athātastriśothīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye piḍakā uktāḥ, tāśca śotharūpāḥ, ataḥ śothādhikārāt
triśothīyo'bhidhīyate||1-2||
trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ, te punardvividhā
nijāgantubhedena||3||
vakṣyamāṇadvividhādibhede vidyamāne'pi vātādikṛtatritvābhidhānamagre
vātādikṛtasyaiva prādhānyakhyāpanārtham||3||
tatrāgantavaśchedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā
bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanairvā
svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ
saviṣaprāṇidaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā
sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante||4||
bhedanam āśayavidāraṇaṃ, kṣaṇanam asthicūrṇanaṃ, bhañjanaṃ jarjarīkaraṇaṃ,
picchnam atyarthapīḍanam, utpeṣaṇaṃ śilotpeṣaṇamiva, veṣṭanam
agranthibandhanaṃ sarpādibhiḥ| śūkavatāṃ krimīṇāṃ śūkaḥ śūkakrimiśūkaḥ|
svedanādibhirviṣiṇāmiti yojyam||4||
te punaryathāsvaṃ hetuvyañjanairādāvupalabhyante
nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ;
bandhamantrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiścopakramairupakramyamāṇāḥ
praśāntimāpadyante||5||
ādāvupalabhyanta iti vacanāduttarakālamāgantorapi nijatulyatāṃ brūte|
yaduktam- “āganturanveti nijaṃ vikāraṃ” (sū.a.19) iti|
nijavyañjanaikadeśaviparītairiti nijalakṣaṇebhya āgantūnāmekadeśo viparīto
bhavati, sa ca vātādijanyaśyāvādivarṇavikāratvājjñeyaḥ; kiṃvā
āganturvyathāpūrvo bhavati paścādvātādibhiranubadhyate, nijastu pūrvaṃ
vātādilakṣaṇairyujyate paścādvedanāvān bhavatītyekadeśavaiparītyam| bandhaḥ
ariṣṭābandho vraṇabandhaśca| bandhādayaśca yathāyogyatayā boddhavyāḥ||5||
nijāḥ punaḥ
snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanādvā
chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā
kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā
chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā
karmarogopavāsādhvakarśitasya vā
sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudaka-
piśitopayogānmṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanādāmagarbhaprapatanāt
prajātānāṃ ca mithyopacārādudīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti; ityuktaḥ
sāmānyo hetuḥ||6||
chardyādayaḥ svarūpata eva śothahetavaḥ| karmādyatikarśitasya tu
sahasā'tigurvādisevanaṃ śothahetuḥ; karmeti pañcakarma| virūḍhanavaśabdau
śūkaśamīdhānyaviśeṣaṇau| prajātānāmiti aciraprasūtānām||6||
ayaṃ tvatra viśeṣaḥ-
śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ
1
prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo
bhavati, tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā, calaḥ spandanaḥ
kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva
tudyate pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate
saṅkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ (1);
uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanairagnyātapapratāpaiśca pittaṃ
prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo
bhavati, kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā
2
uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca
suṣūyata
3
iti pittaśothaḥ (2); gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā
prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati; sa
kṛcchrotthānapraśamo bhavati, pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ
sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ (3);
yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti;
yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ; evaṃ
4
saptavidho bhedaḥ||7||
prakṛtibhistābhistābhirbhidyamāno
5
dvividhastrividhaścaturvidhaḥ saptavidho'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate,
punaścaika
6
evotsedhasāmānyāt||8||
kṣapaṇaṃ vamanādibhiḥ| prakṛtivarṇaḥ dehasamānavarṇaḥ| calaḥ saṅkramaṇavān|
spandanaḥ kampanaḥ| uṣyate pārśvastheneva vahninā dahyate| dhūpyate
dhūmamivodvamati| ūṣmāyate
7
bahiḥ parairapyuṣṇatvenopalabhyate| svidyate svedavān bhavati| na suṣūyate na
sahate; sparśanaṃ ca na sahate, uṣṇaṃ ca na sahate| sa kṛcchrotthānapraśama
iti cirotthānapraśamaḥ| prakṛtibhiriti kāraṇaiḥ| utsedha unnatatvam||7-8||
bhavanti cātra- śūyante yasya gātrāṇi svapantīva
8
rujanti ca| pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṃ tamādiśet||9||
yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati| snehoṣṇamardanābhyāṃ ca
praṇaśyet sa ca vātikaḥ||10|| yaḥ
pipāsājvarārtasya dūyate'tha vidahyate| svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ
svayathuḥ smṛtaḥ||11|| yaḥ
pītanetravaktratvak
9
pūrvaṃ madhyāt praśūyate| tanutvak cātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate||12||
śītaḥ
10
saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍureva ca| nipīḍito nonnamati
11
śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ||13|| yasya
śastrakuśacchinnācchoṇitaṃ
12
na pravartate| kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasambhavaḥ||14||
nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ| sarvākṛtiḥ sannipātācchotho
vyāmiśrahetujaḥ||15||
śūyanta ityādi| punaḥ ślokena lakṣaṇābhidhānaṃ prāyobhāvilakṣaṇadarśanārtham|
svapantīveti nirvedanaḥ| etena
13
vāyoścalatvena kṣaṇācca ruk, kṣaṇācca tadabhāva iti jñeyam| madhyāditi
śarīramadhyāt| saktagatiḥ avisārī| śastrakuśacchinnāditi
śastrakuśakṛtācchedāt||9-15||
yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt
prasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ||16|| yaścāpi
guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā| sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca
syurupadravāḥ||17||
pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ puruṣāṇāṃ laghāvadhodeśe jātaḥ san yadā na jīyate tadā
gurumūrdhvadeśaṃ gataḥ sa na pāryate jetuṃ, yo hi laghau pradeśe jetuṃ na
pāryate sa gurupradeśagato nitarāmeva na pāryate; evaṃ prasṛtaḥ strīmukhācca
ya ityapi jñeyam| vacanaṃ hi- “adhobhāgo guruḥ strīṇāmūrdhvaḥ puṃsāṃ
gurustathā” (su.sū.a.46) iti||16-17||
chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ
śophopadravasaṅgrahaḥ||18||
uktānupadravānāha- chardirityādi||18||
yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle'vatiṣṭhate| āśu sañjanayecchothaṃ
14
jāyate'syopajihvikā||19|| yasya śleṣmā
prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate| āśu sañjanayecchophaṃ
15
karoti galaśuṇḍikām||20|| yasya śleṣmā
prakupito galabāhye'vatiṣṭhate| śanaiḥ sañjanayecchophaṃ
16
galagaṇḍo'sya jāyate||21|| yasya śleṣmā
prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ| āśu sañjanayecchophaṃ
17
jāyate'sya galagrahaḥ||22|| yasya pittaṃ
prakupitaṃ saraktaṃ tvaci sarpati| śophaṃ sarāgaṃ janayedvisarpastasya
18
jāyate||23|| yasya pittaṃ prakupitaṃ tvaci
rakte'vatiṣṭhate| śothaṃ sarāgaṃ janayet
19
piḍakā tasya jāyate||24|| yasya prakupitaṃ
pittaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate||25||
yasya pittaṃ prakupitaṃ śaṅkhayoravatiṣṭhate| śvayathuḥ śaṅkhako nāma
dāruṇastasya jāyate||26|| yasya pittaṃ
prakupitaṃ karṇamūle'vatiṣṭhate| jvarānte durjayo'ntāya
śothastasyopajāyate||27|| vātaḥ
plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati| śanaiḥ paritudan
20
pārśvaṃ plīhā tasyābhivardhate||28|| yasya
vāyuḥ prakupito gulmasthāne'vatiṣṭhate| śophaṃ saśūlaṃ janayan
gulmastasyopajāyate||29|| yasya vāyuḥ
prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran| vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti
vṛddhistasyopajāyate||30|| yasya vātaḥ
prakupitastvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ| śothaṃ sañjanayet kukṣāvudaraṃ tasya
jāyate||31|| yasya vātaḥ prakupitaḥ
kukṣimāśritya tiṣṭhati| nādho vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyate||32||
rogāścotsedhasāmānyadadhimāṃsārbudādayaḥ| viśiṣṭā nāmarūpābhyāṃ nirdeśyāḥ
śothasaṅgrahe||33|| vātapittakaphā yasya
yugapat kupitāstrayaḥ| jihvāmūle'vatiṣṭhante vidahantaḥ samucchritāḥ||34||
janayanti bhṛśaṃ śothaṃ vedanāśca pṛthagvidhāḥ| taṃ śīghrakāriṇaṃ rogaṃ
rohiṇīti vinirdiśet||35|| trirātraṃ paramaṃ
tasya jantorbhavati jīvitam| kuśalena tvanukrāntaḥ
21
kṣipraṃ sampadyate sukhī||36||
sampratyutsedhasāmānyāt prādeśikāñchothānāha- yasyetyādi| kākalaṃ tālumūlam|
śanairitivacanena galagaṇḍakāriṇo doṣāścirakriyā bhavantīti darśayati;
galagrahādau cāśukāriṇo doṣā bhavanti| visarpasya piḍakāyāśca
tulyakāraṇatve'pi visarpe sarpaṇaśīlo doṣaḥ, piḍakāyāṃ ca sthiro jñeyaḥ; ata
eva piḍakāsamprāptau ‘avatiṣṭhate’ ityuktam| yasya pittamityādau pittaṃ prāpya
śoṇitaṃ kartṛ śuṣyatīti yojanīyam| piplavaḥ ‘jaṭulā’ iti prasiddhaḥ| dāruṇaḥ
anupakramādāśumārakaḥ| durjayo'ntāyeti durjayo vā yathākramamupakramyamāṇaḥ
22, antāya vā mithyopakramādveti mantavyam| ayameva śotho'nyatrāpyuktaḥ-
“sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇāḥ| śothaḥ sañjāyate tena kaścideva
pramucyate” iti| gulmādayo vistaravaktavyā api ihotsedhasāmānyālleśata
ucyante| śothasaṅgraha iti śothatvenotsedharūpeṇa saṅgrahaḥ śothasaṅgrahaḥ||
samucchritā atiriktapramāṇāḥ| bhṛśam atyarthaduḥkhakāriṇam|
kṣipramityanukrānta ityanena sambadhyate, tena trirātraghātitvaṃ yasya tasya
kathaṃ śīghrapraśama iti codyaṃ nottiṣṭhate; kiṃvā kṣipraṃ sampadyate sukhīti
vyādhimahimnā bhavati| vyādherevaitat svarūpaṃ yacchīghraṃ hanti, śīghraṃ
praśāmyatīti| yaduktaṃ- “sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā”
(ci. 3) iti||19-36||
santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā
mithyācāreṇa
23
vā punaḥ||37|| sādhyāścāpyapare
24
santi vyādhayo mṛdusammatāḥ| yatnāyatnakṛtaṃ yeṣu karma sidhyatyasaṃśayam||38||
asādhyāścāpare santi vyādhayo yāpyasañjñitāḥ| susādhvapi kṛtaṃ yeṣu karma
yātrākaraṃ bhavet||39|| santi cāpyapare rogā
yeṣu karma na sidhyati| api yatnakṛtaṃ bālairna tān vidvānupācaret||40||
sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayo dvividhāḥ smṛtāḥ| mṛdudāruṇabhedena te
bhavanti caturvidhāḥ||41||
etadeva śīghrakāritvamanyeṣvapi jvarāntakarṇaśothavalayādiṣvastītyāha-
santītyādi| dāruṇā iti sammatā dāruṇasammatāḥ| dāruṇatvaprasaṅgena
mṛdvādibhedānapyāha- sādhyāścetyādi| yātrākaraṃ yāpanākaram| bālaiḥ ajñaiḥ,
asādhye ajñā evotsāhāt pravartanta ityarthaḥ| asādhyasya mṛdudāruṇatvaṃ
yāpyapratyākhyeyabhedena, tathā sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharatvādinā
ca||37-41||
ta evāparisaṅkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi|
rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ
25||42|| vyavasthākaraṇaṃ
26
teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ| tathā prakṛtisāmānyaṃ vikāreṣūpadiśyate||43||
ta evetyādi| samutthānabhedā hetubhedāḥ;
rūkṣabhojanarātrijāgaraṇādibhinnahetujanyo hi vāto bhinnopakramasādhyaśca
bhavatīti bhāvaḥ| sthānabhedā āmāśayādayo rasādayaśca| saṃsthānam ākṛtiḥ,
yathā- gulmārbudādiḥ| nāmabhedo yathā- ekasminneva rājayakṣmaṇi
rājayakṣmaśoṣādisañjñā| nanvevamaparisaṅkhyeyatve kathaṃ vyavahāra ityāha-
vyavasthetyādi| vyavasthākaraṇaṃ cikitsāvyavahārārthaṃ saṅkhyākathanam|
yathāsthūleṣviti ye ye sthūlā udaramūtrakṛcchrādayasteṣu; saṅgrahaḥ
aṣṭodarīyarogasaṅgrahe (udiśyate) ityarthaḥ| asthūleṣu vikāreṣu aṣṭodarīye
sañjñayā'nukteṣu kathaṃ vyavasthākaraṇamityāha- tathetyādi| prakṛtisāmānyaṃ
samānakāraṇatā; tenānukteṣu sākṣāddhyādhiṣu vātajo'yaṃ śleṣmajo'yamiti, tathā
rasajo'yaṃ raktajo'yamityādikā cikitsāvyavahārārthaṃ vyavasthā kartavyeti
bhāvaḥ| ata evāṣṭodarīye vakṣyati- “sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante”
(sū. 19) iti||42-43||
vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā
sthitiḥ||44|| sa eva kupito doṣaḥ
samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn
27||45||
tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| samutthānaviśeṣāṃśca buddhvā karma
samācaret||46|| yo hyetattritayaṃ jñātvā
karmāṇyārabhate bhiṣak| jñānapūrvaṃ yathānyāyaṃ
28
sa karmasu na muhyati||47||
jvararaktapittādivannāmājñāne'pi vātādijanyatvajñānenaiva pracaritavyamityāha-
vikāretyādi| sthānāntaragataścetyatra cakāra ekasthānagato'pi bahuvikāraṃ
karotīti samuccinoti| yato vakṣyati- “karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca
kāsaṃ ca svarabhedamarocakam” (ci. 8) iti| adhiṣṭhānāntarāṇi āśayāntarāṇi|
jñānapūrvamiti cikitsājñānapūrvakam| yathānyāyaṃ yathāgamam| evaṃ manyate-
yadvātārabdhatvādijñānameva kāraṇaṃ rogāṇāṃ cikitsāyāmupakāri, nāmajñānaṃ tu
vyavahāramātraprayojanārthaṃ na svarūpeṇa cikitsāyāmupakārīti||44-47||
nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ| vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān
bubhutseta paṇḍitaḥ||48||
samprati vātādijñānena rogajñānamuddiṣṭaṃ tenopoddhātena vātādīnāṃ
prakṛtisthānāmaprakṛtisthānāṃ ca lakṣaṇaṃ vaktumāha- nityā ityādi| bubhutseta
jñātumicchet||48||
utsāhocchvāsaniḥ śvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā| samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ
karmāvikārajam||49|| darśanaṃ paktirūṣmā ca
kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhā prasādo medhā ca pittakarmāvikārajam||50||
sneho bandhaḥ sthiratvaṃ ca gauravaṃ vṛṣatā balam| kṣamā dhṛtiralobhaśca
kaphakarmāvikārajam||51||
ceṣṭeti avikṛtā ceṣṭā| dhātugatiriti rasādīnāṃ poṣyaṃ dhātuṃ prati gamanam|
gatimatāmiti purīṣādīnāṃ bahirniḥsaratām| prasādaḥ manaḥprasādaḥ| bandhaḥ
sandhibandhaḥ| sthiratvam aśaithilyam| gauravaṃ prākṛtaṃ śarīragauravam| kṣamā
sahiṣṇutā| dhṛtiḥ manaso'cāñcalyam| kṣamādayaśca śleṣmaṇaḥ prabhāvāt kriyante;
evamanyatrāpi jñeyam||49-51||
vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ
prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām||52||
kṣayalakṣaṇamāha- vāte ityādi| karmaṇaḥ prākṛtāditi
vātādiprakṛtikarmatvenoktādutsāhādeḥ| hāniḥ apacayaḥ| vṛddhirvā'pi
virodhināmiti uktaprākṛtalakṣaṇavirodhināṃ karmaṇāṃ vṛddhiḥ; yathā vātakṣaye
utsāhavirodhino viṣādasya vṛddhiḥ, pittakṣaye'darśanāpaktyādīnāṃ, śleṣmakṣaye
raukṣyādīnāṃ vṛddhiḥ| iha prākṛtakarmahānau satyāṃ nāvaśyaṃ
virodhikarmavṛddhirata uktaṃ- vṛddhirvetyādi; na
hyavaśyamutsāhahānāvalpamātrāyāṃ satyāṃ viṣādo vardhate, alobhanyūnatve vā
manāglobho vardhate; kiṃvā, utsāhādyabhāvenābhāvamukhena jñānārthaṃ ‘karmaṇaḥ
prākṛtāddhāniḥ’ ityuktaṃ, viṣādādivṛddhyā tu vidhimukhena jñānārthaṃ
‘vṛddhirvā'pi virodhinām’ ityuktam| yaducyate- vṛddhirvā'pi virodhināmiti
virodhidoṣāṇāṃ, yathā- pittavṛddhau śleṣmakṣayo jāyate, ityevamādi; tanna,
yato'nyadoṣavṛddhāvanyasyāvaśyaṃ na hyapāyo bhavati, tathāhi sati pittavṛddhau
satyāṃ sarvadā śleṣmakṣyaḥ syāt; na ca doṣāḥ parasparaghātakā iti prāgeva
pratipāditaṃ; pradeśāntare'pi doṣāṇāṃ svalakṣaṇahānireva paraṃ kṣayalakṣaṇaṃ-
“kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ” (sū.a.17) ityanenoktam||52||
doṣaprakṛtivaiśeṣyaṃ niyataṃ vṛddhilakṣaṇam| doṣāṇāṃ
prakṛtirhānirvṛddhiścaivaṃ parīkṣyate||53||
vṛddhilakṣaṇamāha- doṣetyādi| prakṛtiḥ svabhāvaḥ, tasya vaiśeṣyamādhikyaṃ;
śleṣmaṇaḥ snehaśaityamādhuryādiryā prakṛtistasyā
atisnigdhātiśaityātimādhuryādivaiśeṣyaṃ vṛddhilakṣaṇam| niyatamiti
pratiniyataṃ, yadyasya prakṛtilakṣaṇaṃ tadvṛddhaṃ saptasyaiva
vṛddhilakṣaṇamityarthaḥ; anye tu niścitamityāhuḥ||53||
tatra ślokāḥ- saṅkhyāṃ nimittaṃ rūpāṇi śothānāṃ sādhyatāṃ na ca| teṣāṃ teṣāṃ
vikārāṇāṃ śothāṃstāṃstāṃśca pūrvajān||54||
vidhibhedaṃ vikārāṇāṃ trividhaṃ bodhyasaṅgraham| prākṛtaṃ karma doṣāṇāṃ
lakṣaṇaṃ hānivṛddhiṣu||55||
vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ| vyākhyātavāṃstriśothīye rogādhyāye
punarvasuḥ||56||
saṅgrahe śothānāṃ sādhyatāmiti bheṣajaviśeṣasādhyatvam, upaśaya ityarthaḥ;
tacca ‘snehauṣṇyamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātika’ ityuktaṃ jñeyam| na
ceti na ca sādhyatāṃ, yathā- ‘yaśca pādābhinirvṛttaḥ’ ityādi| teṣāṃ teṣāmiti
upajihvādīnām| śothān pūrvajānityabhidadhāna upajihvādiṣu pūrvaṃ śotho
bhavati, paścādupajihvādirogavyaktiriti darśayati| ata eva ‘āśu
sañjanayecchothaṃ’ ityuktvā ‘jāyate'syopajihvikā’ ityuktam| bodhyaḥ boddhavyo
vikāraprakṛtyādiḥ| tasya trividhaṃ saṅgrahamiti ‘tasmādvikāraprakṛtīḥ’
ityādyuktaṃ trayam||54-56||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne triśothīyo
nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ
sūtrasthāne rogacatuṣke triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||
pāṭhāntarāḥ
- 1 '... dhūmopavāsa...' iti pā. ↩
- 2 'kapilapiṅgalatāmraromā' iti pā. ↩
- 3 'sahate' iti pā. ↩
- 4 'evaṃ saptavidho bhedaḥ' iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 5 'evaṃ bhedaprakṛtibhistābhistābhirbhidyamānaḥ' iti pā. ↩
- 6 'sa punaścaikaḥ' iti pā. ↩
- 7 'uṣṇāyate' iti pā. ↩
- 8 'spandantīva' iti pā. ↩
- 9 'pītamukhanetratvak' iti pā. ↩
- 10 'yaḥ śītalaḥ saktagatiḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūyate'pi ca' iti pā. ↩
- 11 'pīḍito nonnamenmandaḥ' iti pā. ↩
- 12 'chinnādityanantaraṃ 'aṅgāt' iti śeṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ| 'śastrakuśacchedāt' iti pā. ↩
- 13 'etacca' iti pā. ↩
- 14 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 15 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 16 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 17 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 18 'janayat' iti pā. ↩
- 19 'janayat' iti pā. ↩
- 20 'śūlaiḥ paritudan' iti pā. ↩
- 21 'kṣipramanukrānta iti śīghraṃ cikitsita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 'yathākramamanupakramyamāṇaḥ' iti pā. ↩
- 23 'mithyārambheṇa' iti pā. ↩
- 24 'sādhyāścaivāpare' iti pā. ↩
- 25 'nidānavedanāvarṇasthānasaṃsthānanāmabhiḥ' iti pā. ↩
- 26 'vyavasthākāraṇaṃ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 27 'sthānāntaragataścāpi vikārān kurute bahūn' iti pā. ↩
- 28 'yathāmnāyaṃ' iti pā. ↩