athātaḥ santarpaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyākhyātaṣaḍupakramāṇāmeva santarpaṇāpatarpaṇabhedena dvividhānāṃ
dvividhaviṣaye pravṛttiṃ darśayituṃ santarpaṇīyo'bhidhīyate
1||1-2||
santarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ| navānnairnavamadyaiśca
māṃsaiścānūpavārijaiḥ||3||
gorasairgauḍikaiścānnaiḥ
2
paiṣṭikaiścātimātraśaḥ| ceṣṭādveṣī divāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ||4||
rogāstasyopajāyante santarpaṇanimittajāḥ|
pramehapiḍakākoṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ||5||
kuṣṭhānyāmapradoṣāśca mūtrakṛcchramarocakaḥ| tandrā
klaibyamatisthaulyamālasyaṃ gurugātratā||6||
indriyasrotasāṃ lepo buddhermohaḥ pramīlakaḥ| śophāścaivaṃvidhāścānye
śīghramapratikurvataḥ||7||
santarpayati santarpaṇamācarati| snigdhairityādivacanamasnigdhādibhirapi
śaktuprabhṛtibhistṛptimātrakārakatvena santarpaṇaniṣedhārthaṃ; bhavati hi
tṛptikārake santarpaṇaśabdaprayogaḥ, yathā'traiva santarpaṇaprayoge- “śaktūnāṃ
ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet” iti| śayyāsanasukhe ratatvenaiva
ceṣṭādveṣitve labdhe punastadvacanaṃ śayyāsanasthitasyāpi
gītāṅgacālanādiceṣṭāniṣedhārtham| āmapradoṣā visūcikādayaḥ| pramīlakaḥ satataṃ
pradhyānam||3-7||
śastamullekhanaṃ tatra vireko raktamokṣaṇam| vyāyāmaścopavāsaśca dhūmāśca
svedanāni ca||8|| sakṣaudraścābhayāprāśaḥ
prāyo rūkṣānnasevanam| cūrṇapradehā ye coktāḥ kaṇḍūkoṭhavināśanāḥ||9||
triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ savatsakam| mustaṃ samadanaṃ nimbaṃ
jalenotkvathitaṃ pibet||10|| tena mehādayo
yānti nāśamabhyasyato dhruvam| mātrākālaprayuktena santarpaṇasamutthitāḥ||11||
mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā devadāru ca| śvadaṃṣṭrā khadiro nimbo haridre
tvakca vatsakāt||12|| rasameṣāṃ yathādoṣaṃ
prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ| santarpaṇakṛtaiḥ sarvairvyādhibhiḥ
sampramucyate||13||
ebhiścodvartanoddharṣasnānayogopayojitaiḥ| tvagdoṣāḥ praśamaṃ yānti tathā
snehopasaṃhitaiḥ||14|| kuṣṭhaṃ gomedako
hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṃ vacā| vṛṣakaile śvadaṃṣṭrā ca kharāhvā
cāśmabhedakaḥ||15|| takreṇa dadhimaṇḍena
badarāmlarasena vā| mūtrakṛcchraṃ pramehaṃ ca pītametadvyapohati||16||
takrābhayāprayogaiśca triphalāyāstathaiva ca| ariṣṭānāṃ prayogaiśca yānti
mehādayaḥ śamam||17|| tryūṣaṇaṃ triphalā
kṣaudraṃ krimighnamajamodakaḥ| mantho'yaṃ saktavastailaṃ hito
lohodakāplutaḥ||18|| vyoṣaṃ
3
viḍaṅgaṃ śigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm| bṛhatyau dve haridre dve
pāṭhāmativiṣāṃ sthirām||19|| hiṅgu
kebukamūlāni yavānīdhānyacitrakān| sauvarcalamajājīṃ ca hapuṣāṃ ceti
cūrṇayet||20|| cūrṇatailaghṛtakṣaudrabhāgāḥ
syurmānataḥ samāḥ| saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet||21||
prayogādasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ| pramehā mūḍhavātāśca
kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ||22|| plīhā
pāṇḍvāmayaḥ śopho mūtrakṛcchramarocakaḥ| hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāso
galagrahaḥ||23|| krimayo grahaṇīdoṣāḥ
śvaitryaṃ sthaulyamatīva ca| narāṇāṃ dīpyate cāgniḥ smṛtirbuddhiśca
vardhate||24|| vyāyāmanityo jīrṇāśī
yavagodhūmabhojanaḥ| santarpaṇakṛtairdoṣaiḥ sthaulyaṃ
4
muktvā vimucyate||25|| uktaṃ
santarpaṇotthānāmapatarpaṇamauṣadham|26|
sakṣaudraścābhayāprāśa iti kṣaudreṇa saha harītakīprāśaḥ; kiṃvā
agastyaharītakyādiprāśaḥ| ye coktā iti āragvadhīye (sū. 3)| teneti kvāthena
karaṇabhūtena, abhyasyato'bhyāsaṃ kurvāṇasya; kiṃvā tena kvāthena
triphalādīnyabhyasyata iti yojanā| yathādoṣamiti doṣapramāṇāpekṣayā
gṛhītamātram| udvartanamabhyaṅgapūrvakam, uddharṣastvanabhyaṅgapūrvakaḥ|
snehopasaṃhitairiti snehasādhanopayuktaiḥ| gomedakaḥ maṇiviśeṣaḥ| krauñcaḥ
pakṣī, ‘koñca’ iti khyātaḥ| kharāhvā ajamodā| lohodakāpluta iti
agurūdakāplutaḥ| udakakaraṇaṃ ca ṣaḍaṅgajalavidhānena| iha prayoge
vakṣyamāṇavyoṣādyuktapramāṇena sāhacaryāccūrṇādimānaṃ jñeyam| santarpaṇamiti
jalāloḍitaśakturūpatayā, tena santarpaṇasañjñasyāpyapatarpaṇatā jñeyā|
śvaitryaṃ śvitritvaṃ; ‘śvaityaṃ’ iti pāṭhe śvetāvabhāsatā||8-25||-
vakṣyante sauṣadhāścordhvamapatarpaṇajā gadāḥ||26||
dehāgnibalavarṇaujaḥśukramāṃsaparikṣayaḥ| jvaraḥ kāsānubandhaśca
pārśvaśūlamarocakaḥ||27||
śrotradaurbalyamunmādaḥ pralāpo hṛdayavyathā| viṇmūtrasaṅgrahaḥ śūlaṃ
jaṅghorutrikasaṃśrayam||28||
parvāsthisandhibhedaśca ye cānye vātajā gadāḥ| ūrdhvavātādayaḥ sarve jāyante
te'patarpaṇāt||29|| teṣāṃ santarpaṇaṃ
tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham| yattadātve samarthaṃ syādabhyāse vā tadiṣyate
5||30||
ūrdhvavātādaya iti pūrvādhyāyoktāḥ “ūrdhvavātastamo hṛdi” (sū. 22) ityādayaḥ|
ūrdhvavātaḥ śvāsādiryatrordhvaṃ vāyuryāti; kiṃvā tantrāntarokto rogaviśeṣa
eva, yathā- “adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca|
karotyaniśamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate” iti||26-30||
sadyaḥkṣīṇo hi sadyo vai tarpaṇenopacīyate| narte
santarpaṇābhyāsāccirakṣīṇastu puṣyati||31||
dehāgnidoṣabhaiṣajyamātrākālānuvartinā| kāryamatvaramāṇena bheṣajaṃ
ciradurbale||32|| hitā māṃsarasāstasmai
payāṃsi ca ghṛtāni ca| snānāni bastayo'bhyaṅgāstarpaṇāstarpaṇāśca ye||33||
jvarakāsaprasaktānāṃ kṛśānāṃ mūtrakṛcchriṇām| tṛṣyatāmūrdhvavātānāṃ vakṣyante
tarpaṇā hitāḥ||34||
śarkarāpippalītailaghṛtakṣaudraiḥ samāṃśakaiḥ| saktudviguṇito vṛṣyasteṣāṃ
manthaḥ praśasyate||35|| saktavo madirā
kṣaudraṃ śarkarā ceti tarpaṇam| pibenmārutaviṇmūtrakaphapittānulomanam||36||
phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo'mlakāñjikam| tarpaṇaṃ
mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ pibet||37||
manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ| parūṣakaiḥ sāmalakairyukto
madyavikāranut||38||
sadyastarpaṇatarpaṇābhyāsayoruktayorviṣayabhedamāha- sadya ityādi|
atvaramāṇeneti vacanena ciradurbale tvarayā kriyamāṇaṃ
tarpaṇamagnivadhādidoṣaṃ karotīti sūcayati| tarpaṇāstarpaṇāśceti
santarpaṇakārakā manthādayaḥ; tena, iha
6
sañjñāmātreṇa ye tarpaṇā apatarpaṇakārakā vyoṣādayaste na grāhyāḥ; kintu
7
‘śarkarāpippalī’ ityādigranthavācyāḥ| śarkarādimanthoktamānenāpare'pīha manthā
grāhyāḥ||31-38||
svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā| sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ
sthairyavarṇabalapradaḥ||39||
svāduramla ityādinā sadyastarpaṇamāha| amla iti amladāḍimādiyogāt| atra
rūkṣasaktukṛtasyāpi manthasya dravatvaśaityadehānusāritvaiḥ
sadyaḥsantarpakatvaṃ bhavatyeva, ata eva ‘sadya’ ityuktaṃ,
snehādibṛṃhaṇadravyayogāttu kālāntaratarpakatvamapi bhavati||39||
tatra ślokaḥ- santarpaṇotthā ye rogā rogā ye cāpatarpaṇāt| santarpaṇīye
te'dhyāye sauṣadhāḥ parikīrtitāḥ||40||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne santarpaṇīyo nāma
trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ
sūtrasthāne yojanācatuṣke santarpaṇīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'pūrvādhyāye ṣaḍupakramā uktāste santarpaṇāpatarpaṇabhedena dvividhāḥ, taduktam, “upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ| ekaḥ santarpaṇaḥ prokto dvitīyaścāpatarpaṇaḥ” (vā. sū. 14) iti| atasteṣāṃ dvividhaviṣaye pravṛttiṃ darśayituṃ santarpaṇīyo'bhidhīyate- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 '...ścānyaiḥ' iti pā. ↩
- 3 'vyoṣamityādi| atra tailaghṛtakṣaudrāṇāṃ pratyekaṃ militacūrṇasamatvaṃ, samuditacūrṇamapekṣyaiva saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 'laulyaṃ' iti pā. ↩
- 5 'santarpaṇasya dvaividhyamāha- yattadātva ityādi| tadātve iti sadyaḥ, samarthamiti apatarpaṇajavyādhinirākaraṇasamarthaṃ| tena sadyaḥ santarpaṇamekam, abhyāsavaśāt santarpaṇamaparamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 'hi' iti pā. ↩
- 7 'tena' iti pā. ↩