athāto'ṣṭodarīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye proktaṃ “vyavasthākaraṇaṃ teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ” (sū. 18)
iti, tadanu jijñāsāyāmaṣṭāvudarāṇītyādiṃ yathāsthūlaṃ saṅgraho'bhidhīyate|
aṣṭodarīya iti cārthaparā sañjñā||1-2||
iha khalvaṣṭāvudarāṇi, aṣṭau mūtrāghātāḥ, aṣṭau kṣīradoṣāḥ, aṣṭau retodoṣāḥ;
sapta kuṣṭhāni, sapta piḍakāḥ, sapta vīsarpāḥ; ṣaḍatīsārāḥ, ṣaḍudāvartāḥ;
pañca gulmāḥ, pañca plīhadoṣāḥ, pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, pañca hikkāḥ, pañca
tṛṣṇāḥ, pañca chardayaḥ, pañca bhaktasyānaśanasthānāni, pañca śirorogāḥ, pañca
hṛdrogāḥ, pañca pāṇḍurogāḥ, pañconmādāḥ, catvāro'pasmārāḥ, catvāro'kṣirogāḥ,
catvāraḥ karṇarogāḥ, catvāraḥ pratiśyāyāḥ, catvāro mukharogāḥ, catvāro
grahaṇīdoṣāḥ, catvāro madāḥ, catvāro mūrcchāyāḥ, catvāraḥ śoṣāḥ, catvāri
klaibyāni; trayaḥ śophāḥ, trīṇi kilāsāni, trividhaṃ lohitapittaṃ; dvau jvarau,
dvau vraṇau, dvāvāyāmau, dve gṛdhrasyau, dve kāmale, dvividhamāmaṃ, dvividhaṃ
vātaraktaṃ, dvividhānyarśāṃsi; eka ūrustambhaḥ, ekaḥ sannyāsaḥ, eko mahāgadaḥ;
viṃśatiḥ krimijātayaḥ, viṃśatiḥ pramehāḥ, viṃśatiryonivyāpadaḥ;
ityaṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe samuddiṣṭāni||3||
udarābhidhānamādau pūrvādhyāyoktaśothasāmānyāt;
udārāṇyutsedhasāmānyācchothaprabhedā eva||3||
etāni yathoddeśamabhinirdekṣyāmaḥ- aṣṭāvudarāṇīti
vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakodarāṇi, aṣṭau mūtrāghātā iti
vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśoṇitajāḥ, aṣṭau kṣīradoṣā iti
vaivarṇyaṃ vaigandhyaṃ vairasyaṃ paicchilyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ
gauravamatisnehaśca, aṣṭau retodoṣā iti tanu śuṣkaṃ phenilamaśvetaṃ
pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca (1); sapta kuṣṭhānīti
kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni, sapta piḍakā iti
śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā vidradhī ca, sapta visarpā iti
vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ (2); ṣaḍatīsārā iti
vātapittakaphasannipātabhayaśokajāḥ, ṣaḍudāvartā iti
vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ (3); pañca gulmā iti
vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ, pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ, pañca
kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ, pañca śvāsā iti
mahordhvacchinnatamakakṣudrāḥ, pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapetā
kṣudrā'nnajā ca, pañca tṛṣṇā iti vātapittāmakṣayopasargātmikāḥ, pañca chardaya
iti dviṣṭārthasaṃyogajā vātapittakaphasannipātodrekotthāśca
1, pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadveṣāḥ, pañca
śirorogā iti pūrvoddeśamabhisamasya vātapittakaphasannipātakrimijāḥ, pañca
hṛdrogā iti śirorogairvyākhyātāḥ, pañca pāṇḍurogā iti
vātapittakaphasannipātamṛdbhakṣaṇajāḥ, pañconmādā iti
vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ (4); catvāro'pasmārā iti
vātapittakaphasannipātanimittāḥ, catvāro'kṣirogāścatvāraḥ karṇarogāścatvāraḥ
pratiśyāyāścatvāro mukharogāścatvāro grahaṇīdoṣāścatvāro madāścatvāro
mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ, catvāraḥ śoṣā iti
sāhasasandhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ, catvāri klaibyānīti
bījopaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca (5); trayaḥ śothā iti
vātapittaśleṣmanimittāḥ, trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni, trividhaṃ
lohitapittamiti ūrdhvabhāgamadhobhāgamubhayabhāgaṃ ca (6); dvau jvarāviti
uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścoṣṇasamutthaḥ, dvau vraṇāviti
nijaścāgantujaśca, dvāvāyāmāviti bāhyaścābhyantaraśca, dve gṛdhrasyāviti
vātādvātakaphācca, dve kāmale iti koṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca, dvividhamāmamiti
alasako visūcikā ca, dvividhaṃ vātaraktamiti gambhīramuttānaṃ ca,
dvividhānyarśāṃsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca (7); eka ūrustambha
ityāmatridoṣasamutthaḥ, ekaḥ sannyāsa iti tridoṣātmako manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ,
eko mahāgada iti atattvābhiniveśaḥ (8); viṃśatiḥ krimijātaya iti yūkā
pipīlikāśceti dvividhā bahirmalajāḥ, keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā
audumbarā jantumātaraśceti ṣaṭ śoṇitajāḥ, antrādā udarāveṣṭā hṛdayādāścuravo
darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāśceti sapta kaphajāḥ, kakerukā makerukā
lelihāḥ saśūlakāḥ sausurādāśceti pañca purīṣajāḥ; viṃśatiḥ pramehā
ityudakamehaścekṣubālikārasamehaśca sāndramehaśca sāndraprasādamehaśca
śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca śanairmehaśca sikatāmehaśca
lālāmehaśceti daśa śleṣmanimittāḥ, kṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca
lohitamehaśca mañjiṣṭhāmehaśca haridrāmehaśceti ṣaṭ pittanimittāḥ, vasāmehaśca
majjāmehaśca hastimehaśca madhumehaśceti catvāro vātanimittāḥ, iti viṃśatiḥ
pramehāḥ; viṃśatiryonivyāpada iti vātikī paittikī śleṣmikī sānnipātikī ceti
catasro doṣajāḥ, doṣadūṣyasaṃsargaprakṛtinirdeśairavaśiṣṭāḥ ṣoḍaśa
nirdiśyante, tadyathā- raktayoniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā
copaplutā ca pariplutā codāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca
sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayoniśca mahāyoniśceti
viṃśatiryonivyāpado bhavanti (9); kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo
bhavati||4||
ihaikādi saṅkhyāparityāgādaṣṭasaṅkhyāgrahaṇamādau kṛtam, aṣṭasaṅkhyāyā
bahutvena prādhānyāt;
viṃśatisaṅkhyamehādīnāmūnaviṃśatyādyadhaḥsaṅkhyānupūrvīprāptyabhāvānna kṛtaḥ
prathamaṃ niveśaḥ| yadyapi cikitsite'ṣṭādaśa kuṣṭhāni, tathā'pīha
mahākuṣṭhābhiprāyeṇa saptocyante| ṣaḍudāvartā ityatra
navegāndhāraṇīyoktanyāyenoccārādinirodhajādaya udāvartā ihocyante|
gulmairvyākhyātā iti yathā gulmabhedāstathā plīhadoṣāḥ| pañca tṛṣṇeti
sambhojanasnehādijanitānāmapi vātādijāsvevāvarodhāt| sthānamiva sthānaṃ
kāraṇaṃ; tena, anaśanasthānānyarocakāni; anena kāraṇena kāryāṇyarocakāni
lakṣyante
2; tena rogasaṅgrahe kāraṇābhidhānamanyāyyamiti na bhavati|
pūrvoddeśamabhisamasyeti kiyantaḥśirasīye vistaroktān saṅkṣipya; kiṃvā
kiyantaḥśirasīya eva “ardhāvabhedako vā syāt” (sū. 17)
ityādyuddiṣṭānabhisamasya parityajya śirasyeva rujārūpā ye pañca ta ucyante|
‘sāhasaṃ sandhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanam’ iti pāṭhe kāraṇena kāryaṃ caturvidhaḥ
śoṣa ucyate| dvau jvarāvityādau śītasamutthatvenaivoṣṇābhiprāyatā labdhā, yato
nidānaviparītamicchati jvarī; tadihoṣṇābhiprāyatāviśeṣaṇaṃ
śītartusamutthatvena paittikasyāpi jvarasya śītasamutthatvanirāsārtham; evaṃ
śītābhiprāye'pi vācyam| dvividhamāmamiti āmaviṣasya trividhakukṣīye
vakṣyamāṇasyālasaka evāntarbhāvāt; anye tvāmaviṣasya
viṣatvenānyaviṣatantraviṣayatvādihāgrahaṇamiti bruvate| atattvābhiniveśo
mānaso vikāraḥ, sa ca sarvasaṃsāriduḥkhahetutayā gada ityucyate| krimīṇāṃ
sañjñā prāyo rūḍhā jñātavyā| pipīlikā likhyāḥ| doṣasya dūṣyeṇa raktādinā
saṃsargo doṣadūṣyasaṃsargaḥ, prakṛtiḥ kāraṇam; tatra
doṣadūṣyasaṃsarganirdeśena raktayonyādayaḥ, prakṛtinirdeśena prākcaraṇādayo
yonivyāpatticikitsitaṃ vīkṣya vyākartavyāḥ| atra madā eva madātyayarūpatāṃ
yāntīti kṛtvā madātyayāḥ pṛthaṅnoktāḥ| iha coktānāṃ rogāṇāṃ yadyapi
prakārāntareṇānyathā'pi saṅkhyā bhavati; tathā hi- aṣṭau jvarāḥ, dvāvunmādau
nijāgantukabhedenetyādi, tathā'pi pradhānavivakṣayā eta eva bhedā gṛhītāḥ;
prādhānyaṃ ca svādhikāre rogāṇāmanusaraṇīyam||4||
sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante, yathāhi-
śakuniḥ sarvaṃ
3
divasamapi paripatan svāṃ chāyāṃ nātivartate, tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ
sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante| vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ
sthānasaṃsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya
4
tadātmakānapi ca sarvavikārāṃ stānevopadiśanti buddhimantaḥ||5||
sampratyaṣṭodarādīnāṃ tathā vakṣyamāṇānāṃ mahāroge tathā'nuktānāmiha tantre
rogāṇāṃ nijānāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva vyastāḥ samastā vā kāraṇaṃ
bhavantītyetadrūpaṃ rogāṇāṃ cikitsopayogi sūtraṃ darśayitumāha- sarva ityādi|
sarva ityuktā anuktāśca| yadyapyāgantuṣvapi doṣasambandho na vyabhicarati,
tathā'pyāgantau roge doṣāpekṣayā na cikitsetyāgantuvyudāsārthaṃ nijā ityuktam|
svaśabdenāgantukṛtaṃ dhātuvaiṣamyaṃ nirākaroti| nanu, yadi vātādijanyā eva
sarvavikārāstat kimarthamanyathā'pyudarādayaḥ plīhajatvādibhirnirdiśyanta
ityāha- vātapittetyādi| sthānaṃ rasādayo bastyādayaśca, saṃsthānam
ākṛtirlakṣaṇamiti yāvat, prakṛtiḥ kāraṇam, eṣāṃ viśeṣānabhisamīkṣya
tāṃstānupadiśantīti ‘aṣṭāvudarāṇi’ ityevammādyupadiśanti| tadātmakānapīti
vātādijanitānapi| tatra, sthānaviśeṣādupadeśo yathā-
ūrustambharaktayonikāmalāprabhṛtayaḥ; saṃsthānaviśeṣāt piḍakāgulmaprabhṛtayaḥ;
prakṛtiviśeṣācchleṣmaplīhodaraprabhṛtayaḥ| anye tu vyākhyānayanti-
yatastāneveti vātādijāneveti vyapadiśanti; tadātmakānapīti
yathoktāṣṭādisaṅkhyāyuktānapi| yadyapi plīhādikāraṇāntareṇa bhinnā api
rogāstathā'pi vātādisthānajanyatvena tathā vātādilakṣaṇayuktatvena tathā
vātādikāraṇajātatvena vātādijā eva sarvavikārā iti vākyārthaḥ||5||
bhavataścātra- svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre| na te
pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ||6||
amumevārthaṃ ślokenāha- svadhātvityādi| svaśabdo'gre vakṣyamāṇaśarīrāpekṣaḥ;
tena śarīradhātuvaiṣamyaṃ gṛhyate, mānasaṃ tu pratikṣipyate| dhātavaśca na
svarūpeṇa rogakāraṇamiti vaiṣamyapadaṃ kṛtam| āgantavo hi rogā
abhighātajvarādayo dhātuvaiṣamyajā bhavanti, atastahyudāsārthaṃ nimittapadam;
āgantuṣu vaiṣamyaṃ vidyamānamapi kāraṇatvena na vyapadiśyate, apradhānatvāt;
kintvāgantureva laguḍādiprahārastatra cikitsāviśeṣaprayojakaḥ kāraṇaṃ, nije tu
vaiṣamyameva cikitsāprayojakam| nimittajā iti ca svadhātuvaiṣamyapadasya
karmadhārayatvena, bahuvrīhipakṣe tvanarthakameva syāt| vikārasaṅghā iti
‘aṣṭāvudarāṇi’ ityādayaḥ| bahuvacanenaiva bahutve labdhe punaḥ ‘bahavaḥ’ iti
vacanaṃ bahuvacanasya tritvamātreṇaiva caritārthatvaniṣedhārtham| na te
pittakaphānilebhyaḥ pṛthagiti pittakaphānilā eva te dūṣyādiviśeṣabhāja
ityarthaḥ| iha pittamādau kṛtaṃ chando'nurodhāt; kiṃvā
prādhānyāniyamajñāpanārthaṃ kṛtam| atra ca dhātuvaiṣamyamātraṃ vikāro noktaḥ,
tasya vātādivaiṣamyarūpatvena siddhatvādeva; yastu dhātuvaiṣamyaviśeṣo
dhātuvaiṣamyajāto jvarādirūpaḥ, sa iha śiṣyaṃ prati vikṛtavātādyabhedena
pratipādyate| tata iti pūrvoktavikārasaṅghāt| viśiṣṭā iti
pittakaphānilavyatiriktāḥ||6||
āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ| tatrānubandhaṃ
prakṛtiṃ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta||7||
samprati bhinnayornijāgantvoḥ sambandhamāha- āganturityādi| nijaṃ
prathamasamutpannaṃ vikāramāganturbhūtādijanyo vikāraḥ anveti anugato bhavati,
yathā- doṣaja eva jvare unmāde vā paścādbhūtaniveśo'pi bhavati;
tathā''gantumutpannamabhighātajaṃ jvaraṃ bhūtajaṃ conmādaṃ paścāddhetumāsādya
nijo'pi tatra doṣalakṣaṇalakṣito gado bhavati| ‘api pravṛddhaḥ’ iti vacanena
āgantvavasthāyāmapi nijadoṣo vṛddho'styeva, paraṃ pravṛddho'sau na bhavati
svalakṣaṇākartṛtveneti darśayati| apiśabdena nijasya nijena
tathā'gantorapyāgantunā'nubandhaḥ sūcyate| atra nijāgantvoranubandhe
5
kāryamāhatatretyādi| anubandhaḥ paścātkālajātaḥ| prakṛtiḥ mūlabhūtaḥ|
samyagjñātveti balavattvābalavattvādinā; kiṃvā, anubandhaḥ apradhānaḥ;
prakṛtiḥ anubandhyaḥ pradhānamityarthaḥ| yaduktaṃ- “svatantro vyaktaliṅgo
yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, ato viparītastvanubandhaḥ” (vi.
6) iti||7||
tatra ślokau- viṃśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ| dvikāścāṣṭau,
catuṣkāśca daśa, dvādaśa pañcakāḥ||8||
catvāraścāṣṭakā vargāḥ, ṣaṭkau dvau, saptakāstrayaḥ| aṣṭodarīye rogāṇāṃ
rogādhyāye prakāśitāḥ||9|| ityagniveśakṛte
tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne rogacatuṣke'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||