21. aṣṭauninditīyo'dhyāyaḥ

athāto'ṣṭauninditīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

rogacatuṣke rogā uktāḥ, bheṣajaṃ ca bheṣajacatuṣke, rogabheṣajayostu yojanā yathā kartavyā tadvaktuṃ yojanācatuṣko'bhidhīyate| sā ca yojanā rogeṇa samaṃ bheṣajānāṃ prāyaḥ śarīramevāpekṣata iti śarīrabhedapratipādako'ṣṭauninditīyo'bhidhīyate||1-2||

iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti; tadyathā- atidīrghaśca, atihrasvaśca, atilomā ca, alomā ca ¹, atikṛṣṇaśca, atigauraśca, atisthūlaśca, atikṛśaśceti||3||

śarīramadhikṛtyetivacanena mano'dhikṛtya ye ninditā adhārmikakadaryādayaḥ, tānihānupayuktānnirākaroti; atidīrghādayaśca ṣaḍiha ninditaprastāvāducyante; ninditatvaṃ ca teṣāṃ lokavigānādeva ²| atidīrghaścetyādicakāraḥ kubjādininditagrahaṇārtham||3||

tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti| atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ ³ kṛcchravyavāyatā daurbalyaṃ daurgandhyaṃ svedābādhaḥ kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ| tadatisthaulyamatisampūraṇādgurumadhuraśītasnigdhopayogādavyāyāmādavyavāyāddivāsvapnāddharṣanityatvāda- cintanādbījasvabhāvāccopajāyate| tasya hyatimātramedasvino ⁴ meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ, tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ; śaithilyāt saukumāryādgurutvācca medaso javoparodhaḥ ⁵, śukrābahutvānmedasā''vṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā, daurbalyamasamatvāddhātūnāṃ, daurgandhyaṃ medodoṣānmedasaḥ svabhāvāt svedanatvācca, medasaḥ śleṣmasaṃsargādviṣyanditvādbahutvādgurutvādvyāyāmāsahatvācca svedābādhaḥ, tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti||4||

tatrātisthūlakṛśayościkitsopayuktaṃ viśeṣaṃ vaktumāha- tatretyādi| bhūya eveti atidīrghāditulyalokavigānādadhikāḥ| ninditāśca te viśeṣāśceti ninditaviśeṣāḥ| atisthaulyasya hetumāha- tadityādi| atisampūraṇam atibhojanam| bījasvabhāvāditi sthūlamātāpitṛjanyatvāt| samprati sthūlasya sādhāraṇādapyāhārādbhūrimedojanmāha- tasya hītyādi| medasvina iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tena yasmādatisthūle śarīre medo dehavyāpakatvena labdhavṛtti, atastadeva prāyo vardhate nānye rasādayaḥ, tadabhibhūtatvādityarthaḥ| tasmāditi viṣamadhātutvāt| medodoṣāditi duṣṭaṃ medo durgandhaṃ bhavati| svabhāvāditi svabhāvādapi meda āmagandhitvena durgandham| svedanatvācceti sati ca svede durgandhatā'nubhavasiddhaivetyarthaḥ ⁶| śleṣmasaṃsargādibhyo hetubhyaḥ svedābādho jñeyaḥ||4||

bhavanti cātra- medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi||5|| tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāraṃ cātikāṅkṣati| vikārāṃścāśnute ghorān kāṃścitkālavyatikramāt||6|| etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau| etau hi dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā||7|| medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ| vikārān dāruṇān ⁷ kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam||8|| medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopacayotsāho ⁸ naro'tisthūla ucyate||9|| iti medasvino doṣā hetavo rūpameva ca| nirdiṣṭaṃ, ....|10|

medasetyādau vāyoranativṛddhatvenāgnisandhukṣakatvaṃ na vaiṣamyāpādakatvaṃ, yato'tivṛddho hi vaiṣamyaṃ vahneḥ karoti vāyuḥ| sa iti medasvī| kālavyatikramāditi bhojanakālātikramāt| atisthūlalakṣaṇamāha- medomāṃsetyādi||5-9||-

... vakṣyate vācyamatikārśye tvataḥ param||10|| sevā rūkṣānnapānānāṃ laṅghanaṃ pramitāśanam| kriyātiyogaḥ śokaśca veganidrāvinigrahaḥ||11|| rūkṣasyodvartanaṃ snānasyābhyāsaḥ prakṛtirjarā| vikārānuśayaḥ krodhaḥ kurvantyatikṛśaṃ naram||12|| vyāyāmamatisauhityaṃ kṣutpipāsāmayauṣadham ⁹| kṛśo na sahate tadvadatiśītoṣṇamaithunam||13|| plīhā kāsaḥ kṣayaḥ śvāso gulmo'rśāṃsyudarāṇi ca| kṛśaṃ prāyo'bhidhāvanti ¹⁰ rogāśca grahaṇīgatāḥ||14|| śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ||15||

vācyam abhidheyaṃ; kiṃvā vācyamiti ninditamavadyamiti yāvat| pramitasya stokasyāśanaṃ pramitāśanam| kriyātiyogaḥ vamanādyatiyogaḥ| prakṛtiḥ dehajanakaṃ bījam| anuśayaḥ anubandhaḥ| kṛśasya lakṣaṇaṃ- śuṣketyādi| tvagasthiśeṣa iti ‘dṛśyata’ iti śeṣaḥ| sthūlaparvā sthūlagranthiḥ||10-15||

satataṃ vyādhitāvetāvatisthūlakṛśau narau| satataṃ copacaryau hi karśanairbṛṃhaṇairapi||16|| sthaulyakārśye varaṃ kārśyaṃ samopakaraṇau ¹¹ hi tau| yadyubhau vyādhirāgacchet sthūlamevātipīḍayet||17||

karśanairbṛṃhaṇairiti yathāsaṅkhyam| varamiti manāgiṣṭam| sthūlamevātipīḍayediti sthūlasya durupakramatvāt| yataḥ sthūlasya santarpaṇamatisthaulyakaram, apatarpaṇaṃ cāyaṃ pravṛddhāgnitvānna soḍhuṃ kṣamaḥ; durbale tu santarpaṇaṃ yogyameveti bhāvaḥ||16-17||

samamāṃsapramāṇastu samasaṃhanano naraḥ| dṛḍhendriyo vikārāṇāṃ ¹² na balenābhibhūyate||18|| kṣutpipāsātapasahaḥ śītavyāyāmasaṃsahaḥ| samapaktā samajaraḥ samamāṃsacayo mataḥ||19||

samprati praśastapuruṣamāha- sametyādi| māṃsaśabdenehopacayo vivakṣitaḥ, tena samamupacayasya pramāṇaṃ yasya sa tathā| saṃhananaṃ melakaḥ| aparānapi samamāṃsapramāṇaguṇānāha- kṣudityādi||18-19||

guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati| kṛśānāṃ bṛṃhaṇārthaṃ ca laghu santarpaṇaṃ ca yat||20||

evaṃ sthūlakṛśau pratipādya tayoryojanīyaṃ bheṣajamāha- gurvityādi| guru cātarpaṇaṃ ca yathā- madhu; etaddhi gurutvādvṛddhamagniṃ yāpayati, atarpaṇātvācca medo hanti| evaṃ praśātikāprabhṛtīnāmatarpaṇānāṃ saṃskārādinā gurutvaṃ kṛtvā bhojanaṃ deyam| kṛśānāṃ tu laghu tarpaṇaṃ ca deyaṃ; taddhi lāghavādagnivṛddhikaraṃ santarpaṇatvācca puṣṭikṛt| etacca dvitayamapyabhīṣṭatamatvenoktaṃ; tena, medasvino yallaghu cātarpaṇaṃ praśātikāpriyaṅgvādi tacca kartavyaṃ; tathā kṛśasyāpi navānnādi gurvapi santarpaṇaṃ kartavyaṃ; paraṃ lāghavaṃ gauravaṃ ca tatra saṃskārādinā pratikartavyam||20||

vātaghnānyannapānāni śleṣmamedoharāṇi ca| rūkṣoṣṇā bastayastīkṣṇā rūkṣāṇyudvartanāni ca||21|| guḍūcībhadramustānāṃ prayogastraiphalastathā| takrāriṣṭaprayogaśca prayogo mākṣikasya ca||22|| viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca prayogaḥ śreṣṭha ucyate||23|| bilvādipañcamūlasya prayogaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharasaḥ paraḥ||24|| praśātikā priyaṅguśca śyāmākā yavakā yavāḥ| jūrṇāhvāḥ kodravā mudgāḥ kulatthāścakramudgakāḥ ¹³||25|| āḍhakīnāṃ ca bījāni paṭolāmalakaiḥ saha| bhojanārthaṃ prayojyāni pānaṃ cānu madhūdakam||26|| ariṣṭāṃścānupānārthe medomāṃsakaphāpahān| atisthaulyavināśāya saṃvibhajya prayojayet||27|| prajāgaraṃ ¹⁴ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ cintanāni ca| sthaulyamicchan parityaktuṃ krameṇābhipravardhayet||28||

mākṣikasyeti madhunaḥ; na ca madhuno vṛṣyaprayogeṣu dṛṣṭatvād bṛhaṇatvaṃ vācyaṃ, yato yogavāhi madhu yadā vṛṣyeṇa yujyate tadā vṛṣyatvaṃ karoti, lekhanayuktaṃ tu lekhanakaraṃ, tathā svarūpeṇāpi rūkṣādiguṇayogāt karśanaṃ; vacanaṃ hi- “nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu (su. sū. 45) iti”| viḍaṅgādiprayogo gauravanirapekṣa evātisthaulyaharaḥ, prabhāvāt| praśātikā ‘uḍikā’ iti prasiddhā| yavakāḥ svalpayavāḥ| cakramudgakaḥ ‘ṛṣimudgaka’ iti prasiddhaḥ| āḍhakī tuvarī||21-28||

svapno harṣaḥ sukhā śayyā manaso nirvṛtiḥ śamaḥ| cintāvyavāyavyāyāmavirāmaḥ priyadarśanam||29|| navānnāni navaṃ madyaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ| saṃskṛtāni ca māṃsāni dadhi sarpiḥ payāṃsi ca||30|| ikṣavaḥ śālayo māṣā godhūmā guḍavaikṛtam| bastayaḥ snigdhamadhurāstailābhyaṅgaśca sarvadā||31|| snigdhamudvartanaṃ snānaṃ gandhamālyaniṣevaṇam| śuklaṃ vāso yathākālaṃ doṣāṇāmavasecanam||32|| rasāyanānāṃ vṛṣyāṇāṃ yogānāmupasevanam| hatvā'tikārśyamādhatte nṛṇāmupacayaṃ param||33|| acintanācca kāryāṇāṃ dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca naro varāha iva puṣyati||34||

kārśyacikitsāmāha- svapna ityādi| śamaḥ śāntiḥ| nanu navānnādīnāṃ gurūṇāṃ saṃskārādinā gauravaṃ pratikartavyamagnimāndyabhayāt, tat kimiti laghūnyeva raktaśālyādīni tatra na dīyante, tāni hi prakṛtyā laghūni tarpaṇāni ca madhurayogāt| na, ubhayasyāpyabhipretatvāt; prakṛtilaghu ca tarpaṇaṃ raktaśālyādi, saṃskārādilaghu ca navānnādi santarpaṇakaramiti| evaṃ pūrvoktapraśātikādāvapyanusartavyam| acintanāccetyādinā prakṛṣṭaṃ bṛṃhaṇakāraṇamucyate| svapnaprasaṅgo nityaṃ svapnamatimātraṃ ca||29-34||

yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ ¹⁵| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ||35||

samprati prastāvāgataṃ sthaulyakārśyacikitsāpradhānabhūtaṃ svapnaṃ nidrārūpaṃ sarvato nirūpayati- yadā tvityādi| manasīti antaḥkaraṇe; kiṃvā manoyukta ātmā mana ityucyate, tasmin klānta iti niṣkriye| karmātmāna iti indriyāṇi| klamānvitāḥ kriyārahitāḥ| viṣayebhyaḥ rūpādibhyaḥ| manaso'pravṛttyendriyāṇyapi na pravartanta iti bhāvaḥ| tadā svapitīti svapnaguṇayukto bhavati; svapnaśca nirindriyapradeśe manovasthānam| kiṃvā karmātmāna iti saṃsāryātmānaḥ| manasi klānte ātmānaḥ klāntā bhavanti, manodhīnapravṛttitvādātmanāṃ; tataśca manonivṛttyā ātmāno'pi na viṣayān gṛhṇanti, indriyāṇi cātmano'pravṛttyaiva na pravartante||35||

nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam| vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca||36|| akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā| sukhāyuṣī parākuryāt ¹⁶ kālarātririvāparā||37|| saiva yuktā punaryuṅkte nidrā dehaṃ sukhāyuṣā| puruṣaṃ yoginaṃ siddhyā satyā buddhirivāgatā||38||

samprati vidhinā sevitāyā nidrāyā guṇamavidhinā ca doṣamāha- nidrāyattamityādinā na cetyantena| atra ca sukhādi vidhisevitanidrāphalaṃ, duḥkhādi tvavidhinidrāphalam| etadeva vibhajate- akāla ityādi| akāla iti dinādau nidrāṃ prati niṣiddhe kāle; anena ca mithyāyogo nidrāyā uktaḥ| kālarātriḥ kāloṣā| satyā buddhiḥ tattvajñānam||36-38||

gītādhyayanamadyastrīkarmabhārādhvakarśitāḥ| ajīrṇinaḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ||39|| tṛṣṇātīsāraśūlārtāḥ śvāsino hikkinaḥ kṛśāḥ| patitābhihatonmattāḥ klāntā yānaprajāgaraiḥ||40|| krodhaśokabhayaklāntā divāsvapnocitāśca ye| sarva ete divāsvapnaṃ severan sārvakālikam||41|| dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ balaṃ cāpyupajāyate| śleṣmā puṣṇāti cāṅgāni sthairyaṃ bhavati cāyuṣaḥ||42|| grīṣme tvādānarūkṣāṇāṃ vardhamāne ca mārute| rātrīṇāṃ cātisaṅkṣepāddivāsvapnaḥ praśasyate||43||

samprati dine'pi yairnidrā sevyā tānāha- gītetyādi| iha gītakarśitānāṃ divāsvapnāddhātupuṣṭau satyāmārogyam| atīsārādiṣu ca prabhāvāddivā'pi nidrā hitā| ajīrṇinastvajīrṇapākārthaṃ divānidrā; nidrā hi sroto'varodhenāgnibalaṃ ¹⁷ kṛtvā śīghramāhāraṃ pacati| divāsvapnasātmyānāṃ sahasā tatparityāge doṣa eva syāt| rātrau jāgaritānāṃ ca tajjanitavātakṣobhaśamārthaṃ divāsvapnaḥ, sa ca kṣārapāṇivacanena kartavyaḥ; yaduktaṃ- “yāvatkālaṃ na suptaḥ syādrātrau svapnādyathocitāt| tato'rdhamātraṃ tatkālaṃ divāsvapno vidhīyate” iti; ayaṃ ca divāsvapno'bhuktavatāmeva; yaduktaṃ hārīte- “bhuktvā svapnaṃ na seveta sustho'pyasukhito bhavet” iti; anyatrāpyuktaṃ vyāyāmādiṣu divāsvapnavidhāne- “narānniraśanān kāmaṃ divā svāpayet” iti| sārvakālikamiti grīṣmaṃ parityajyāpi| ‘rātrīṇāṃ cātisaṅkṣepāditi’ anenālpanidratvaṃ ca sūcayati||39-43||

grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvapnāt prakupyataḥ| śleṣmapitte divāsvapnastasmātteṣu na śasyate||44|| medasvinaḥ snehanityāḥ śleṣmalāḥ śleṣmarogiṇaḥ| dūṣīviṣārtāśca divā na śayīran kadācana||45|| halīmakaḥ śiraḥśūlaṃ staimityaṃ gurugātratā| aṅgamardo'gnināśaśca pralepo hṛdayasya ca||46|| śophārocakahṛllāsapīnasārdhāvabhedakāḥ| koṭhāruḥpiḍakāḥ kaṇḍūstandrā kāso galāmayāḥ||47|| smṛtibuddhipramohaśca saṃrodhaḥ srotasāṃ jvaraḥ| indriyāṇāmasāmarthyaṃ viṣavegapravarta(rdha)nam||48|| bhavennṛṇāṃ divāsvapnasyāhitasya niṣevaṇāt| tasmāddhitāhitaṃ svapnaṃ buddhvā svapyāt sukhaṃ budhaḥ||49||

na śayīran kadācanetivacanādgrīṣme'pi divāsvapnaṃ medasviprabhṛtīnāṃ niṣedhati| gītakarṣaṇādau tu balābalaṃ nirūpya divāsvapnapravṛttirvā nivṛttirvā vidheyā| viṣavegapravartanamiti dūṣīviṣārtānāṃ boddhavyam| svapyāt sukhamiti sukhaṃ yathā bhavati tathā svapyāt; taccāhitasvapnaparityāgena hitasvapnasevayā ca||44-49||

rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam||50||

rātrāvityādinā jāgaraṇasya svapnasya ca rūkṣatvaṃ snigdhatvaṃ ca tatkāryakartṛtvādupacaryate| kiñca jāgaraṇaṃ rātrau dine vā rūkṣameva; paraṃ divā jāgaraṇaṃ na virūkṣaṇaṃ śarīre karoti rātrisvapnaprasnigdhatvāt; rātrau jāgaraṇaṃ tu raukṣyaṃ karoti, tena tadrūkṣamucyate; evaṃ divāsvapne'pi vācyam| svapnaprasaṅgena svapnabhedaguṇamāha- arūkṣamityādi| anabhiṣyandi asnigdhamityarthaḥ| āsīnapracalāyitam upaviṣṭasya kiñcinnidrāsevanaṃ; yadāhurjanāḥ pradhānaṃ vihāreṣu||50||

dehavṛttau yathā''hārastathā svapnaḥ sukho mataḥ| svapnāhārasamutthe ca sthaulyakārśye viśeṣataḥ||51||

svapnaprādhānye hetumāha- dehavṛttāvityādi| sukha iti sukhahetuḥ||51||

abhyaṅgotsādanaṃ snānaṃ grāmyānūpaudakā rasāḥ| śālyannaṃ sadadhi kṣīraṃ sneho madyaṃ manaḥsukham||52|| manaso'nuguṇā gandhāḥ śabdāḥ saṃvāhanāni ca| cakṣuṣostarpaṇaṃ lepaḥ śiraso vadanasya ca||53|| svāstīrṇaṃ śayanaṃ veśma sukhaṃ kālastathocitaḥ| ānayantyacirānnidrāṃ pranaṣṭā yā nimittataḥ||54||

svapnajanakaṃ hetumāha- abhyaṅgetyādi| kālastathocita iti yasmin kāle nidrā puruṣeṇābhyastā sa kālastasyocitaḥ| nimittataḥ pranaṣṭetivacanamariṣṭajanitanidrāpratiṣedhārtham; ariṣṭaṃ hyanimittamucyate śāstre||52-54|

kāyasya śirasaścaiva virekaśchardanaṃ bhayam| cintā krodhastathā dhūmo vyāyāmo ¹⁸ raktamokṣaṇam||55|| upavāso'sukhā śayyā sattvaudāryaṃ tamojayaḥ| nidrāprasaṅgamahitaṃ vārayanti samutthitam||56|| eta eva ca vijñeyā nidrānāśasya ¹⁹ hetavaḥ| kāryaṃ kālo vikāraśca prakṛtirvāyureva ca||57||

atra nidrāpratiṣedhahetumāha- kāyasyetyādi| sattvaudāryaṃ sattvaguṇabhūritvam| tamojayaḥ tamoguṇajayaḥ, sa ca yogābhyāsādinā bhavati| eta eva ceti svasthe kriyamāṇā iti boddhavyaṃ; nidrātiprasaṅge tu sati kriyamāṇā atiprasaṅganiṣedhakā bhavanti| aparānapi nidrānāśahetūnāha- kāryamityādi| kāryamiti kāryāsakto na nidrāṃ yāti| kāla iti vārdhakyaṃ, vṛddhā hi svabhāvata eva jāgarūkā bhavanti| vikāraḥ vyādhiḥ śūlādiḥ| prakṛtiḥ svabhāvaḥ, svabhāvādeva kecidanidrā bhavanti ²⁰| vikāragrahaṇainaiva vāte labdhe punarvātagrahaṇaṃ viśeṣeṇa vāyornidrāpahārakatvapratipādanārtham||55-57||

tamobhavā śleṣmasamudbhavā ca manaḥśarīraśramasambhavā ca| āgantukī vyādhyanuvartinī ca rātrisvabhāvaprabhavā ca nidrā||58||

nidrāviśeṣānāha- tamobhavetyādi| tamobhavā iti tamoguṇodrekabhavā| manaḥśarīraśramasambhavā tu nidrā manaḥśarīrayoḥ śrameṇa kriyoparame sati nendriyāṇi na ca mano viṣayeṣu pravartante, tataśca nidrā bhavati; śramaścāyamanativṛddho bhūrivātāprakopako'bhipretaḥ, tena śramasya vātajanakatvena nidrānāśaḥ kimiti na bhavatīti na vācyaṃ, dṛṣṭaṃ caitadyacchrāntānāṃ nidrā bhavatīti| āgantukī riṣṭabhūtā| vyādhyanuvartinī sannipātajvarādikāryā| rātrisvabhāvāt prabhavatīti rātrisvabhāvaprabhavā| divā prabhavantī tu nidrā tamaḥprabhṛtibhya eva bhavati||58||

rātrisvabhāvaprabhavā matā yā tāṃ bhūtadhātrīṃ pravadanti tajjñāḥ| tamobhavāmāhuraghasya mūlaṃ śeṣāḥ punarvyādhiṣu nirdiśanti||59||

āsu nidrāsu praśastāṃ ninditāṃ cāha- rātrītyādi| bhūtāni prāṇino dadhāti ²¹ puṣṇātīti bhūtadhātrī, dhātrīva dhātrī| aghasya pāpasya mūlamiti kāraṇaṃ; tamogṛhīto hi sadā ²² nidrātmakatvenānuṣṭheyaṃ sadvṛttaṃ na karoti, tataścādharmotpādaḥ| vyādhiṣviti śārīravyādhiṣu; śleṣmādayo vyādhaya eva, teṣu ca bhūtā nidrā vyādhirūpaiva| āgantukī cāsādhyavyādhibhavā ca svayamapyasādhyabhūtā ²³ vyādhirūpā, tena tāṃ ca vyādhiṣu madhye nirdiśanti; kiṃvā vyādhiṣvādhāreṣu nirdiśantītyartho jñeyaḥ||59||

tatra ślokāḥ- ninditāḥ puruṣāsteṣāṃ yau viśeṣeṇa ninditau| nindite kāraṇaṃ doṣāstayorninditabheṣajam||60|| yebhyo yadā hitā nidrā yebhyaścāpyahitā yadā| atinidrāyānidrāya ²⁴ bheṣajaṃ yadbhavā ca sā||61|| yā yā yathāprabhāvā ca nidrā tat sarvamatrijaḥ| aṣṭauninditasaṅkhyāte vyājahāra punarvasuḥ||62||

saṅgrahe anidrāyeti avidyamānanidrāya puruṣāya| yathāprabhāvā ceti bhūtadhātrītyādivarṇitaprabhāvā||60-62||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭauninditīyo nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||21||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke'ṣṭauninditīyo nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ||21||

pāṭhāntarāḥ

1 'cātiśvetaścātikṛṣṇaśca' iti pā. ↩
2 'eṣāṃ ca ninditatve vairūpyameva hetuḥ| pratyekaṃ cakārakaraṇameṣāṃ parasparasāṅkarye'tiśayitanindyatvaṃ bodhayati, tena atidīrgho'tihrasvo vā puruṣo yadyatilomādirbhavati, tadā viśeṣānnindito bhavatītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
3 'jaroparodhaḥ' iti pā. ↩
4 'atimātraṃ medasvina' iti pā. ↩
5 'jaroparodhaḥ' iti pā. ↩
6 'durgandhatetyarthaḥ' iti pā. ↩
7 'vikārān dāruṇāniti pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān' iti śivadāsasenaḥ ↩
8 'ayathopacayotsāha iti śarīropacayānurūpabalarahita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
9 '... mahauṣadham' iti pā. ↩
10 'abhibādhante' iti pā. ↩
11 'samopakaraṇāviti samamupakaraṇaṃ cikitsāvidhānaṃ yayostau, tathāca cikitsyatvena tulyāvapītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
12 'dṛḍhendriyatvādvyādhīnāṃ' iti pā. ↩
13 'samakuṣṭhakāḥ' iti pā. ↩
14 'asvapnaṃ ca' iti pā. ↩
15 'klamaṃ gatāḥ' iti pā. ↩
16 'nirākuryāt kālarātririvāgatā' iti pā. ↩
17 'srotovabodhena' iti pā. ↩
18 'krodhaḥ kathā dhūmo vyavāyo' iti pā. ↩
19 'nidrānāśasyeti hitanidrānāśasyāpyeta eva susthenātiprasaṅgena kriyamāṇā hetavo bhavantītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
20 'yadyapi tamobhavā'pi vyādhireva, tathā'pi sā mānasadoṣajanyeti na tasyāḥ śārīravyādhiṣvantarbhāva ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
21 'dadhātīti bhūtadhātrī' iti pā. ↩
22 'mahānidrālutvena' iti pā. ↩
23 'dvayamapyasādhyavyādhirūpā' iti pā. ↩
24 'atinidrānidrayośca' iti pā. ↩