samprati vātādivadbahuvikārakartṛtvena śoṇitasya śoṇitavikārāṇāṃ
pūrvoktānevopakramān laṅghanabṛṃhaṇādīn viśeṣeṇa darśayituṃ
vidhiśoṇitīyo'bhidhīyate| iyamapyarthaparā sañjñā
2||1-2||
vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām| deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ
samprakāśitaḥ||3||
vidhineti samyagāhārācāravidhinā| śuddhaṃ bhavatītyatra bhavati vidyata
ityarthaḥ, utpādasya jātaśabdenaivoktatvāt| kena vidhinetyāha- deśetyādi|
sātmyaśabdasya deśādibhiḥ pratyekamanvayaḥ| okasātmyam abhyāsasātmyam|
samprakāśita iti tasyāśitīye (sū.a.6), samprakāśita ityatra ‘tena’ iti śeṣaḥ;
ato yaḥ samprakāśito vidhistena vidhineti sambandhaḥ| anye vyākhyānayanti-
śoṇitaṃ jātaṃ tāvadbhavati, tacca kāraṇāntaraduṣṭaṃ sadvidhinā yathoktena
punaḥ śuddhaṃ bhavatīti yojanīyam||3||
tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā| yunakti prāṇinaṃ prāṇaḥ śoṇitaṃ
hyanuvartate||4||
viśuddhaṃ śoṇitaṃ kiṃ karotītyāha- tadviśuddhamityādi| tena vidhinā viśuddhaṃ
tadviśuddhaṃ; kiṃvā taditi śoṇitam| prāṇaḥ śoṇitaṃ hyanuvartata iti
śoṇitānvayavyatirekamanuvidhīyate| yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu
pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam”- (sū.a.29)
iti||4||
praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ| tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ
kaṭubhireva ca||5||
kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ| piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca
sarvaśaḥ||6|| jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ
ca sevanāt| dadhyamlamastusuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||7||
viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca| bhuktvā divā prasvapatāṃ
dravasnigdhagurūṇi ca||8|| atyādānaṃ tathā
krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau| chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt||9||
śramābhighātasantāpairajīrṇādhyaśanaistathā| śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ
sampraduṣyati||10||
śuddhihetumabhidhāya duṣṭihetumāha- praduṣṭetyādi| praduṣṭaṃ
svaprakṛtiviparītam| anyaiśca tadvidhairiti praduṣṭapānakādibhiḥ; kiṃvā
‘annaiḥ’ iti pāṭhaḥ| tathā'tilavaṇakṣārairityādi kecidbheṣajaviṣayaṃ
varṇayanti, tadvidhairiti vacanenānnapānasyātilavaṇādergṛhītatvāt| niṣpāvaḥ
śvetaśimbiḥ| atyādānaṃ tṛptimatikramya bhojanam| kāle ceti śoṇitaduṣṭiyukte
śaratkāle| ajīrṇe'dhyaśanamajīrṇādhyaśanaṃ; kiṃvā
ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, adhyaśanaṃ tu pūrvānnaśeṣe yadbhujyate,
yadāha- “bhuktasyopari yadbhuktaṃ tadadhyaśanamucyate” (ci.a.15)||5-10||
tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ| mukhapāko'kṣirāgaśca
3
pūtighrāṇāsyagandhitā||11||
gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| vidradhī raktamehaśca pradaro
vātaśoṇitam||12|| vaivarṇyamagnisādaśca
pipāsā gurugātratā| santāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk||13||
vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| krodhapracuratā buddheḥ sammoho
lavaṇāsyatā||14|| svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ
madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam||15||
kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ
śoṇitāśrayāḥ||16||
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti
raktajāṃstān vibhāvayet||17||
upakuśaḥ mukharogaviśeṣaḥ; yaduktaṃ suśrute- “veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo
dantāścalanti ca| yasminnupakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ” (su. ni. 16) iti|
kuṣṭha ityukte'pi carmadalābhidhānaṃ viśeṣārtham| śoṇitāśrayā iti bhāṣayā
śoṇitasya vātādivat svātantryeṇa rogakartṛtvaṃ nirākaroti|
anuktabhūriśoṇitarogagrahaṇārthamāha- śītoṣṇetyādi|
ādyagrahaṇāttīkṣṇamṛdvādīnāṃ grahaṇam| samyagiti pūrveṇa yojanīyam
4| tatra śītoṣṇasnigdharūkṣādyairiti śoṇitavṛddhimanapekṣya
vātādijayārthamātraprayuktairiti mantavyam| yena śoṇitavyādherapi
śāntirvakṣyamāṇaraktapittaharakriyādibhiḥ śītoṣṇasnigdhādikriyāpraviṣṭaiva,
tataśca śoṇitarogasyāpi śītādikriyābhireva śoṇitapratikūlābhiḥ praśamo
bhavati; pravṛddhaśoṇitāśrayāstu vātādaya āśrayaprabhāvānna svacikitsāmātreṇa
praśāmyanti||11-17||
kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām| virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ
śoṇitasya ca||18||
śoṇitarogacikitsāmāha- kuryādityādi| raktapittaharakriyādayo yathāyogyatayā
boddhavyāḥ||18||
baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ
5
prasamīkṣya vā||19||
uktaśoṇitasrāvaṇapramāṇamāha- baletyādi| baladoṣapramāṇāditi balasya tathā
doṣasya śoṇitavyādhirūpasya pramāṇaṃ vīkṣya; doṣaśabdo hyayaṃ roge vartate|
viśuddhyā rudhirasya ceti yāvatā srāvaṇena śoṇitaṃ viśuddhaṃ bhavati| āśayaṃ
sthānaṃ duṣṭaśoṇitāśa(śra)yamiti yāvat| yathā- svalpe kuṣṭhe stokameva
viśuddhyarthamupādeyaṃ, mahati kuṣṭhe bahu srāvaṇīyam| yaduktaṃ-
“pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam” (ci. 7) iti| eṣu ca
pakṣeṣu yadyatrānatyayaṃ bhavati tattatra grāhyam||19||
aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu| pittāt pītāsitaṃ raktaṃ
styāyatyauṣṇyāccireṇa ca||20|| īṣatpāṇḍu
kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ
6
saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||21||
duṣṭaraktalakṣaṇamāha- aruṇābhamityādi| styāyati ghanaṃ bhavati||20-21||
tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham| guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ
viddhi śoṇitam||22||
tapanīyaṃ lohitasuvarṇam, indragopaḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaviśeṣaḥ|
viśuddharaktaliṅge nānāvarṇatā vātādiprakṛtitvānmanuṣyāṇām||22|
nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ
hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ||23||
nātyuṣṇādibhojane hetumāha- tadetyādi| atiśītamagnimāndyaṃ karoti, atyuṣṇaṃ ca
pracalasyāsṛjo nitarāṃ pracalatāṃ karoti, tasmānnātyuṣṇaśītam| laghu dīpanīyaṃ
cāgnidīptyarthameva||23||
prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ
tu(pu)ṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti||24||
samprati śoṇitādarśanenāpi viśuddharaktajñānārthaṃ lakṣaṇamāha- prasannetyādi|
avyāhatā paktiśca vegaśca purīṣādīnāṃ yasya sa tathā||24||
yadā tu raktavāhīni rasasañjñāvahāni ca| pṛthak pṛthak samastā vā srotāṃsi
kupitā malāḥ||25|| malināhāraśīlasya
rajomohāvṛtātmanaḥ| pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā||26||
madamūrcchāyasannyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ| yathottaraṃ balādhikyaṃ
hetuliṅgopaśāntiṣu||27|| durbalaṃ cetasaḥ
sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate| mano vikṣobhayañjantoḥ sañjñāṃ
sammohayettadā||28|| pittamevaṃ kaphaścaivaṃ
mano vikṣobhayannṛṇām| sañjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate||29||
samprati raktavāhidhamanīduṣṭyā ye vyādhayo bhavanti tānāha- yadā tvityādi|
sañjñāvahānīti sañjñāhetumanovahāni, manasastu kevalameva śarīramayanībhūtaṃ;
yaduktaṃ- “sattvādīnāṃ punaḥ kevalaṃ śarīramayanībhūtam” (vi. 5) ityādi; kiṃvā
rasasañjñaṃ dhātumāvahantīti rasasañjñavahāni
7| rasavahadhamanīnāṃ tu hṛdayaṃ sthānaṃ, tadupaghātācca moha upapanna eva|
malā iti duṣṭadoṣasañjñāḥ; yaduktaṃ- “malinīkaraṇānmalāḥ” iti| yathottaraṃ
liṅgādhikyaṃ madamūrcchāyasannyāseṣu moharūpaṃ jñeyaṃ; made'pi hi stoko
moho'sti, uttarayostu vyakta eva mohaḥ||25-29||
saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam
8| vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim||30||
sakrodhaparuṣābhāṣaṃ samprahārakalipriyam| vidyāt pittamadāviṣṭaṃ
raktapītāsitākṛtim||31||
svalpāsambaddhavacanaṃ tandrālasyasamanvitam| vidyāt kaphamadāviṣṭaṃ pāṇḍuṃ
pradhyānatatparam||32|| sarvāṇyetāni rūpāṇi
sannipātakṛte made|33|
paruṣaṃ brūta iti paruṣābhāṣaḥ||30-32||-
jāyate śāmyati kṣipraṃ mado madyamadākṛtiḥ||33||
madasvarūpamāha- jāyata ityādi||33||
yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte
vātapittakaphatrayāt||34||
madaprasaṅgena madyaviṣajayorapi madayoścāturvidhyamāha- yaścetyādi|
vātapittakaphatrayāditi vātāt pittāt kaphādvātapittakaphācca; etena
teṣāmapyetadeva lakṣaṇaṃ vātādikṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ||34||
nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam| paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca
pratibudhyate
9||35|| vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā
hṛdayasya ca| kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyāmūrcchāye vātasambhave||36||
raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā| paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ
pratibudhyate||37|| sapipāsaḥ sasantāpo
raktapītākulekṣaṇaḥ| sambhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave||38||
meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ| paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca
pratibudhyate||39|| gurubhiḥ
prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā| saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye
kaphasambhave||40|| sarvākṛtiḥ
sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||41||
mūrcchāyalakṣaṇamāha- nīlaṃ vetyādi| tatra vātamūrcchāye śyāvāruṇā chāyā
riṣṭarūpatvānmaraṇāya syād vāyavyatvāditi codyaṃ kurvanti; uktaṃ hi- “vāyavyā
sā vināśāya kleśāya mahate'pi vā” (iṃ. 7) iti| tanna, animittā hi chāyā riṣṭaṃ
na tu dṛśyamānanimittā, iha ca vātasambandho dṛśyata eva nimittaṃ; kiṃvā
“kleśāya mahate'pi vā” iti vacanādeva vāyavyacchāyāyā mārakatvaṃ
vyabhicaritam| tamobhirghanaiśceti tamoghanaiḥ; kiṃvā tamobhireva ghanaiḥ|
vinā bībhatsaceṣṭitairiti dantakhādanāṅgavikṣepaṇādikaṃ vinā||35-41||
doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu
10
dehinām| svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā||42||
vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyasyantyabalaṃ jantuṃ
prāṇāyatanasaṃśritāḥ||43|| sa nā
sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| prāṇairviyujyate śīghraṃ muktvā
sadyaḥphalāḥ kriyāḥ||44|| durge'mbhasi yathā
majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā
sannyāsapīḍitam||45|| añjanānyavapīḍāśca
dhūmāḥ pradhamanāni ca| sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare||46||
luñcanaṃ keśalomnāṃ ca dantairdaśanameva ca| ātmaguptāvagharṣaśca hitaṃ
tasyāvabodhane||47|| sammūrcchitāni tīkṣṇāni
madyāni vividhāni ca| prabhūtakaṭuyuktāni
11
tasyāsye gālayenmuhuḥ||48|| mātuluṅgarasaṃ
tadvanmahauṣadhasamāyutam| tadvatsauvarcalaṃ dadyādyuktaṃ
madyāmlakāñjikaiḥ||49|| hiṅgūṣaṇasamāyuktaṃ
yāvat sañjñāprabodhanam| prabuddhasañjñamannaiśca laghubhistamupācaret||50||
vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca|
paṭubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ||51||
sraṃsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| śoṇitasyāvasekaiśca
vyāyāmodgharṣaṇaistathā||52||
prabuddhasañjñaṃ matimānanubandhamupakramet| tasya
12
saṃrakṣitavyaṃ hi manaḥ pralayahetutaḥ||53||
sannyāsasya mūrcchādibhyo bhedakaṃ lakṣaṇamāha- doṣeṣvityādi| kṛtavegeṣviti
vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati; yaduktaṃ
viṣamajvare- “kṛtvā vegaṃ gatabalā” (ci. 3) ityādi| sannyasyanti aceṣṭaṃ
kurvanti
13| prāṇāyatanamiti hṛdayam| muktveti aprāpya| sadyaḥphalā iti sadyaḥ
prabodhanakārikāstīkṣṇāñjanādikāḥ| sūcībhiriti ca todanena sambadhyate|
sammūrcchitānīti militāni| gālayediti yatnena mukhe prakṣipet|
sauvarcalasthāne kecit sauvīrakamāhuḥ| anubandhaṃ
14
satatam| pralayahetuta iti mohahetutaḥ||42-53||
snehasvedopapannānāṃ yathādoṣaṃ yathābalam| pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu
madeṣu ca||54|| aṣṭāviṃśatyauṣadhasya tathā
tiktasya sarpiṣaḥ| prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā||55||
triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| śilājatuprayogo vā prayogaḥ
payaso'pi vā||56|| pippalīnāṃ prayogo vā
payasā citrakasya vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate||57||
raktāvasekācchāstrāṇāṃ satāṃ sattvavatāmapi| sevanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti
śarīriṇām||58||
aṣṭāviṃśatyauṣadhasyeti pānīyakalyāṇasya| tiktasya mahatastathā tiktasya
ṣaṭpalasya tathā mahatastiktasyeti sambandhaḥ; ete ca
tiktaṣaṭpalamahātiktakaghṛte kuṣṭhacikitsite vaktavye| kaumbhaṃ
sarpirdaśābdikam||54-58||
tatra ślokau- viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca śoṇitaṃ tasya hetavaḥ| raktapradoṣajā
rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham||59||
madamūrcchāyasannyāsahetulakṣaṇabheṣajam| vidhiśoṇitake'dhyāye sarvametat
prakāśitam||60|| ityagniveśakṛte tantre
carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
samāpto yojanācatuṣkaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne yojanācatuṣke vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'yadyapi śoṇitavikārā api vātādijanyā eva, tathā'pi dhātuṣu bahuvikārakartṛtvena prādhānyasūcanārthaṃ pṛthagadhyāye'bhidhānaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'iyamapyarthaparā sañjñā| kiṃvā vidhinā śoṇitamitiśabdamadhikṛtya kṛto'dhyāyo vidhiśoṇitīyādhyāyaḥ| “varṇāgamaḥ” ityādinā 'nā' śabdalopaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'akṣipākaśca' iti pā. ↩
- 4 'samyagupakrāntā ityanvayaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 '...rāmayaṃ' iti pā. ↩
- 6 'dvidoṣaliṅgaṃ' iti pā. ↩
- 7 'anye tu rasasañjñaṃ dhātumāvahantīti rasasañjñavahānītyāhuḥ| kintu “rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathottarabalottarāḥ” iti tantrāntare manovahadhamanīduṣṭirvyaktā, sā cāsmin vyākhyāne nopapadyate, iti pūrvavyākhyaiva yuktā' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 8 'saktānalpadrutābhāṣamiti saktaṃ vicchinnavarṇam, analpaṃ bahu, drutaṃ śīghraṃ bhāṣate yaḥ sa tathā, evaṃ paruṣābhāsamityapi vyākhyeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 'tamaḥ praviśati mūrcchatītyarthaḥ, śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 'hṛtavegeṣu' iti pā. ↩
- 11 'prabhūtakaṭutiktāni' iti pā. ↩
- 12 'tataḥ sa rakṣitavyo hi manaḥpralayahetutaḥ' iti pā. ↩
- 13 'sannyasyanti mohayanti' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 14 'anubaddhaṃ' iti pā. ↩