyate’ ityādipāṭhastu nātiprasiddhaḥ| ete cāṣṭādaśa kṣayā
āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tena udakakṣayasvarakṣayādyanabhidhānaṃ nodbhāvanīyam;
uktaṃ hi- “svarakṣayamurorogaṃ” iti; tathodakakṣayalakṣaṇaṃ yathā-
“jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomasaṃśoṣaṃ pipāsāṃ cātivṛddhāṃ dṛṣṭvā udakavahānyasya
srotāṃsi praduṣṭānīti jānīyāt” (vi. 5) iti||73-75||
vyāyāmo'naśanaṃ cintā rūkṣālpapramitāśanam| vātātapau bhayaṃ śoko rūkṣapānaṃ
prajāgaraḥ||76|| kaphaśoṇitaśukrāṇāṃ malānāṃ
cātivartanam| kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ||77||
sāmānyena kṣayāṇāṃ hetumāha- vyāyāma ityādi| pramitāśanam ekarasābhyāsaḥ|
ativartanam atipravṛttiḥ, bahirgamanamiti yāvat| kālo vārdhakyamādānaṃ ca|
bhūtopaghātaḥ piśācādyupaghātaḥ| atra vātakṣayaheturnokto vilakṣaṇatvāt, sa
cācintanadivāsvapanādirjñeyaḥ; kiṃvā, anaśanāt kiṭṭābhāvaḥ, tataśca
kiṭṭarūpasya vātasyāpyanutpādāt kṣayo jñeyaḥ||76-77||
gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām| navamannaṃ ca pānaṃ ca
nidrāmāsyāsukhāni ca||78||
tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām| śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ
cātipravardhate||79|| tairāvṛtagatirvāyuroja
35
ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||80||
sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā
kṣayamāpyāyate punaḥ||81|| upekṣayā'sya
jāyante
36
piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṃsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca sandhiṣu||82||
śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti
saptamī||83|| antonnatā madhyanimnā śyāvā
kledaruganvitā| śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṃsthitā||84||
avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā
kacchapī matā||85|| stabdhā sirājālavatī
snigdhāsrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||86||
piḍakā nātimahatī kṣiprapākā mahārujā| sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā
bhavet||87|| dahati tvacamutthāne
tṛṣṇāmohajvarapradā| visarpatyaniśaṃ duḥkhāddahatyagnirivālajī||88||
avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā| mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā
matā||89||
samprati saptapiḍakā vaktavyāḥ, atastāsāṃ pradhānahetutvena pramehāneva
tāvannidānādikrameṇāha- gurvityādi| navaṃ pānamiti navaṃ madyam|
nidrāmāsyāsukhāni cetyatrānte ‘bhajatāṃ’ iti śeṣaḥ| ojaḥ prasādo dhātūnāmiti
yāvat| kṛcchr iti kṛcchrasādhyaḥ| upekṣayā acikitsayā| śarāvikādisañjñānvayo
37
vivaraṇe sphuṭaḥ| alajīsañjñā rūḍhā| etāśca prādhānyāduktāḥ| tena suśrute'pi
piḍakādhikyamuktaṃ yat, tanna virodhi| sirājālaṃ sirāsamūhaḥ| citā
adhiṣṭhitā||78-89||
vidradhiṃ dvividhāmāhurbāhyāmābhyantarīṃ tathā| bāhyā tvaksnāyumāṃsotthā
kaṇḍarābhā mahārujā||90||
śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt|
viruddhājīrṇasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt||91||
vyāpannabahumadyatvādvegasandhāraṇācchramāt|
jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt||92||
antaḥśarīre māṃsāsṛgāviśanti
38
yadā malāḥ| tadā sañjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ||93||
hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ| nābhyāṃ vaṅkṣaṇayorvā'pi
bastau vā tīvravedanaḥ||94||
duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṃ vidahyate| tataḥ
śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate||95||
vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ| vātikīṃ, paittikīṃ
tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ||96||
jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṃ viduḥ| sarvāsu ca
39
mahacchūlaṃ vidradhīṣūpajāyate||97||
śastrāstrairbhidyata
40
iva colmukairiva dahyate| vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate||98||
tanu rūkṣāruṇaṃ śyāvaṃ phenilaṃ vātavidradhī| tilamāṣakulatthodasannibhaṃ
pittavidradhī||99|| ślaiṣmikī sravati śvetaṃ
picchilaṃ bahalaṃ bahu| lakṣaṇaṃ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī||100||
vidradhiṃ dvividhāmityanenābhyantaravidradherapi vidradhitvena piḍakānāṃ
saptatve'virodha iti darśayati| kaṇḍarābhā sthūlasnāyvākārā|
antarvidradhergarīyastvena nidānānyāha- śītaketyādi| saṅkliṣṭaṃ doṣalam|
vyāpannaṃ
41
ca bahu ca madyamupayuṅkte yaḥ sa vyāpannabahumadyaḥ| antaḥśarīra iti koṣṭhe|
malā doṣāḥ| granthiriva granthiḥ| sa iti granthiḥ| vyadhādayo vyathāprakārāḥ
42| śītameva śītakam| vyamlatāṃ yātā vidāhaṃ prāptā| tamakaḥ śvāsabhedaḥ||90-100||
athāsāṃ vidradhīnāṃ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṃ sthānakṛtaṃ
liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- tatra pradhānamarmajāyāṃ vidradhyāṃ
hṛddhaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ, klomajāyāṃ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ,
yakṛjjāyāṃ śvāsaḥ, plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ, kukṣijāyāṃ
kukṣipārśvāntarāṃsaśūlaṃ, vṛkkajāyāṃ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ, nābhijāyāṃ hikkā,
vaṅkṣaṇajāyāṃ sakthisādaḥ, bastijāyāṃ kṛcchrapūtimūtravarcasatvaṃ
43
ceti||101|| pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt
srāvaḥ sravati, adhojāsu gudāt, ubhayatastu nābhijāsu||102||
āsāṃ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya; śeṣāḥ punaḥ
kuśalamāśupratikāriṇaṃ cikitsakamāsādyopaśāmyanti| tasmādacirotthitāṃ
vidradhīṃ śastrasarpavidyudagnitulyāṃ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo
gulmavacceti||103||
kukṣipārśvāntarāṃsaśūlamiti kukṣipārśvāntarāṃseṣu śūlam
44| hṛnnābhibastijāsu sānnipātikīṃ pṛthak paṭhan sānnipātikīṃ pakvāmapakvāṃ
cāsādhyāṃ darśayati| śastrādidṛṣṭāntatrayācchastravanmarmacchedakatvaṃ,
sarpavadāśusañjñāhāritvaṃ, vidyudagnivadāśumārakatvaṃ jñeyam||101-103||
bhavanti cātra- vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvaccaitā na
lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ||104||
śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ| jāyante tā hyatibalāḥ
prabhūtaśleṣmamedasaḥ||105|| sarṣapī cālajī
caiva vinatā vidradhī ca yāḥ| sādhyaḥ pittolbaṇāstāstu
sambhavantyalpamedasaḥ||106|| marmasvaṃse
gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ| jāyante yasya piḍikāḥ sa pramehī na
jīvati||107||
pramehaṃ vinā'pyuktapiḍakāsambhavaṃ darśayati- vinetyādi| etena ca piḍakānāṃ
mādhumehikatvaṃ yat pūrvamuktaṃ tat prāyikatvena jñeyam| vāstu sthānam|
vidradhī ceti bāhyavidradhī||104-107||
tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ| pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā
mecakaprabhāḥ||108|| mṛdvyaśca
kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathā'parāḥ| mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā
mahārujaḥ||109|| tā buddhvā mārutādīnāṃ
yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ| brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt||110||
tṛṭśvāsamāṃsasaṅkothamohahikkāmadajvarāḥ| vīsarpamarmasaṃrodhāḥ
piḍakānāmupadravāḥ||111||
pramehapiḍakāprasaṅgenānyāsāmapi piḍakānāmāviṣkṛtānāṃ lakṣaṇaṃ brūte-
tathā'nyā ityādi| pāṇḍurā dhūsarāḥ, pāṇḍuvarṇāstu rūkṣapāṇḍuvarṇā jñeyāḥ|
mecakaprabhāḥ snigdhakṛṣṇavarṇāḥ| upacarecceti mārutādīnāṃ
bheṣajairityarthādbhavati| prāgupadravadarśanādityanena upadravayuktā piḍakā
asādhyeti darśayati| saṅkothaḥ pūtibhāvaḥ||108-111||
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca
vijñeyā trividhā'parā||112|| trividhā cāparā
koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu| ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ||113||
samprati doṣāṇāṃ gatiṃ vivṛṇoti- kṣaya ityādi| sthānaṃ svamānavasthānam| gatiḥ
prakāro'vasthā vā| caya ityatra praśabdo luptanirdiṣṭaḥ, tena prakṛṣṭacayaḥ;
evaṃ prakṛṣṭaḥ kopaḥ prakopaḥ; evaṃ praśamo'pi| etena varṣādiṣu pittādīnāṃ
prakṛṣṭaścayo bhavatīti darśyate, itaradoṣasyāpi ca stokamātreṇa cayo
yathāsambhavaṃ sūcyate; tena śaradyanubalatvena kaphaprakopo bhavatītyādi
gṛhītaṃ bhavati||112-113||
cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu
kāleṣvabhrāgamādiṣu||114|| gatiḥ kālakṛtā
caiṣā cayādyā punarucyate|115|
yathākramamiti varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṭkrameṇa; kiṃvā
yathākramamiti yathāyogyatayā| pittādīnāmiti pittaśleṣmavātānām| ekaikaśa iti
ayaugapadyena| etacca prādhānyenaiva jñeyaṃ, tena prāvṛṣi
śleṣmapittakopenāpradhānena na vyabhicāraḥ| yaduktaṃ- “varṣāsvagnibale hīne
kupyanti pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| atra hi pavanādaya iti pavanapradhānāḥ;
evaṃ vasante vātapittaprakope vyākhyeyam| atra ca ṣaṭsu ṛtuṣu
pittaśleṣmavātānāṃ prabalacayādayo vibhajyamānatvena; tena pittacayakāle
vātasya kopaḥ, śaradi pittasya prakopakāle vātapraśamaḥ, hemante pittapraśamaḥ
kaphasya cayaḥ, vasante tu kaphaprakopa eva paraṃ, tathā kaphapraśamake grīṣme
vātacaya iti ca syāt| vātaṃ parityajya pittādīnāmityabhidhānāṃ
visargasyābhipretatvenāgre vaktavyatvāt kṛtaṃ, visarge ca pittacaya eva
bhavatīti kṛtvā||114||-
gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā||115||
pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate| tacca pittaṃ
45
prakupitaṃ vikārān kurute bahūn||116||
prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca
pāpmopadiśyate||117|| sarvā hi ceṣṭā vātena
sa prāṇaḥ prāṇīnāṃ smṛtaḥ| tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate||118||
gatibhedāntaramāha- gatiścetyādi| atra pittamādau
46
kṛtaṃ śarīrasthitihetvagnikartṛtvena| paktiḥ pākaḥ| balamiti balahetutvena|
mala iti śarīramalinīkaraṇāt| oja iti sārabhūtaṃ; yadi vā
dvitīyaślaiṣmikaujohetutvenaujaḥ| vakṣyati hi śārīre- “tāvaccaiva
ślaiṣmikasyaujasaśca pramāṇam” (śā.a.7) iti| duḥkhahetutvāt pāpmā| sarvā hi
ceṣṭā iti avikṛtagamanādyāḥ| uparudhyate mriyate||115-118||
nityaṃ sannihitāmitraṃ samīkṣyātmānamātmavān| nityaṃ yuktaḥ
paricaredicchannāyuranitvaram||119||
ātmavāniti praśaṃsāyāṃ matuppratyayaḥ| yukta ityudyuktaḥ| anitvaram
agatvaram||119||
tatra ślokau- śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ| kṣayāḥ sapiḍakāścoktā
doṣāṇāṃ gatireva ca||120||
kiyantaḥśirasīye'sminnadhyāye tattvadarśinā| jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva
prajānāṃ ca hitaiṣiṇā||121||
tatra ślokāvityādi||120-121||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne kiyantaḥśirasīyo nāma
saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne rogacatuṣke kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'hutāśaveśavacanaṃ’ iti pā. ↩
- 2 'gatirvakṣyāmi vistaram’ iti pā. ↩
- 3 'śirobhitāpāt’ iti pā. ↩
- 4 'abhyarhitatvaṃ’ iti pā. ↩
- 5 'tīkṣṇāghrāṇāt’ iti pā. ↩
- 6 'śirogatā vai dhamanīrvāyurāviśya kupyati’ iti pā. ↩
- 7 'ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, 'ghāḍa’ iti yasyāpabhraṃśaḥ’ ↩
- 8 'bhruvormadhyaṃ’ iti pā. ↩
- 9 'bādhyete’ iti pā. ↩
- 10 'vṛttatvāt prasiddhatvāt’ ↩
- 11 'sukhāyate’ iti pā. ↩
- 12 'chedavyadhanarukkaṇḍūśophadaurgandhyaduḥkhitam’ iti pā. ↩
- 13 'lakṣaṇena ca’ iti pā. ↩
- 14 '...śītarūkṣālpabhojanaiḥ’ iti pā. ↩
- 15 yogīndranāthasenastu 'dravaḥ’ iti paṭhati, 'dravaḥ drutatvaṃ’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 16 'saṃsargeṇa navaite ṣaḍekavṛddhyā’ iti pā. ↩
- 17 ‘vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirityuktaṃ vivṛṇoti- dvyulbaṇaikolbaṇairiti| vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatirvyādhayo bhavanti| tadyathā- sannipāte trayodaśa, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| dvyulbaṇaikolbaṇairdoṣaiḥ ṣaṭḥ, sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ, ekasyātiśaye trayaḥ, iti dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ| hīnamadhyādhikaiḥ sannipatitaiḥ ṣaṭ| samaiḥ tulyavṛddhairdoṣaiścaikaḥ, iti sannipātāḥ trayodaśa| tathāca- kaphaḥ vṛddhaḥ vātapitte adhikavṛddhe 1, pittaṃ vṛddhaṃ vātakaphāvadhikavṛddhau 2, vāto vṛddhaḥ pittakaphāvadhikavṛddhau 3, iti dvyulbaṇaistrayaḥ| pittakaphau vṛddhau vāto'dhikavṛddhaḥ 1, vātakaphau vṛddhau pittamadhikavṛddhaṃ 2, vātapitte vṛddhe kaphau'dhikavṛddhaḥ 3, iti ekolbaṇaistrayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ śleṣmā vṛddhatamaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ vāto vṛddhatamaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ śleṣmā vṛddhatamaḥ 4, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| tulyavṛddhā vātapittaśleṣmāṇa iti samairekaḥ| saṃsargeṇa nava| tatra ekavṛddhyā ṣaṭ, samaiśca trayaḥ| saṃsṛṣṭayordoṣayormadhye ekasya vṛddhyā atiśayena ṣaṭ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 1, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ 2, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ 4, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ 5, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ 6, iti ekavṛddhyā ṣaṭ| samairdoṣayoḥ samānavṛddhyā trayaḥ| tadyathā- vātapittābhyāṃ vṛddhābhyāmekaḥ, vātaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ dvitīyaḥ, pittaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ tṛtīyaḥ, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak vyastairvṛddhaistrayaḥ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ, pittaṃ vṛddhaṃ, śleṣmā vṛddhaḥ, evaṃ vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhyā pañcaviṃśatimuktvā kṣaye'pi pañcaviṃśatiṃ darśayati- yathetyādi| yathā vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatistathā kṣīṇairapi pañcaviṃśatirvikārāḥ syuḥ| sannipāte trayodaśaḥ, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 2, śleṣmā kṣīṇaḥ, vātapitte atikṣīṇe 3, iti kṣīṇānāṃ sannipatitānāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ| vātapitte kṣīṇe śleṣmā atikṣīṇaḥ 1, pittaśleṣmāṇau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ 2, vātaśleṣmāṇau kṣīṇau pittamatikṣīṇam 3, iti ekasyātiśaye trayaḥ| śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ 1, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 2, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ 3, śleṣmā kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 4, vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| kṣīṇā vātapittaśleṣmāṇa iti samaiḥ kṣīṇarekaḥ| ete trayodaśa sannipātāḥ| saṃsargeṇa nava| tatra kṣīṇayorekasyātiśaye ṣaṭ| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ 2, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ 3, śleṣmā kṣīṇaḥ vātaḥ kṣīṇataraḥ 4, śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataraḥ 6| tulyakṣīṇābhyāṃ trayaḥ| tadyathā- kṣīṇe vātapitte 1, kṣīṇau pittaśleṣmāṇau 2, kṣīṇau vātaśleṣmāṇau 3, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak trayaḥ- vātaḥ kṣīṇaḥ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ 2, śleṣmā kṣīṇaḥ 3, evaṃ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiḥ| sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ yugapadvṛddhikṣayakṛto'nyo vikalpo bheda upadiśyate| tameva vikalpaṃ darśayati- vṛddhiriti| ekasya vṛddhiḥ, ekasya samatā, ekasya ca saṅkṣayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ śleṣmā kṣīṇaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ śleṣmā kṣīṇaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā samaḥ vātaḥ kṣīṇāḥ 4, śleṣmā vṛddhaḥ vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ 6| dvandvavṛddhiḥ dvayorvṛddhiḥ, ekasya ca kṣayaḥ, ekasya vṛddhirdvayośca kṣayaḥ, atrāpi ṣaṭ| tadyathā- śleṣmapitte vṛddhe vātaḥ kṣīṇaḥ 1, śleṣmavātau vṛddhau pittaṃ kṣīṇaṃ 2, vātapitte vṛddhe śleṣmā kṣīṇaḥ 3, iti dvandvavṛddhyā ekasya kṣayeṇa trayaḥ| śleṣmā vṛddhaḥ vātapitte kṣīṇe 1, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmavātau kṣīṇau 2, vāyurvṛddhaḥ pittaśleṣmāṇau kṣīṇau 3, iti ekavṛddhyā dvayoḥ kṣayeṇa trayaḥ| vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiriti pañcāśat, vṛddhikṣayasamatākṛtāḥ ṣaṭ, vṛddhikṣayakṛtāśca ṣaṭ, evaṃ dviṣaṣṭiḥ’| iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ ↩
- 18 'ekavṛddhirityādinā'pi trayaḥ’ iti pā. ↩
- 19 'sāmye sthitaṃ' iti pā. ↩
- 20 'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ' iti pā. ↩
- 21 'prakṛtisthaṃ kaphaṃ' iti pā. ↩
- 22 'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ śleṣmā pittaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram' iti pā. ↩
- 23 'prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ śleṣmā mārutasaṅkṣaye| sannirundhyāttadā kuryānmṛdvagnitvaṃ śirograham' iti pā. ↩
- 24 'vepayatyatha mānavam' iti pā. ↩
- 25 'tatra tatreti' iti pā. ↩
- 26 'nodbhāvanīyamiti pāṭhastu na samīcīnaḥ 'tenaiteṣāṃ taratamādibhedena rasarudhirādisaṃsargabhedena agaṇyatvameva jñeyaṃ, uktaṃhi- "saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedāt| ānantyaṃ taratamayogataśca yātāñjānīyādavahitamānaso yathāsvam" (vā. sū. 12)' iti śivadāsasenena vyākhyātatvāt ↩
- 27 'virodhaḥ' iti pā. ↩
- 28 'bhavati' iti pā. ↩
- 29 'prabhāvotpāditaviṣayavyatireke' iti pā. ↩
- 30 'ca kṣīṇalakṣaṇam' iti pā. ↩
- 31 'dravati iti hṛdayaṃ dhugadhugiti karoti' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 32 'tanutvaṃ todanaṃ tvacaḥ' iti pā. ↩
- 33 'viśuṣkāṇi ca lakṣyante' iti pā. ↩
- 34 'nāṣṭadhātutvādiprasaktiḥ' iti pā. ↩
- 35 'tairāvṛtaḥ prasādaṃ ca gṛhītvā yāti mārutaḥ' iti pā. ↩
- 36 'bhavantyupekṣayā tasya' iti pā. ↩
- 37 'śarāvikādisañjñā svayonivivaraṇe sphuṭā' iti pā. ↩
- 38 'māṃsāsṛk praviśanti' iti pā. ↩
- 39 'sarvāsvāsu' iti pā. ↩
- 40 'taptaiḥ śastrairyathā mathyetolmukairiva dahyate' iti pā.| ulmukamaṅgāram ↩
- 41 'vyāpannam asamyaksandhānādinā vikṛtimāpannam' ↩
- 42 'vyathāviśeṣāḥ' iti pā. ↩
- 43 'kṛcchramūtratā, pūtivarcastvaṃ ca' iti pā. ↩
- 44 'kukṣipārśvamadhyeṃ'se śūlaṃ' iti pā. ↩
- 45 'pittaṃ caigha' iti pā. ↩
- 46 'pittamagre' iti pā. ↩