20. mahārogādhyāyaḥ

athāto mahārogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

pūrvaṃ sāmānyena vātādijanyā gadā uktāḥ, sampratyavaśiṣṭān kevalavātādijanyānabhidhātuṃ mahārogādhyādhyo'bhidhīyate ¹||1-2||

catvāro rogā bhavanti- āgantuvātapittaśleṣmanimittāḥ; teṣāṃ caturṇāmapi rogāṇāṃ rogatvamekavidhaṃ bhavati, ruksāmānyāt; dvividhā punaḥ prakṛtireṣām, āgantunijavibhāgāt; dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānaṃ, manaḥśarīraviśeṣāt ²; vikārāḥ punaraparisaṅkhyeyāḥ, prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt ³||3||

āgantoruktasyāpi triśothīye punariha viśeṣeṇa lakṣaṇādyabhidhānārthamabhidhānam| prakṛtiriha svabhāvaḥ| manaḥśarīraviśeṣāditi ⁴ āgantorapi manaḥ śarīraṃ cādhiṣṭhānam, evaṃ nijasyāpi; āgantugrahaṇena ca mānaso'pi kāmādirgṛhyate| evaṃ caturvidhatvādi pratipādya punaḥ prakārāntareṇāparisaṅkhyeyatāṃ rogāṇāmāha- vikārā ityādi| punariti ⁵ vakṣyamāṇaprakārāntareṇa| prakṛtiḥ pratyāsannaṃ kāraṇaṃ vātādi, adhiṣṭhānaṃ dūṣyaṃ, liṅgāni lakṣaṇāni, āyatanāni bāhyahetavo duṣṭāhārācārāḥ; eṣāṃ vikalparūpo viśeṣo vikalpaviśeṣaḥ, teṣāmaparisaṅkhyeyatvāditi| atra doṣāḥ saṃsargāṃśāṃśavikalpādibhirasaṅkhyeyāḥ, dūṣyāstu śarīrāvayavā aṇuśaḥ parasparamelakena vibhajyamānā asaṅkhyeyāḥ, liṅgāni kṛtsnavikāragatānyasaṅkhyeyānyeva, āviṣkṛtāni tu tantre kathitāni, hetavaścāvāntaraviśeṣādasaṅkhyeyāḥ pravyaktā eva| kecit punaḥ ‘eṣāṃ vikārāḥ’ iti paṭhanti, sa tu pāṭho nānumatastāvat; yadi ca syāttadā dehamanaḥpratyavamarśakam eṣām iti padaṃ, bahuvacanaṃ tu manaḥśarīrayorbahutvavivakṣayā||3||

mukhāni tu khalvāgantornakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadha- bandhanaveṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtopasargādīni, nijasya tu mukhaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyam||4||

mukhāni kāraṇāni; yathā “rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām” (sū. 25) iti||4||

dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||5||

preraṇamiti kāraṇam, anekārthatvāddhātūnām||5||

sarve'pi tu khalvete'bhipravṛddhāścatvāro rogāḥ parasparamanubadhnanti, na cānyonyena saha sandehamāpadyante ⁶||6||

anubadhnanti anugacchanti| na sandehamāpadyanta iti na sandehaviṣayatāmāpadyante; miśrībhūtā api pratisvaṃ bhinnairlakṣaṇairbhedena jñāyanta ityarthaḥ||6||

āganturhi vyathāpūrvaṃ samutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati; nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvartayanti||7||

āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamāha- āganturhītyādi| āganturutpannaḥ san, vyathāpūrvamiti pīḍāṃ prathamaṃ kṛtvā, paścāddoṣāṇāṃ vaiṣamyamiti doṣavaiṣamyalakṣaṇamuktaṃ; svalakṣaṇakārakaṃ tu vaiṣamyamāgantorāditaḥprabhṛti vidyamānamapyakiñcitkaramiti bhāvaḥ||7||

teṣāṃ trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śarīre sthānavibhāga ⁷ upadekṣyate; tadyathā- bastiḥ purīṣādhānaṃ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthīni pakvāśayaśca vātasthānāni, tatrāpi pakvāśayo viśeṣeṇa vātasthānaṃ; svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam; uraḥ śiro grīvā parvāṇyāmāśayo medaśca śleṣmasthānāni, tatrāpyuro viśeṣeṇa śleṣmasthānam||8||

āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamabhidhāya nijavikārakarāṇāṃ vātādīnāṃ bhedajñānārthamāha- teṣāmityādi| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| yadyapi prāṇādibhedabhinnasya vāyoḥ pṛthageva sthānāni vakṣyati; yathā- “sthānaṃ prāṇasya śīrṣoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ ⁸ ” (ci. 28) ityādi; tathā'pīdaṃ vaiśeṣikaṃ sthānaṃ jñeyaṃ, yato'tra prāyo vātavikārā bhavanti, bhūtāśca durjayāḥ; atra ca vijite vāte sarvavātavikārāvajaya iti| lasīkā udakasya picchābhāgaḥ| pittasthāneṣu āmāśaya iti āmāśayādhobhāgāḥ, śleṣmasthāneṣvāmāśaya āmāśayordhvabhāgaḥ||8||

sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ sarvasmiñcharīre kupitākupitāḥ śubhāśubhāni kurvanti- prakṛtibhūtāḥ śubhānyupacayabalavarṇaprasādādīni, aśubhāni punarvikṛtimāpannā vikārasañjñakāni||9|| tatra vikārāḥ sāmānyajā, nānātmajāśca| tatra sāmānyajāḥ pūrvamaṣṭodarīye vyākhyātāḥ, nānātmajāṃstvihādhyāye'nuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- aśītirvātavikārāḥ, catvāriṃśat pittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ||10|| tatrādau ⁹ vātavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca, pādabhraṃśaśca, pādasuptatā ca, vātakhuḍḍatā ca, gulphagrahaśca, piṇḍikodveṣṭanaṃ ca, gṛdhrasī ca, jānubhedaśca, jānuviśleṣaśca, ūrustambhaśca, ūrusādaśca, pāṅgulyaṃ ca, gudabhraṃśaśca, gudārtiśca, vṛṣaṇākṣepaśca ¹⁰, śephastambhaśca, vaṅkṣaṇānāhaśca, śroṇibhedaśca, viḍbhedaśca, udāvartaśca, khañjatvaṃ ca, kubjatvaṃ ¹¹ ca, vāmanatvaṃ ca, trikagrahaśca, pṛṣṭhagrahaśca, pārśvāvamardaśca, udarāveṣṭaśca, hṛnmohaśca ¹², hṛddravaśca, vakṣaudgharṣaśca ¹³, vakṣauparodhaśca, vakṣastodaśca, bāhuśoṣaśca, grīvāstambhaśca, manyāstambhaśca, kaṇṭhoddhvaṃsaśca, hanubhedaśca ¹⁴, oṣṭhabhedaśca, akṣibhedaśca ¹⁵, dantabhedaśca, dantaśaithilyaṃ ca, mūkatvaṃ ca ¹⁶, vāksaṅgaśca, kaṣāyāsyatā ca, mukhaśoṣaśca, arasajñatā ca, ghrāṇanāśaśca, karṇaśūlaṃ ca, aśabdaśravaṇaṃ ca, uccaiḥśrutiśca ¹⁷, bādhiryaṃ ca, vartmastambhaśca, vartmasaṅkocaśca, timiraṃ ca, akṣiśūlaṃ ca, akṣivyudāsaśca, bhrūvyudāsaśca, śaṅkhabhedaśca, lalāṭabhedaśca, śiroruk ca, keśabhūmisphuṭanaṃ ca, arditaṃ ca, ekāṅgarogaśca, sarvāṅgarogaśca, pakṣavadhaśca ¹⁸, ākṣepakaśca, daṇḍakaśca, tamaśca ¹⁹, bhramaśca, vepathuśca, jṛmbhā ca, hikkā ²⁰ ca, viṣādaśca, atipralāpaśca, raukṣyaṃ ca, pāruṣyaṃ ca, śyāvāruṇāvabhāsatā ca, asvapnaśca, anavasthitacittatvaṃ ca; ityaśītirvātavikārā vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||11||

sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante| nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante| vipādikā pāṇipādasphuṭanam| pādabhraṃśaḥ pādasyāropaviṣayadeśādanyatra patanam| suptiḥ pādayorniṣkriyatvaṃ sparśājñatā vā| vātakhuḍḍatā ‘cāluka’ iti prasiddhaḥ| gṛdhrasīśabdena gṛdhrasīśūlaṃ gṛhyate| ūrustambhena ca ūrustambhanamātraṃ vātajanyatvena gṛhyate| evaṃ karṇākṣiśūlayoḥ śūlamātram| vātajātīsāre'pi viḍbhedo vātajaḥ| evaṃ ca na gṛdhrasyādīnāṃ sāmānyajatvaṃ, yathoktāṃśasya kevalavātajanyatvāt| udarasyāveṣṭanamivodarāveṣṭaḥ| aśabdaśravaṇaṃ śabdābhāve'pi śabdaśravaṇam| uccaiḥśrutiḥ tārasvaramātraśravaṇam, alpaśabdasya tu sarvathaivāśravaṇam| bādhiryaṃ śabdamātrasyaivāśravaṇam| timiraṃ tu vātajameva, doṣāntarasambandhastatrānubandharūpaḥ| ekāṅgarogaḥ sarvāṅgarogaśceti jvarādiṣu uṣṇatvaśītatvādīnāṃ kadācidekāṅgavyāpakatvenaikāṅgarogaḥ, teṣāmeva kadācit sarvāṅgavyāpakatvena sarvāṅgarogaḥ; doṣāntarasambandhe'pi vyāptyavyāptī vātakṛte eva, “vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat” iti vacanāt| tathā bhramaśca vātikaḥ smṛtimoharūpaḥ| atra kasyacidaṅgasya pādādeḥ śūlādayo'bhihitā na hastādīnāṃ; tatra ye'bhihitāste pradhānabhūtāḥ prāyobhāvitvena, anuktāstu vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyatvena grāhyāḥ||9-11||

sarveṣvapi khalveteṣu vātavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu vāyoridamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehā vātavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- raukṣyaṃ śaityaṃ lāghavaṃ vaiśadyaṃ gatiramūrtatvamanavasthitatvaṃ ceti vāyorātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca ²¹ vāyoḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ ²²; tadyathā- sraṃsabhraṃsavyāsasaṅgabhedasādaharṣatarṣakampavartacālatodavyathāceṣṭādīni ²³, tathā kharaparuṣaviśadasuṣirāruṇavarṇakaṣāyavirasamukhatvaśoṣaśūlasuptisaṅkocanastambhanakhañjatādīni ca vāyoḥ karmāṇi; tairanvitaṃ vātavikāramevādhyavasyet||12||

vāyoridamityādau vāyoridamātmarūpaṃ svarūpam| apariṇāmīti sahajasiddhaṃ nānyopādhikṛtamityarthaḥ| karmaṇaśceti vikṛtasya vāyoḥ karmaṇaḥ| svalakṣaṇamiti ātmīyaṃ lakṣaṇam| atrāpyapariṇāmīti sambadhyate; apariṇāmīti pittaśleṣmasambandhanirapekṣaṃ, na tu śarīrāvayavānapekṣamiti; yataḥ brūte- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ iti; ata eva ca sraṃsādīnāṃ śarīrāvayavāpekṣatvena na sarvadā bhāvaḥ| evaṃ ca pittaśleṣmaṇorapi cātmarūpādi vyākhyeyam| amūrtatvamiti adṛśyatvam| evaṃvidhatvāditi raukṣyādiyuktatvādvāyoriti sambandhaḥ| sraṃsaḥ kiñcitsvasthānacalanam, bhraṃśastu dūragatiḥ| vyāsaḥ vistaraṇam| harṣaḥ vāyoranavasthitatvena prabhāvādvā kriyate| vartulīkaraṇaṃ vartaḥ| cālaḥ spandaḥ| rasavarṇau vāyunā rasavarṇarahitenāpi prabhāvāt kriyete||12||

taṃ madhurāmlalavaṇasnigdhoṣṇairupakramairupakrameta, snehasvedāsthāpanānuvāsananastaḥkarmabhojanābhyaṅgotsādanapariṣekādibhirvātaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; tatrāsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvatropakramebhyo vāte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita eva pakvāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ vātamūlaṃ chinatti; tatrāvajite'pi vāte śarīrāntargatā vātavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā vanaspatermūle chinne skandhaśākhāprarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato vināśastadvat||13||

prastāvāgatatvena cikitsāsūtramāha- taṃ madhuretyādi| ādita eveti śīghrameva| kevalaṃ vaikārikamiti sakalavikārakārakam ²⁴||13||

pittavikārāṃścatvāriṃśatamata ūrdhvamanuvyākhyāsyāmaḥ- oṣaśca, ploṣaśca, dāhaśca, davathuśca, dhūmakaśca, amlakaśca, vidāhaśca, antardāhaśca, aṃsadāhaśca ²⁵, ūṣmādhikyaṃ ca, atisvedaśca (aṅgasvedaśca), aṅgagandhaśca, aṅgāvadaraṇaṃ ²⁶ ca, śoṇitakledaśca, māṃsakledaśca, tvagdāhaśca, (māṃsadāhaśca ²⁷ ), tvagavadaraṇaṃ ca, carmadalanaṃ ²⁸ ca, raktakoṭhaśca, raktavisphoṭaśca, raktapittaṃ ca, raktamaṇḍalāni ca, haritatvaṃ ca, hāridratvaṃ ca, nīlikā ca, kakṣā(kṣyā)ca, kāmalā ca, tiktāsyatā ca, lohitagandhāsyatā ca, pūtimukhatā ca, tṛṣṇādhikyaṃ ca, atṛptiśca, āsyavipākaśca, galapākaśca, akṣipākaśca, gudapākaśca, meḍhrapākaśca, jīvādānaṃ ca ²⁹, tamaḥpraveśaśca, haritahāridranetramūtravarcastvaṃ ca; iti catvāriṃśatpittavikārāḥ pittavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||14|| sarveṣvapi khalveteṣu pittavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu pittasyedamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ pittavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- auṣṇyaṃ taikṣṇyaṃ dravatvamanatisneho varṇaśca śuklāruṇavarjo gandhaśca visro rasau ca kaṭukāmlau saratvaṃ ca pittasyātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca ³⁰ pittasya karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- dāhauṣṇyapākasvedakledakothakaṇḍūsrāvarāgā yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasābhinirvartanaṃ pittasya karmāṇi; tairanvitaṃ pittavikāramevādhyavasyet||15|| taṃ madhuratiktakaṣāyaśītairupakramairupakrameta snehavirekapradehapariṣekābhyaṅgādibhiḥ pittaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; virecanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ pitte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ; taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ pittamūlamapakarṣati, tatrāvajite pitte'pi śarīrāntargatāḥ pittavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā'gnau vyapoḍhe kevalamagnigṛhaṃ śītībhavati tadvat||16||

oṣaḥ pārśvasthiteneva vahninā pīḍā| ploṣaḥ kiñciddahanamiva| dāhaḥ sarvāṅgadahanamiva| davathuḥ ‘dhakadhakikā’ iti loke khyātā| dhūmakaḥ dhūmodvamanamiva| tvagavadaraṇaṃ bāhyatvaṅmātrāvadaraṇaṃ; carmāvadaraṇaṃ tu ṣaṇṇāmapi tvacāṃ daraṇam| raktapittaṃ doṣāntarāsampṛktaṃ raktapittaṃ paittikaṃ jñeyam| evaṃ tṛṣṇāyāṃ ca tṛṣṇāmātram| kakṣā kakṣadeśagatamāṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ suśrutakṣudrarogoktāḥ| gandho visra āmagandhaḥ| yathāsvamiti ātmagandhavarṇarasasadṛśam| agnimadgṛhamagnigṛham||14-16||

śleṣmavikārāṃśca viṃśatimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tṛptiśca, tandrā ca, nidrādhikyaṃ ca, staimityaṃ ca, gurugātratā ca, ālasyaṃ ca, mukhamādhuryaṃ ca, mukhasrāvaśca, śleṣmodgiraṇaṃ ca, malasyādhikyaṃ ca, balāsakaśca ³¹, apaktiśca, hṛdayopalepaśca, kaṇṭhopalepaśca, dhamanīprati(vi)cayaśca, galagaṇḍaśca, atisthaulyaṃ ca, śītāgnitā ca, udardaśca, śvetāvabhāsatā ca, śvetamūtranetravarcastvaṃ ca; iti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ śleṣmavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātā bhavanti||17|| sarveṣvapi khalveteṣu śleṣmavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu śleṣmaṇa idamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ śleṣmavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- snehaśaityaśauklyagauravamādhuryasthairyapaicchilyamārtsnyāni śleṣmaṇa ātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca ³² śleṣmaṇaḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravasnehasuptikledopadehabandhamādhuryacirakāritvāni śleṣmaṇaḥ karmāṇi; tairanvitaṃ śleṣmavikāramevādhyavasyet||18|| taṃ kaṭukatiktakaṣāyatīkṣṇoṣṇarūkṣairupakramairupakrameta svedavamanaśirovirecanavyāyāmādibhiḥ śleṣmaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; vamanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita evāmāśayamanupraviśyorogataṃ kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamūrdhvamutkṣipati, tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā bhinne kedārasetau śāliyavaṣaṣṭikādīnyanabhiṣyandyamānānyambhasā praśoṣamāpadyante tadvaditi||19||

tṛptiryena tṛptamivātmānaṃ sarvadā manyate| balāsakaḥ balakṣayaḥ; kiṃvā śleṣmodrekānmandajvaritvaṃ, sthūlāṅgatā vā balāsakaḥ| dhamanīpraticayo dhamanyupalepaḥ ³³| śītāgnitā mandāgnitā| mārtsnyaṃ masṛṇatā| śleṣmakarmasu suptirniṣkriyatvena, vāte tu sparśājñānena| atrāmāśayamanupraviśyeti vacanena śleṣmasthāneṣvāmāśayasya prādhānyaṃ, pūrvaṃ tu ‘tatrāpi uro viśeṣeṇa’ iti vacanenoraḥ pradhānam; evamubhayamapi tulyaṃ jñeyam||17-19||

bhavanti cātra- rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||20|| yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak| apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā||21|| yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ| deśakālapramāṇajñastasya ³⁴ siddhirasaṃśayam||22||

samprati rogajñānasya cikitsāyāmupayogamāha- rogamityādi| auṣadhaṃ parīkṣeteti sambandhaḥ| auṣadhaparīkṣā rogāpekṣiṇī, tena tadanantarameva sā bhavatīti bhāvaḥ| tataḥ karmeti cikitsām| jñānapūrvamiti karmadarśanajanitajñānapūrvam||20-22||

tatra ślokāḥ- saṅgrahaḥ prakṛtirdeśo vikāramukhamīraṇam ³⁵| asandeho'nubandhaśca rogāṇāṃ samprakāśitaḥ||23|| doṣasthānāni rogāṇāṃ gaṇā nānātmajāśca ye| rūpaṃ pṛthak ca doṣāṇāṃ karma cāpariṇāmi yat||24|| pṛthaktvena ca doṣāṇāṃ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ| samyaṅmahati ³⁶ rogāṇāmadhyāye tattvadarśinā||25||

saṅgrahe saṅgraha iti ‘catvāro rogā’ ityādisaṅkṣepoktiḥ| prakṛtiriti ‘dvividhā punaḥ’ ityādinā| deśa iti ‘dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānam’ ityādinā| vikārāśca mukhaṃ ca vikāramukhaṃ, tatra ‘vikārāḥ punaḥ’ ityādinā vikārāḥ, ‘mukhāni’ ityādinā mukham| ‘dvayostu’ ityādinā īraṇam| asandehaḥ ‘na cānyonya’ ityādinā| ‘sarveṣu’ ityādinā anubandhaḥ| nānātmajāḥ sarve iti doṣāntarāsampṛktadoṣajanyā uktāḥ||23-25||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahārogādhyāyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20|| samāpto rogacatuṣkaḥ||5||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke mahārogādhyāyo viṃśatitamaḥ||20||

pāṭhāntarāḥ

1 'mahattvaṃ cāsya pūrvādhyāyāpekṣayā, na tu mahāyāsasādhyānāṃ rogāṇāmabhidhāyako'dhyāyo mahārogādhyāyaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
2 'manaḥ śarīrabhedāt' iti pā. ↩
3 'prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavedanāvikalpānāmaparisaṅkhyeyatvāt' iti pā. ↩
4 'manaḥśarīrabhedāditi' iti pā. ↩
5 'punaḥśabdaḥ pūrvoktabhedāpekṣayā' iti śivadāsasenaḥ ↩
6 'ete cāgantavo doṣajāśca parasparaṃ saṃsṛjyanta ityāha- sarve'pītyādi| anubadhnanti anugacchanti| nanu, yadā yeṣāṃ parasparasaṃsargastadā saṃsṛṣṭayoḥ kṣīranīrayoriva bhedena jñānaṃ na syāt, tathā ca tadviśeṣajñānanibandhanacikitsāviśeṣo'pi na sambhavatītyāha- na cetyādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
7 'sthānavibhāgamanuvyākhyāsyāmaḥ' iti pā. ↩
8 'karṇajihvāsyanāsikāḥ' iti pā. ↩
9 'tatrādita eva' iti pā. ↩
10 'vṛṣaṇotkṣepaśca' iti pā. ↩
11 'kubjatvaṃ' iti pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
12 'unmādaśca' iti pā. ↩
13 'vakṣogharṣaśca' iti pā. ↩
14 'hanustambha' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ ↩
15 'tālubheda' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ ↩
16 'mūkatvaṃ ca, gadgadatvaṃ ca' iti pā. ↩
17 'uccaiḥśravaṇaṃ' iti pā. ↩
18 'pakṣavadhaśca' iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
19 'śrama' iti pā. ↩
20 'glāniḥ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā. ↩
21 'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā. ↩
22 'nanu vāyoradṛśyatvena tatra raukṣyādayo guṇāstathā vakṣyamāṇasraṃsādīni ca karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante, tat kathametāni vāyorātmarūpāṇi? ityata āha- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśata iti| etena yadyapi vāyorete guṇāstathā etāni karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante tathā'pi yaṃ yaṃ śarīrāvayavamāviśati vikṛto vāyustatra tatra raukṣyādikaṃ sraṃsādikaṃ ca dṛṣṭvā vāyorapi tadguṇakarmayogitvamavadhāryate, tattadavayavagataraukṣyādīnāṃ vikṛtavāyusambandhānvayavyatirekādhiṣṭhānāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
23 '...kampāvamarda...' iti pā. ↩
24 'sakalaśarīravikārakāraṇaṃ' iti pā. ↩
25 'aṅgadāhaśca' iti pā., “aṅgadāhaśca” iti keṣucitpustakeṣu paṭhyate ↩
26 'avayavasadanaṃ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā. ↩
27 'māṃsadāhaśca' iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩
28 'carmāvadaraṇaṃ ca' iti pā. ↩
29 'jīvādānaṃ jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
30 'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā. ↩
31 'balanāśaśca' iti pā. ↩
32 'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā. ↩
33 'dhamanyupalepena dhamanīnāṃ puṣṭatā' iti gaṅgādharaḥ| 'dhamanīnāṃ praticayaḥ atipūraṇaṃ' iti yogīndranāthasenaḥ ↩
34 'deśakālavibhāgajñaḥ' iti pā. ↩
35 'vikāro mukhamīraṇam' iti pā. ↩
36 'jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā' iti pā. ↩