yojanāpekṣiṇīyaṃ śarīramabhidhāya laṅghanādiviṣayatvādyojanāyā laṅghanādīnyeva
viṣayataḥ svarūpataśca vaktuṃ laṅghanabṛṃhaṇīyo'bhidhīyate||1-2||
tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān| ṣaḍagniveśapramukhānuktavān
paricodayan||3|| laṅghanaṃ
2
bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā| svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa
vai bhiṣak||4|| tamuktavantamātreyamagniveśa
uvāca ha||5|| bhagavam~llaṅghanaṃ
kiṃsvillaṅghanīyāśca
3
kīdṛśāḥ| bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam||6||
ke snehāḥ
4
snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ| stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi
tadguro!||7|| laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca
ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| kṛtākṛtātivṛttānāṃ
5
lakṣaṇaṃ vaktumarhasi||8||
paricodayanniti jñānārthaṃ prerayan| kṛtetyādau kṛtaṃ samyakkṛtam||3-8||
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yat kiñcillāghavakaraṃ dehe
tallaṅghanaṃ smṛtam||9|| bṛhattvaṃ
yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam| raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yat
kuryāttaddhi rūkṣaṇam||10|| snehanaṃ
snehaviṣyandamārdavakledakārakam
6| stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam||11||
stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam| laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ
rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram||12|| kaṭhinaṃ
caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam| guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ
sthūlapicchilam||13|| prāyo mandaṃ sthiraṃ
ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate| rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ
sthiramapicchilam||14|| prāyaśaḥ kaṭhinaṃ
caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam| dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru
śītalam| prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam||15||
uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| dravyaṃ guru ca
yat prāyastaddhi svedanamucyate||16|| śītaṃ
mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ
prāyastat stambhanaṃ smṛtam||17||
raukṣyamityādau raukṣyameva pradhānaṃ boddhavyaṃ, kharatvavaiśadye tu
tadanugate| viṣyandaḥ vilayanam| svedakārakaṃ gharmakārakam| stambhayatīti
niruṇaddhi| calamiti kiñcidgatimat| gatimantamiti pravyaktagatimantam|
etaccātisāraśoṇitasrutiviṣadāhavedanādiṣu boddhavyaṃ na kevalavāte, gatimantaṃ
prati stambhakasya vardhakatvāt| gurvityādau bahalaṃ ghanam| mandamiti
cirakāri| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ laḍḍukapiṣṭakādi| virūkṣaṇadravyakathane
yadguṇameva laṅghanadravyamuktaṃ tadguṇameva virūkṣaṇaṃ yadyapyuktaṃ, tathā'pi
rūkṣaguṇasyātra prādhānyaṃ, laṅghane tu laghuguṇaprādhānyaṃ jñeyaṃ; tathā
laṅghanamadravyeṇopavāsenāpi kriyate, virūkṣaṇaṃ tu dravyakāryatayaiva
prādhānyāduktaṃ; tena laṅghanavirūkṣaṇayornaikatā| yattu vakṣyati-
“kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite tadvirūkṣite” iti, tat prāyovādāt| virūkṣaṇasya
hi mukhyaḥ snehābhāvaḥ sādhyaḥ, laṅghanasya tu gauravābhāva iti sphuṭa eva
bhedaḥ pratibhāti| svedanaguṇakathane snigdhaṃ rūkṣamiti snigdhaṃ vā rūkṣaṃ
vetyarthaḥ| evaṃ sarasthirāvapi vikalpena jñeyau| pipāseti pipāsānigrahaḥ|
māruto yadyapi somasambandhāttathālaṅghanaṃ na bhavati, tathā'pi svarūpeṇa
laṅghanameva| pacantamagniṃ pratipakṣakṣapaṇena baladānena ca yat pācayati tat
pācanaṃ; tacca vāyvagniguṇabhūyiṣṭham||9-17||
catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti
laṅghanam||18||
catuṣprakārā saṃśuddhiriti anuvāsanaṃ varjayitvā, tasya bṛṃhaṇatvāt||18||
prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ| bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā
viśuddhibhiḥ||19|| yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ
kaphapittasamutthitāḥ| vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ||20||
vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ| pācanaistān bhiṣak prājñaḥ
prāyeṇādāvupācaret||21|| eta eva yathoddiṣṭā
yeṣāmalpabalā gadāḥ| pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet||22||
rogāñjayenmadhyabalān
7
vyāyāmātapamārutaiḥ| balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ
8
balam||23|| tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ
9
snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām| śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām||24||
uktasya daśaprakāralaṅghanasya bhinnaṃ viṣayamāha- prabhūtetyādi| ādāviti
vacanamante cchardyādīnāṃ nirāmāṇāṃ saṃśamanīyatvāt| rogāniti laṅghanīyarogān|
balināmiti padaṃ balavatāmeva vyāyāmādisevābhidhānārtham| madhyabalāniti
madhyabalānapi; etenāñjasā alpabalā eva gadā vyāyāmādiviṣayā iti bhāvaḥ|
bṛṃhiṇāṃ bṛṃhaṇayuktānām| laṅghanaṃ śastamiti daśavidhamapi| śiśira iti
śiśiraguṇayukte hemante śiśire ca; atra ca laṅghanaṃ balavattvāt prāṇināṃ
kāryam||19-24||
adigdhaviddhamakliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām| mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ
bṛṃhaṇamucyate||25|| kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā
vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ| strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ
smṛtāḥ||26|| śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ
karśitāśca ye| teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ||27||
snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ| śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ
viddhi bṛṃhaṇam||28||
adigdhaviddhamiti viṣāktaśastrāviddham| sātmye deśe carantīti sātmyacāriṇaḥ|
laghava iti saṃskāreṇa laghavaḥ; kiṃvā kravyādānāṃ ye laghavaḥ śyenādayaḥ,
tanmāṃsarasā ityarthaḥ||25-28||
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ| khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ
ca rūkṣaṇam||29|| abhiṣyaṇṇā mahādoṣā
marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ||30||
snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ| snehādhyāye mayoktāste
svedākhye ca savistaram||31||
madhvādīnāṃ ca sevanamiti sambandhaḥ| khaliḥ sarṣapakhaliḥ; piṇyākaṃ
tilakhaliḥ, kiṃvā piṇyākaśākam| prabhṛtigrahaṇādāḍhyavātapramehādayo
grāhyaḥ||29-31||
dravaṃ tanvasaraṃ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| svādu tiktaṃ kaṣāyaṃ ca
stambhanaṃ sarvameva tat||32||
pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ| viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā
10
nidarśitāḥ||33||
tanu abahalam| sarati gacchatīti saraṃ, na saramasaraṃ, sthiramityarthaḥ||32-33||
vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau
tandrāklame gate||34|| svede jāte rucau
caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||35||
parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca| kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā
daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ||36|| manasaḥ
sambhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi| dehāgnibalanāśaśca laṅghane'tikṛte
bhavet||37||
kṣutpipāsayorasahaḥ pīḍākaratvenodayaḥ kṣutpipāsāsahodayaḥ, na tu
kṣutpipāsayoryugapadudayaḥ
11| ata evoktaṃ suśrute- “sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum” (su. u.
taṃ. 39) ityādi| antarātmanīti manasi| manasaḥ sambhramo bhrāntireva| ūrdhve
kāye vāta ūrdhvavātaḥ
12||34-37||
balaṃ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam| lakṣaṇaṃ bṛṃhite sthaulyamati
cātyarthabṛṃhite||38|| kṛtātikṛtaliṅgaṃ
yallaṅghite taddhi rūkṣite
13|39|
kārśyadoṣavivarjanamiti kārśye ye doṣāḥ śītoṣṇāsahatvādayaḥ, teṣāṃ
varjanam||38||-
stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ||39||
śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṅgrahaḥ| hṛdvarconigrahaśca
syādatistambhitalakṣaṇam||40||
bale labdhe iti balavān yadā puruṣo bhavati| yathoktairiti
“pittakṣārāgnidagdhā ye” ityādyabhidheyaiḥ| udvega ūrdhvavātavegaḥ; kiṃvā
bhaiṣajyānabhilāṣaḥ||39-40||
lakṣaṇaṃ cākṛtānāṃ syāt ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| tadauṣadhānāṃ dhātūnāmaśamo
14
vṛddhireva ca||41|| iti ṣaṭ sarvarogāṇāṃ
proktāḥ samyagupakramāḥ| sādhyānāṃ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ||42||
tadauṣadhānāmiti laṅghanādisādhyānām| vṛddhireva ceti
stokamātrakṛtalaṅghanādikriyayā doṣakṣobhamātrasya kṛtatvāt| dhātūnāmiti
doṣāṇāṃ, “doṣā api dhātuśabdaṃ labhante” iti vacanāt||41-42||
bhavati cātra- doṣāṇāṃ bahusaṃsargāt saṅkīryante hyupakramāḥ| ṣaṭtvaṃ tu
nātivartante tritvaṃ vātādayo yathā||43||
sampratyuktalaṅghanādyupakramāṇāṃ vikārāpekṣayā saṃsargamāha- doṣāṇāmityādi|
doṣāṇāṃ yasmāt saṃsargā bahavaḥ, tasmāttatsādhanārthamupakramā api saṅkīryante
miśratāṃ yānti| yathā- kvacillaṅghanasvedane, kvacidbṛṃhaṇasnehane
15, evamādi| ṣaṭtvaṃ tu nātivartanta iti saṃsṛṣṭā api laṅghanādisvarūpaṃ na
jahati; na laṅghanādayaḥ parasparayuktā madhusarpiḥsaṃyogavat
prakṛtiguṇānapekṣikāryāntaramārabhanta iti bhāvaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha-
tritvamityādi| ayaṃ ca dṛṣṭāntaḥ saṃsargisaṅkhyā'parityāgamātrakaḥ||43||
tatra ślokāḥ- ityasmim~laṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| yathāpraśnaṃ
bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate||44||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma
dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne yojanācatuṣke laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'pūrvādhyāye tarpaṇairbṛṃhaṇairityuktam, atastadabhidhāyakaṃ laṅghanabṛṃhaṇīyamāha- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'laṅghanamityādi| rūkṣādīnyapi laṅghanabṛṃhaṇayorantarbhavanti, yaduktaṃ “snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat| bhūtānāṃ tacca dvaividhyāddvitayaṃ nātivartate iti” (vā. sū. 14)| tathā'pyaśeṣaviśeṣajñānārthaṃ teṣāmapīha bhedenopādānaṃ mantavyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'kiṃ tat' iti pā. ↩
- 4 'snehanaṃ' iti pā. ↩
- 5 'kṛtākṛtāriktānāṃ' iti pā. ↩
- 6 'mārdavakledakṛnmatam' iti pā. ↩
- 7 'doṣān' iti pā. ↩
- 8 'doṣāṇāṃ' iti pā. ↩
- 9 'pramūḍhānām' iti pā. ↩
- 10 'stambhanīyāstathāvidhāḥ' iti pā. ↩
- 11 'kṣutpipāsayorasahaḥ pīḍākaratvenodayaḥ kṣutpipāsāsahodayaḥ, na kṣuptipāsayoryugapadudaya iti, suśrute- “sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum” ityuktatvāditi cakraḥ| kintu, “kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodvārakaṇṭhatā | vyādhimārdavamutsāhastandrānāśāśca laṅghite” (sū.a.14) iti vāgbhaṭavacanādyugapadudaya ityartho'pi pramāṇasiddha eva' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 'ūrdhvakāye vāta ūrdhvavāto hikkāśvāsakarṇasvanajṛmbhādiḥ| na punarudgāra viśeṣaḥ, tasyāvarodhakakaphajanyatvāt| prakṛte tu laṅghanena kaphasaṅkṣayāt, sa ca kaphakopāt| yaduktaṃ “adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca| karoti nityamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 'tadvirūkṣite' iti pā. ↩
- 14 'rogāṇāṃ' iti pā. ↩
- 15 'bṛṃhaṇasvedane' iti pā. ↩