athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ya ime yojanācatuṣke ṣaḍupakramā abhihitāste'nnapānāpekṣayaiva vyādhiharaṇe
samarthāḥ, ato'nnapānacatuṣko'bhidhīyate| tatrāpi
saṅkṣepeṇānnapānaguṇābhidhāyako yajjaḥpuruṣīyo'bhidhīyate| tatrādau
puruṣavyādhikāraṇaniścāyakaprakaraṇaṃ tvāhāraguṇapraśnāvatārārthaṃ tathā
pūrvoktaṣaḍupakramaṇīyarogakāraṇajñānārthaṃ ca ‘yajjaḥpuruṣa’ iti praśnaṃ
prādhānyenādhikṛtya kṛto'dhyāyo yajjaḥpuruṣīyo jñeyaḥ| yadyapi ‘puruṣo yajjaḥ’
iti praśnakramaḥ, tathā'pi praśnārtho'tra gṛhītaḥ||1-2||
purā pratyakṣadharmāṇaṃ bhagavantaṃ punarvasum| sametānāṃ
1
maharṣīṇāṃ prādurāsīdiyaṃ kathā
2||3|| ātmendriyamanorthānāṃ yo'yaṃ
puruṣasañjñakaḥ| rāśirasyāmayānāṃ ca prāgutpattiviniścaye||4||
pratyakṣadharmatvaṃ tapaḥprabhāvāt| iyamiti agre vakṣyamāṇā| kathā
tattvajijñāsārthamanyonyapṛcchā| rāśiḥ melakaḥ, ātmendriyamano'rthasamudāya
ityarthaḥ| asya rāśerāmayānāṃ cotpattiviniścaye utpattiviniścayaviṣayiṇī kathā
prādurāsīditi sambandhaḥ||3-4||
tadantaraṃ kāśipatirvāmako vākyamarthavit
3| vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca||5||
kinnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ| na vetyukte narendreṇa
provācarṣīn punarvasuḥ||6||
tāmeva parasparapraśnarūpāṃ kathāṃ darśayati- tadantaramityādi| antaraśabdaḥ
kālavacanaḥ; yathā- “apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram” (ci. 10) iti;
kiñcitkālamityarthaḥ; tena tadantaramiti kathārambhakāla
4
ityarthaḥ| kāśī vārāṇasī tasyāḥ patiḥ, teṣāṃ bahutvādviśeṣaṇaṃ- vāmaka iti|
yasmājjāto yajjaḥ; tata eva puruṣajanakāt kāraṇājjātāstajjāḥ| na veti anyataḥ
puruṣo jāyate'nyataśca tasya rogā ityarthaḥ| narendreṇeti kāśipatināmnā
rājarṣiṇā||5-6||
sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṃśayāḥ| bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya
saṃśayam||7||
amitābhyāṃ jñānavijñānābhyāṃ chinnaḥ saṃśayo yeṣāṃ te tathā|
“bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam” iti pāṭhaḥ sugamaḥ|
“bhavanto'rhanti naśchettuṃ kāśirāje ca saṃśayam” iti tu pāṭhe, no'smākaṃ
kāśirāje'smanmadhyagata ityarthaḥ| etena svapakṣe kāśirāje na vyāmohavacanaṃ
vaktavyamiti śikṣayati| cakāreṇānyeṣāṃ ca ṛṣīṇāṃ saṃśayaṃ samuccinoti| anye
tu, no'smākaṃ saṃśayaṃ kāśirāje ca saṃśayamiti vyākhyānayanti| saṃśayadvaye
caiko'tra ṛṣīṇāmātmendriyetyādinā ślokena darśitaḥ saṃśayaḥ, sa ca
puruṣasyāmayānāṃ ca prāgutpattiṃ prathamotpattiṃ pratīti vyākhyānayanti;
dvitīyastu kāśipateryathokta eva||7||
pārīkṣistatparīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt| ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ
kāraṇaṃ hi saḥ||8|| sa cinotyupabhuṅkte ca
karma karmaphalāni ca| nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ||9||
ātmajaḥ puruṣa ityādipraśnadvayasyottaraṃ; tatra pūrvapraśnasya
puruṣasyāmayānāṃ ca kuta utpattirityevaṃrūpasya praśnasyottaraṃ ātmajaḥ puruṣo
rogāśceti, kāśipatipraśnamātre'pyuttarametat yata evātmataḥ puruṣo jāyate tata
eva rogā ityartharūpameva
5| praśnottaratā tvasya granthasya sugamaiva| kāraṇatve hetumāha- sa
cinotītyādi| cinoti karma, karmaphalāni ca śarīrārogyavikārādīni bhuṅkta iti
yojanā| karmasahāyasyātmanaḥ śarīravikārādikartṛtvāt kāraṇatvamiti bhāvaḥ|
etadeva vyatirekeṇāha- nahyṛta ityādi| cetanādhātuḥ ātmā| sukhaduḥkhayoriti
sukhaduḥkhasādhanayoḥ nīrukśarīravikārayorityarthaḥ||8-9||
śaralomā tu netyāha na hyātmā''tmānamātmanā|
yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana||10||
rajastamobhyāṃ tu manaḥ parītaṃ sattvasañjñakam| śarīrasya samutpattau
vikārāṇāṃ ca kāraṇam||11|| vāryovidastu
netyāha na hyekaṃ kāraṇaṃ manaḥ
6| narte śarīrācchārīrarogā
7
na manasaḥ sthitiḥ||12|| rasajāni tu bhūtāni
vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ| āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvṛttihetavaḥ||13||
mana ityukte manyate'neneti vyutpattyā''tmā'pi śaṅkyeta, taduktaṃ-
sattvasañjñakamiti| narte śarīrācchārīrā vātādijanyāḥ śoṣādayastiṣṭhanti;
tathā na manasaḥ sthitiḥ, ṛte śarīrāditi yojyam| rajastamaḥparītasya hi manaso
nityaṃ śarīra eva sthitiḥ; yattu nirdoṣaṃ manastattu na puruṣasya nāpi ca
vyādheḥ kāraṇamiti bhāvaḥ| rasajānītyādau smṛtā nirvṛttihetava iti
vyādhipuruṣayoḥ| etena vyādhipuruṣajanakarasakāraṇatvenāpaḥ kāraṇakāraṇatayā
puruṣavikārayoḥ kāraṇaṃ bhavanti| kiṃvā āpo nirvṛttihetava iti rasānāṃ; kiṃvā
yasmādrasavatya āpastasmāttā nirvṛttihetava iti yojanā||10-13||
hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ| nātīndriyaṃ
8
manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā||14||
ṣaḍdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaḍdhātujāstathā| rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa
sāṅkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ
9||15||
nahyātmetyādau nātīndriyaṃ mano rasajaṃ smṛtamiti yojanā; yasmādatīndriyaṃ
mana ātmā cātīndriyaḥ, tasmānna rasajau; rasāddhi jāyamānaṃ
kāraṇaguṇānuvidhānādaindriyakaṃ syādityarthaḥ| hetvantaramāha- santītyādi|
ahitaśabdarūpādijanye vikāre na rasaḥ kāraṇamityarthaḥ| ātmā pṛthivyādīni ca
pañca ṣaḍ dhātavaḥ| yaduktaṃ- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ”
(śā. 1) iti||14-15||
tathā bruvāṇaṃ kuśikamāha tanneti kauśikaḥ| kasmānmātāpitṛbhyāṃ hi vinā
ṣaḍdhātujo bhavet||16|| puruṣaḥ
puruṣādgaurgoraśvādaśvaḥ prajāyate| pitryā mehādayaścoktā
10
rogāstāvatra kāraṇam||17||
kuśika iti hiraṇyākṣasya nāma| kasmāditi ākṣepe| mātāpitranapekṣitve
sarvaprāṇiṣu ṣaḍdhātusamudāyasya vidyamānatvena narago'śvādibhedo na syāditi
bhāvaḥ| hetvantaramāha- pitryā mehādayaścoktā iti| pitṛto'patyaṃ gacchantīti
pitryāḥ; ādiśabdena kuṣṭhārśaḥprabhṛtayo grāhyāḥ| svapakṣaṃ darśayati- tāvatra
kāraṇamiti; tau mātāpitarau||16-17||
bhadrakāpyastu netyāha nahyandho'ndhāt prajāyate| mātāpitrorapi ca te
prāgutpattirna yujyate||18|| karmajastu mato
jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ| nahyṛte karmaṇo janma rogāṇāṃ puruṣasya vā||19||
na hyandha ityādi| mātāpitṛkāraṇatve'ndhena jāto'ndhaḥ syādityarthaḥ|
hetvantaramāha- mātāpitrorapītyādi| te tava mātāpitṛkāraṇavādinaḥ, prāgiti
sargādau mātāpitrorutpattirna syāt; sargādau niḥśarīriṇi
ādibhūtayormātāpitrorabhāvādutpādo nopapanna iti bhāvaḥ||18-19||
bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṃ hi karmaṇaḥ| dṛṣṭaṃ na cākṛtaṃ karma yasya
syāt puruṣaḥ phalam||20|| bhāvahetuḥ
svabhāvastu vyādhīnāṃ puruṣasya ca| kharadravacaloṣṇatvaṃ tejontānāṃ yathaiva
hi||21||
kartā pūrvaṃ hītyādi| karmaṇaḥ pūrvaṃ kartā ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| yena karmaṇā
sa puruṣaḥ kartavyaḥ, tasya karmaṇaḥ puruṣapūrvabhāvitvāt kāraṇatvaṃ
11
svīkartavyaṃ; tataśca sa cedvinā karma puruṣo'bhūt
12, tat kathaṃ puruṣasya karma kāraṇamiti bhāvaḥ| atha śaṅkyate akṛtamevādau
puruṣajanakaṃ karma bhaviṣyatītyāha- dṛṣṭaṃ na cetyādi| akṛtaṃ karma na
dṛṣṭaṃ, pramāṇena nopalabdhamityarthaḥ| yasmācchubhāśubhakarma kriyājanyameva
dharmādharmarūpaṃ sarvaṃ bhavatīti bhāvaḥ| bhāvahetuḥ utpattihetuḥ|
svābhāvikatve dṛṣṭāntamāha- kharetyādi| tejo'ntānāmiti
13
“kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām” (śā. 1) ityādivakṣyamāṇakrameṇa
bhavet||20-21||
kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṃ bhavet| bhavet
svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva vā||22||
sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṃ prajāpatiḥ| cetanācetanasyāsya
14
jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ||23|| tanneti
bhikṣurātreyo na hyapatyaṃ prajāpatiḥ| prajāhitaiṣī satataṃ
duḥkhairyuñjyādasādhuvat||24|| kālajastveva
puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ| jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra
kāraṇam||25||
svabhāvādityatra ādau ‘yadi’ ityadhyāhartavyaṃ; tena yadi svabhāvādeva
bhāvānāṃ vikāraśarīrādīnāṃ siddhyasiddhī bhavataḥ, tadā ārambhaphalaṃ na
bhavet, svābhāvikatvādbhāvānāṃ; ya ime lokaśāstrasiddhā
yāgakṛṣyadhyayanādyārambhāste niṣprayojanā bhaveyuḥ, akāraṇatvādityarthaḥ
15| sraṣṭetyādau jagataḥ sukhaduḥkhayośca sraṣṭā prajāpatiriti yojanā| sa ca
brahmaṇo'patyam| amitasaṅkalpa iti
yugapadaparimitasthāvarajaṅgamarūpakāryakartṛtvenāparimitatajjananasaṅkalpa
ityarthaḥ| asādhuvaditi asādhuḥ apatyadrohakārī||22-25||
tatharṣīṇāṃ vivadatāmuvācedaṃ
16
punarvasuḥ| maivaṃ vocata tattvaṃ hi duṣprāpaṃ pakṣasaṃśrayāt||26||
vādān saprativādān hi vadanto niścitāniva| pakṣāntaṃ naiva gacchanti
tilapīḍakavadgatau||27|| muktvaivaṃ
vādasaṅghaṭṭamadhyātmamanucintyatām| nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṃ
pravartate||28|| yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat
sañjanayennaram| teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet||29||
pakṣasaṃśrayāditi rāgataḥ pakṣasaṅgrahāt| niścitāniveti paramārthato'niścitā
eva, paraṃ pakṣarāgādbuddhiprakarṣānniścitā ivābhidhīyante pakṣā ityarthaḥ|
pakṣāntamiti samyagarthāvadhāraṇarūpaṃ pakṣāntam| tilapīḍakastailārthaṃ
yantropari sthito manuṣyaḥ; tilapīḍako yathā gatau gamane sati,
gamyadeśāprāptyā cāntaṃ nāsādayati, punastatraiva bhramaṇāt; tathā
pakṣasaṃśrayādvādino'pītyarthaḥ| saṅghaṭṭaḥ anyonyapīḍako melakaḥ| adhyātmaṃ
tattvam| skandhaḥ samūhaḥ| pakṣarāgaśceha tattvajñānapratibandhakatvena
tamaskandha ucyate| siddhāntamāha- yeṣāmityādi| yeṣāmiti yajjātīyānāṃ, te ca
mahābhūtādayaḥ| tena mahābhūtatvenaiva vātādīnāṃ grahaṇam| sampaditi
praśastaguṇatā| naramiti saṃyogipuruṣam| vipaditi vaiguṇyam| samudīrayediti
janayet| eteṣāṃ ca ṛṣivādānāṃ kathanaṃ pūrvapakṣasiddhāntaśravaṇena
śiṣyasandehanivṛttyartham
17||26-29||
athātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca
bhagavantamātreyaṃ- bhagavan! sampannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṃ
ca rogāṇāṃ kimabhivṛddhikāraṇamiti||30||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- hitāhāropayoga eka eva puruṣavṛddhikaro bhavati,
ahitāhāropayogaḥ punarvyādhinimittamiti
18||31|| evaṃvādinaṃ
bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan! hitāhitānāmāhārajātānāṃ
lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahe;
hitasamākhyātānāmāhārajātānāmahitasamākhyātānāṃ ca
mātrākālakriyābhūmidehadoṣapuruṣāvasthāntareṣu viparītakāritvamupalabhāmaha
iti||32||
hitāhāropayoga eka evetyavadhāraṇenāsya
19
prādhānyaṃ darśayati nānyapratiṣedham, ācārasya svapnādestathā śabdādīnāmapi
kāraṇatvenoktatvāt| vyādhinimittamiti vyādhyabhivṛddhinimittaṃ
madhyapadalopājjñeyam, abhivṛddhikāraṇasyaiva pṛṣṭatvāt; tathā'hitāhārasya
yadvyādhinimittatvaṃ, tasya ‘teṣāmeva vipadvyādhīn vividhān samudīrayet’
ityanenaivoktatvāt| kiṃvā vyādhinimittaśabdena sāmānyena janako vardhakaśca
heturucyate| anapavādamiti avyabhicāri| hitāhitāhāradurjñānatāhetumāha-
hitasamākhyātānāmityādi| viparītakāritvamiti pathyasyāpathyatvaṃ tathā
apathyasya pathyatvaṃ mātrādivaśādbhavati| tatra pathyā raktaśālyādayo'timātrā
hīnamātrā vā mātrādoṣādapathyā bhavanti| tathā kālavaśātta eva raktaśālyādayo
laghutvādbalavadagnīnāṃ hemante na hitāḥ; kālaśabdena ceha nityaga eva kālo
gṛhyate, āvasthikasya puraṣāvasthāśabdena gṛhītatvāt| kriyā tu saṃskaraṇaṃ,
tena ca raktaśālirasamyaksvinnāprasrutatvādinā odanadoṣeṇāhito bhavati, tathā
sa eva bhūmisambandhādānūpadeśajaḥ sannapathyo bhavati| tathā dehāpekṣayā
medasvino raktaśālirlaghutayā na hito bhavati, taduktaṃ- “guru cātarpaṇaṃ
ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati” (sū. 21) iti| tathā sa eva doṣe vāyāvahitaḥ,
doṣaśabdena vyādhirapi grahītavyaḥ| tathā- puruṣasya bālyāvasthāyāṃ
śleṣmapradhānāyāṃ tiktādi pathyaṃ, tattu vārdhakye vṛddhavāte na pathyam|
avasthāntaraśabdaśca mātrādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| evamahitasyāpi
mātrādiparigraheṇa hitatvamunnetavyam||30-32||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yadāhārajātamagniveśa! samāṃścaiva śarīradhātūn
prakṛtau sthāpayati viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi, viparītaṃ
tvahitamiti; ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādaṃ bhavati||33||
evaṃvādinaṃ ca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! na
tvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti||34||
siddhāntayati- yadāhārajātamityādi| anena ca granthena hitāhitatvaṃ na
svarūpeṇa bhāvānāṃ, kintu mātrādisavyapekṣamiti darśitaṃ bhavati| na
tvetadityādi| etaditi hitāhitam| evamupadiṣṭamiti
yadāhārajātamityādilakṣaṇoddiṣṭam| vijñāsyanti na tviti sambandhaḥ| etasmin
hitāhitalakṣaṇe mātrādyavasthāntarajñānaṃ
20
vinā na hitatvamahitatvaṃ vā hitānāṃ raktaśālyādīnāmahitānāṃ yavakādīnāṃ ca
jñātuṃ pāryate, mātrādyavasthāyāśca durjñānatvena sarvavaidyā jñātumakṣamā iti
bhāvaḥ||33-34||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yeṣāṃ hi viditamāhāratattvamagniveśa! guṇato
dravyataḥ karmataḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayo bhāvāḥ, ta etadevamupadiṣṭaṃ
vijñātumutsahante| yathā tu khalvetadupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo
vijñāsyanti, tathaitadupadekṣyāmo mātrādīn
21
bhāvānanudāharantaḥ; teṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti| āhāravidhiviśeṣāṃstu
khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ||35||
etadevāsarvabhiṣagjñeyatvaṃ lakṣaṇasyāha- yeṣāṃ hītyādi| guṇata iti iha
prakaraṇe gurulaghutvādiguṇataḥ| dravyata iti kāraṇataḥ, yathā-
idamāpyamidamāgneyamityādi; kiṃvā dravyata ityāhāradravyādraktaśālyādeḥ|
karmataḥ kāryataḥ; yathā- idaṃ jīvanamidaṃ bṛṃhaṇamityādi| sarvāvayavaśaśceti
rasavīryavipākaprabhāvebhyaḥ| mātrādayaścānantaroktāḥ puruṣāntā jñeyāḥ|
āhāratattvaṃ ca guṇādibhyo viditaṃ mātrādayaśca viditā iti yojanā| kiṃvā
guṇaśabdena rasavīryādīnāmapi grahaṇaṃ, sarvāvayavaśaśceti mātrādijñānena
sambadhyate| yathetyādau etaditi hitāhitam| bhūyiṣṭhakalpā nānāprakārā
uttamādhamamadhyamā ityarthaḥ, bhūyiṣṭhakalpā iti kṛtvā
sarvagrahaṇamuttamādīnāmeva śreṣṭhaśreṣṭhataraśreṣṭhatamādibhedagrahaṇārthaṃ;
kiṃvā śalyādyaṣṭāṅgādhyāyivaidyagrahaṇārthaṃ
22; kiṃvā bhūyiṣṭhakalpā iti vijñātabhūrihitāhitodāharaṇāḥ; agryādhikāre hi
bahu hitāhitaṃ vaktavyaṃ, taccālpabuddhīnāṃ vyavahārāya bhavati,
prakṛṣṭabuddhīnāṃ cānuktajñānāyeti bhāvaḥ| lakṣaṇata iti lakṣaṇamāhāratvaṃ
23
sthāvarajaṅgamātmakatvādi, etacca ‘tadyathā- āhāratvaṃ’ ityādinā
‘karaṇabāhulyāt’ ityantena vakṣyati| avayavata iti ekadeśataḥ, ekadeśāśca
lohitaśālyādayaḥ; te tu ‘tadyathā lohitaśālayaḥ’ ityādinā vakṣyante||35||
tadyathā- āhāratvamāhārasyaikavidhamarthābhedāt; sa punardviyoniḥ,
sthāvarajaṅgamātmakatvāt; dvividhaprabhāvaḥ, hitāhitodarkaviśeṣāt;
caturvidhopayogaḥ, pānāśanabhakṣyalehyopayogāt; ṣaḍāsvādaḥ, rasabhedataḥ
ṣaḍvidhatvāt; viṃśatiguṇaḥ,
gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhina-
viśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt;
aparisaṅkhyeyavikalpaḥ, dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāt||36||
arthābhedāditi abhyavahriyamāṇatvārthābhedāt| dviyoniriti dviprabhavaḥ|
hitarūpo'hitarūpo vodarko hitāhitodarkaḥ, sa eva viśeṣaḥ; udarka uttarakālīnaṃ
phalam| gurulāghavādayo yugmāḥ parasparavirodhino jñeyāḥ; anugamāditi
anugatatvāt| ātreyabhadrakāpyīye (sū. 26) vakṣyamāṇāḥ paratvādayo guṇā na
tathā'tropakārakā iti nehocyante| ye tu tatra saṃyogakaraṇe āhāravidhau
bhūryupayoginī, te bahuvidhatvena tvaparisaṅkhyeyavikalpahetutvenaiva
niveśite| parimāṇaṃ tu mātrā, sā cehānudāharaṇīyatvena pratijñātā ‘mātrādīn
bhāvānanudāharantaḥ’ iti vacanena| dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāditi dravyaṃ
śūkadhānyādikaṃ, saṃyoga āhāradravyāṇāṃ melakaḥ, karaṇaṃ saṃskāraḥ||36||
tasya khalu ye ye vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyante, bhūyiṣṭhakalpānāṃ ca
manuṣyāṇāṃ prakṛtyaiva hitatamāścāhitatamāśca, tāṃstān
yathāvadupadekṣyāmaḥ||37||
vikārāvayavā iti vikāraikadeśāḥ| bhūyiṣṭhakalpānāmiti kiñcinnyūnabahūnāṃ
24, kalpaśabdo hyayamīṣadasamāptyarthaḥ
25, yathārājakalpa iti| etena prāyaśo bahūnāṃ ye hitā ahitāśca ta ucyanta
ityarthaḥ| anye tu bhūyiṣṭhakalpānāmiti samānadhātuprakṛtīnāmiti bruvate|
prakṛtyeti na saṃyogakaraṇādinā, kintu svabhāvena||37||
tadyathā- lohitaśālayaḥ śūkadhānyānāṃ pathyatamatve śreṣṭhatamā bhavanti,
mudgāḥ śamīdhānyānām, āntarikṣamudakānāṃ, saindhavaṃ lavaṇānāṃ, jīvantīśākaṃ
śākānām, aiṇeyaṃ mṛgamāṃsānāṃ, lāvaḥ pakṣiṇāṃ, godhā bileśayānāṃ, rohito
matsyānāṃ, gavyaṃ sarpiḥ sarpiṣāṃ, gokṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, tilatailaṃ
sthāvarajātānāṃ snehānāṃ, varāhavasā ānūpamṛgavasānāṃ, culukīvasā
matsyavasānāṃ, pākahaṃsavasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, kukkuṭavasā
viṣkiraśakunivasānāṃ, ajamedaḥ śākhādamedasāṃ, śṛṅgaveraṃ kandānāṃ, mṛdvīkā
phalānāṃ, śarkarekṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaiva hitatamānāmāhāravikārāṇāṃ
prādhānyato dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti||38||
lohitaśālī raktaśāliḥ| śūkadhānyānāmityādau nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| pathyatamatva
iti tamapprayogaḥ sajātīyebhyaḥ
26
prakṛṣṭatvena śreṣṭhatamā iti, yathā- śreṣṭhatama iti praśasyaḥ; kiṃvā
tamapgrahaṇaṃ svārthikaṃ, yathā- “yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām” iti,
tathā ‘anyatamaṃ jihvāvaiṣayikam’ (sū. 26) iti| yadyapi kākamācī tridoṣaghnī
rasāyanī ca, tathā'pīha jīvantī svasthahitatvaprakarṣāducyate,
svasthahitatvaprakarṣaśceha vacanādeva labhyate| evamanyatrāpi vyākhyeyam|
kākamācyāṃ tvayaṃ viśeṣaḥ- yat- kākamācī paryuṣitā maraṇāya| yadyapi
godhārohitau kaphapittavardhanau, vacanaṃ hi- “bhūśayā vārijātāśca
kaphapittavivardhanāḥ” iti, tathā'pīha sajātīyeṣu pathyatvaprakarṣeṇehocyete;
tathā kiñciddoṣakarasyāpi ṛtubhedena
27
pathyatvaṃ bhavatyeva; kiñcit svasthahitatvaṃ dravyasya pṛthageva guṇaḥ na
doṣakartṛtvaṃ doṣaharatvaṃ vā'pekṣate; yaduktaṃ- “kiñciddoṣapraśamanaṃ
kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ kiñciddravyaṃ trividhamucyate” (sū.
1) iti| cullukī ‘sugṛha’ iti khyātaḥ| pākahaṃsaḥ śvetahaṃsaḥ||38||
ahitatamānapyupadekṣyāmaḥ- yavakāḥ śūkadhānyānāmapathyatamatvena prakṛṣṭatamā
28
bhavanti, māṣāḥ śamīdhānyānāṃ, varṣānādeyamudakānām, ūṣaraṃ lavaṇānāṃ,
sarṣapaśākaṃ śākānāṃ, gomāṃsaṃ mṛgamāṃsānāṃ, kāṇakapotaḥ pakṣiṇāṃ, bheko
bileśayānāṃ, cilicimo matsyānām, āvikaṃ sarpiḥ sarpiṣām, avikṣīraṃ kṣīrāṇāṃ,
kusumbhasnehaḥ sthāvarasnehānāṃ, mahiṣavasā ānūpamṛgavasānāṃ, kumbhīravasā
matsyavasānāṃ, kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, caṭakavasā
viṣkiraśukanivasānāṃ, hastimedaḥ śākhādamedasāṃ, nikucaṃ phalānām, ālukaṃ
kandānāṃ, phāṇitamikṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaivāhitatamānāmāhāravikārāṇāṃ
prakṛṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti; (iti) hitāhitāvayavo vyākhyāta
āhāravikārāṇām||39||
prakṛṣṭatamā iti tamapprayogaḥ pūrvavat svārthikaḥ| yadyapyapathyatama iti
tamapprayogeṇaiva prakṛṣṭatvaṃ pratipāditaṃ, tathā'pyapathyatamānāṃ bahūnāṃ
madhye prakarṣakhyāpanārthaṃ prakṛṣṭatama iti padam| varṣāsu nādeyaṃ
varṣānādeyam| ūṣaradeśabhavamūṣaram| kāṇakapota ityatra kāṇaśabdo'lpavacanaḥ;
yathā- kāṇo megha iti| cilicimo mahāśakalī matsyo rohitabhedaḥ, atraiva hyagre
rohitabhedameva cilicimaṃ vakṣyati| kākamadguḥ pānīyakākikā| caṭakaḥ
prasiddhaḥ| hitāhitāvayava ityādi| atrādau ‘iti’ śabdo'dhyāhāryaḥ, tena iti
hitāhitāvayava āhāravikārāṇāṃ vyākhyāto bhavatīti pūrveṇaiva yojanīyam||39||
ato bhūyaḥ karmauṣadhānāṃ ca prādhānyataḥ sānubandhāni
dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- annaṃ vṛttikarāṇāṃ śreṣṭham,
udakamāśvāsakarāṇāṃ
29
(surā śramaharāṇāṃ
30
), kṣīraṃ jīvanīyānāṃ, māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānāṃ, rasastarpaṇīyānāṃ,
lavaṇamannadravyarucikarāṇām, amlaṃ hṛdyānāṃ, kukkuṭo balyānāṃ, nakrareto
vṛṣyāṇāṃ, madhu śleṣmapittapraśamanānāṃ, sarpirvātapittapraśamanānāṃ, tailaṃ
vātaśleṣmapraśamanānāṃ, vamanaṃ śleṣmaharāṇāṃ, virecanaṃ pittaharāṇāṃ,
bastirvātaharāṇāṃ, svedo mārdavakarāṇāṃ, vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṃ, kṣāraḥ
puṃstvopaghātināṃ, (tindukamanannadravyarucikarāṇām
31,) āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām, āvikaṃ sarpirahṛdyānām, ajākṣīraṃ
śoṣaghnastanyasātmyaraktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, avikṣīraṃ
śleṣmapittajananānāṃ, mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānāṃ, mandakaṃ
dadhyabhiṣyandakarāṇāṃ, gavedhukānnaṃ karśanīyānām, uddālakānnaṃ
virūkṣaṇīyānām, ikṣurmūtrajananānāṃ, yavāḥ purīṣajananānāṃ, jāmbavaṃ
vātajananānāṃ, śaṣkulyaḥ śleṣmapittajananānāṃ, kulatthā amlapittajananānāṃ,
māṣāḥ śleṣmapittajananānāṃ, madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayogināṃ,
trivṛt sukhavirecanānāṃ, caturaṅgulo mṛduvirecanānāṃ,
snukpayastīkṣṇavirecananāṃ, pratyakpuṣpā śirovirecanānāṃ, viḍaṅgaṃ
krimighnānāṃ, śirīṣo viṣaghnānāṃ, khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṃ, rāsnā vātaharāṇām,
āmalakaṃ vayaḥsthāpanānāṃ, harītakī pathyānām, eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇāṃ,
pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhapraśamanānāṃ, citrakamūlaṃ
dīpanīyapācanīyagudaśothārśaḥśūlaharāṇāṃ, puṣkaramūlaṃ
hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṃ, mustaṃ sāṅgrāhikadīpanīyapācanīyānām, udīcyaṃ
nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṃ, kaṭvaṅgaṃ
sāṅgrāhikapācanīyadīpanīyānām, anantā sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, amṛtā
sāṅgrāhikavātaharadīpanīyaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānāṃ, bilvaṃ
sāṅgrāhikadīpanīyavātakaphapraśamanānām, ativiṣā
dīpanīyapācanīyasāṅgrāhikasarvadoṣaharāṇām, utpalakumudapadmakiñjalkaḥ
sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, durālabhā pittaśleṣmapraśamanānāṃ,
gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānāṃ, kuṭajatvak
śleṣmapittaraktasāṅgrāhikopaśoṣaṇānāṃ, kāśmaryaphalaṃ
raktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, pṛśniparṇī
sāṅgrāhikavātaharadīpanīyavṛṣyāṇāṃ, vidārigandhā vṛṣyasarvadoṣaharāṇāṃ, balā
sāṅgrāhikabalyavātaharāṇāṃ, gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇāṃ,
hiṅguniryāsaśchedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām, amlavetaso
bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmaharāṇāṃ, yāvaśūkaḥ
sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ, takrābhyāso
grahaṇīdoṣaśophārśoghṛtavyāpatpraśamanānāṃ, kravyānmāṃsarasābhyāso
grahaṇīdoṣaśoṣārśoghnānāṃ, kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānāṃ,
samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇāṃ, tailagaṇḍūṣābhyāso
dantabalarucikarāṇāṃ, candanaṃ durgandhaharadāhanirvāpaṇalepanānāṃ,
rāsnāguruṇī śītāpanayanapralepanānāṃ, lāmajjakośīraṃ
dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānāṃ, kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayogināṃ,
madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyaropaṇīyānāṃ, vāyuḥ
prāṇasañjñāpradānahetūnām, agnirāmastambhaśītaśūlodvepanapraśamanānāṃ, jalaṃ
stambhanīyānāṃ, mṛdbhṛṣṭaloṣṭranirvāpitamudakaṃ
tṛṣṇācchardyatiyogapraśamanānām, atimātrāśanamāmapradoṣahetūnāṃ,
yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānāṃ, yathāsātmyaṃ ceṣṭābhyavahārau sevyānāṃ,
kālabhojanamārogyakarāṇāṃ, tṛptirāhāraguṇānāṃ, vegasandhāraṇamanārogyakarāṇāṃ,
madyaṃ saumanasyajananānāṃ, madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇāṃ, gurubhojanaṃ
durvipākakarāṇām, ekāśanabhojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇāṃ, strīṣvatiprasaṅgaḥ
śoṣakarāṇāṃ, śukraveganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṃ,
parāghātanamannāśraddhājananānām, anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇāṃ, pramitāśanaṃ
karśanīyānām, ajīrṇādhyaśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānāṃ,
viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṃ, viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇāṃ,
praśamaḥ pathyānāṃ, āyāsaḥ sarvāpathyānāṃ, mithyāyogo vyādhikarāṇāṃ,
rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ, brahmacaryamāyuṣyāṇāṃ,
paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṃ, saṅkalpo vṛṣyāṇāṃ, daurmanasyamavṛṣyāṇām,
ayathābalamārambhaḥ prāṇoparodhināṃ, viṣādo rogavardhanānāṃ, snānaṃ
śramaharāṇāṃ, harṣaḥ prīṇanānāṃ, śokaḥ śoṣaṇānāṃ, nivṛttiḥ puṣṭikarāṇāṃ,
puṣṭiḥsvapnakarāṇām, atisvapnastandrākarāṇāṃ, sarvarasābhyāso balakarāṇām,
ekarasābhyāso daurbalyakarāṇāṃ, garbhaśalyamāhāryāṇām, ajīrṇamuddhāryāṇāṃ,
bālo mṛdubheṣajīyānāṃ, vṛddho yāpyānāṃ, garbhiṇī
tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṃ, saumanasyaṃ garbhadhāraṇānāṃ,
sannipāto duścikitsyānām, āmo viṣamacikitsyānāṃ
32, jvaro rogāṇāṃ, kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ, rājayakṣmā rogasamūhānāṃ,
prameho'nuṣaṅgiṇāṃ, jalaukaso'nuśastrāṇāṃ, bastistantrāṇāṃ,
himavānauṣadhibhūmīnāṃ, soma oṣadhīnāṃ, marubhūmirārogyadeśānām,
anūpo'hitadeśānām, nirdeśakāritvamāturaguṇānāṃ, bhiṣak cikitsāṅgānāṃ,
nāstikovarjyānāṃ, laulyaṃ kleśakarāṇām, anirdeśakāritvamariṣṭānāṃ, anirvedo
vārtalakṣaṇānāṃ, vaidyasamūho niḥsaṃśayakarāṇaṃ, yogo vaidyaguṇānāṃ,
vijñānamauṣadhīnāṃ, śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṃ, sampratipattiḥ
kālajñānaprayojanānām, avyavasāyaḥ kālātipattihetūnāṃ, dṛṣṭakarmatā
niḥsaṃśayakarāṇām, asamarthatā bhayakarāṇāṃ, tadvidyasambhāṣā
buddhivardhanānām, ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām, āyurvedo'mṛtānāṃ,
sadvacanamanuṣṭheyānām, asadgrahaṇaṃ
33
sarvāhitānāṃ, sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti||40||
ato bhūya iti ata iti hetau, yasmāddhitāhitādyuktaṃ na tu teṣāṃ karmetyarthaḥ|
bhūyaḥ śabdaḥ punararthe, karmeti kāryam; tena, ato bhūya āhāravikārāṇāṃ
karma| yathā- ‘annaṃ vṛttikarāṇām’, ‘udakamāśvāsakarāṇām’ ityādi;
tathauṣadhānāṃ ca karma, yathā- ‘trivṛt sukhavirecanānām’ ityādi vakṣyāmaḥ|
prādhānyata ityanena na sarveṣāmāhāravikārāṇāmauṣadhānāṃ ca karmābhidhānaṃ
34, kintu yathāpradhānamiti darśayati| sānubandhānīti saprayojanāni, yathā-
ajīrṇamuddhāryāṇāmityādi; ajīrṇajvarādikarmakathanaṃ
35
hi cikitsopayogi vyaktameva| dravyāṇīti mahābhūtāni, yathā- jalaṃ
stambhanānāṃ, vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahetūnām, ityādi| dravyāṇītyupalakṣaṇaṃ;
tacca sānubandhānītyasya viśeṣaṇaṃ, tenādravyamapi sānubandhamucyate; yathā-
‘śāstrasahitastarkaḥ sādhanānām’ ityādi| kiṃvā, hitāhitāvayavamiti
karmaviśeṣaṇaṃ; tena, hitāhitaikadeśarūpaṃ karmāhāravikāraṇāmiti bhavati;
tatra hitaṃ karma ‘annaṃ vṛttikarāṇām’ ityādi, ahitaṃ karma ‘āvikaṃ
sarpirahṛdyānām’ ityādi| auṣadhānāṃ
36
karma ‘trivṛt sukhavirecanānām’ ityādi vyākhyānaṃ pūrvavadeva| vṛttikarāṇāmiti
śarīrasthitikarāṇām
37| annadravyarucikarāṇāmiti lavaṇamannena saṃyuktaṃ sadanne ruciṃ
karotītyarthaḥ| amlaṃ hṛdyānāmiti rucyānām, amlaṃ tu svayameva rocate| madhu
śleṣmapittapraśamanānāmiti dravadravyeṣu, durālabhā tvauṣadhadravyeṣu; tena
durālabhāyā madhunaśca śleṣmapittapraśamanaśreṣṭhatvāvadhāraṇaṃ na virodhi|
bastiriti aviśeṣādāsthāpanānuvāsane| avikṣīraṃ pittaśleṣmajananānāmiti peyeṣu
madhye, māṣāḥ pittaśleṣmajananānāmiti bhojyeṣu, śaṣkulyaḥ
pittaśleṣmajananānāmiti bhakṣyeṣu madhye; kiṃvā, trayamapyetat
pittaśleṣmajananaṃ prati samānamiti tritayamapyucyate; evamanyatrāpi
tulyaśreṣṭhatābhidhānaṃ tajjātīyaśreṣṭhatābhiprāyeṇa tathā tulyatvena ca
jñeyam| mandakamiti mandajātam| uddālako vanakodravaḥ| gudaśothaḥ arśaḥ|
gandhapriyaṅguḥ priyaṅgureva| kravyaṃ māṃsamattīti kravyād vyāghrādiḥ|
samaghṛta ityatra samaśabdaḥ sahārthaḥ| udvepanamiti vepanam|
udakamāśvāsanastambhanānāmiti vaktavye, yat pṛthak ‘udakamāśvāsakarāṇāṃ’,
tathā ‘jalaṃ stambhanānāṃ’ iti karoti, tena karmadvaye'pi
jalasyānanyasādhāraṇatāṃ darśayati; militvā guṇapāṭhe hyubhayakarmakartṛṣveva
prādhānyaṃ syāt; evamanyatrāpyanekakarmakartṛtve yasya prādhānyamuktaṃ
pippalīmūlādau, tatra tathābhūtānekakarmakartṛtveṣveva prādhānyaṃ jñeyaṃ, na
pṛthakkarmaṇi| lāmajjakośīramuśīradvayaṃ sagandhamagandhaṃ ca gṛhyate|
ekāśanabhojanamiti ekakālabhojanam; anenaikāśanasya
sukhapariṇāmatāmātramucyate, na dvitīyānnapratiṣedhaḥ kriyate; etena
dvirbhojane'pyavyāhatāgnitānidrādayaḥ
38
sukhapariṇāmakāraṇatvena jñeyāḥ| śoṣadvārāṇāmiti śoṣakāraṇānām| parāghātanaṃ
vadhasthānaṃ, vadhyamānaprāṇidarśanāddhi ghṛṇayā nānne śraddhā syāt|
‘yathā'śitaṃ’ iti kecit paṭhanti, tannātisādhu| pramitāśanam
atītakālabhojanaṃ, stokabhojanaṃ vā| viṣamāśanaṃ prakṛtikaraṇādiviṣamāśanam|
ninditavyādhiḥ śvitrakuṣṭhādiḥ| alakṣmīmukhānām alakṣmīkāraṇānām| mithyāyogaḥ
samyagyogādanyastrividho yogaḥ| saṅkalpaḥ strīsaṅgasaṅkalpaḥ| jvaro rogāṇāmiti
rujākartṝṇām| anuṣaṅgī punarbhāvī| tantrāṇāmiti karmaṇām| soma oṣadhirājaḥ
pañcadaśaparvā| vārtalakṣaṇānāmiti ārogyalakṣaṇānām| jñānamiti
auṣadhādivijñānam| sādhanānāmiti jñānasādhanānām| sampratipattiḥ
yathākartavyatānuṣṭhānam
39| tṛptirāhāraguṇānāmityatra guṇaśabdaḥ praśastadharmavacanaḥ| ekarasābhyāsaḥ
karśanānāmiti apavādaṃ varjayitvā, tena ghṛtābhyāso rasāyanānāmiti na
virudhyate| amṛtānāmiti jīvitapradhā(dā)nahetūnām| sarvasannyāsaḥ
sarvakriyātyāgaḥ
40, sa hi paramasukhamokṣahetuḥ śārīre vaktavyaḥ||40||
bhavanti cātra- agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ yaddvipañcāśaduttaram|
alametadvikārāṇāṃ vighātāyopadiśyate||41||
agryāṇāmityādau
41
agryaśabdaḥ śreṣṭhavacanaḥ| alamiti samartham| atra jvarapramehādayo'pi
svarūpeṇātipīḍākaratvānuṣaṅgikatvādinā jñātāḥ santaścikitsāyāmupayuktā
bhavanti, ato jvarādijñānamapi vikārāṇāṃ vighātāya samarthaṃ bhavati
42| agryāṇāṃ ca vikāraśamakatvābhidhānaṃ prādhānyāducyate, stutyarthaṃ vā; tena
yaducyate- eta eva cedagryādhikāre vihitā vikārāñchamayanti, tat
kimaparacikitsābhidhāneneti; tannirastaṃ bhavati|
vikāravighātaścehotpannānāmauṣadhopayogena, tathā'nutpannānāṃ
svāsthyaparipālanena jñeyaḥ||41||
samānakāriṇo ye'rthāsteṣāṃ śreṣṭhasya lakṣaṇam| jyāyastvaṃ kāryakartṛtve
43
varatvaṃ cāpyudāhṛtam||42||
vātapittakaphānāṃ ca yadyat praśamane hitam| prādhānyataśca nirdiṣṭaṃ
yadvyādhiharamuttamam||43|| etanniśamya
nipuṇaṃ cikitsāṃ samprayojayet| evaṃ kurvan sadā vaidyo dharmakāmau
samaśnute||44||
agryādhikāroktaṃ saṅgraheṇa kathayati- samānetyādi| samānakāriṇaḥ
tulyakarmāṇaḥ| śreṣṭhasya lakṣaṇamiti praśastasya lakṣaṇaṃ; lakṣaṇaṃ tviha
pāṭha eva, pāṭhena hi śraiṣṭhyaṃ lakṣyate jñāyata ityarthaḥ| jyāyastvaṃ
bṛhattvaṃ
44, tadapraśastaguṇabṛhattvaṃ
45
jñeyam; ata evāhitādhikārakathane śreṣṭhatamaśabdaṃ tyaktvā ‘apathyatamatve
prakṛṣṭatamā bhavanti’ ityuktaṃ, tena śreṣṭhasya lakṣaṇamiti raktaśālyādīnāṃ
hitāhārāṇāṃ jñeyaṃ, jyāyastvaṃ cāhitāhārāṇāṃ yavakādīnāmapathyatamatve
prakarṣaśālitvam| kāryakartṛtve varatvaṃ ceti karmaṇi cotkṛṣṭatvaṃ, tacca
‘annaṃ vṛttikarāṇām’ ityādinoktaṃ jñeyam| vātapittakaphānāṃ cetyādau
‘bastirvātaharāṇāṃ’, ‘virecanaṃ pittaharāṇāṃ’, ‘vamanaṃ śleṣmaharāṇām’,
‘āsthāpanaṃ vātaharaṇām’ ityādi jñeyam| yadvyādhiharamiti ‘khadiraḥ
kuṣṭhaharāṇāṃ’, ‘puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlānāhaharāṇām’ ityādi
jñeyam| kiṃvā ‘avaratvam’ iti pāṭhaḥ; tadā avaratvam anyathā
anabhipretakartṛtvaṃ, tacca ‘rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām’ ityādi jñeyam|
śreṣṭhatvajyāyastvābhyāṃ praśastāpraśastakarmaṇāmapi grahaṇaṃ vyākhyeyam||42-44||
pathyaṃ patho'napetaṃ yadyaccoktaṃ manasaḥ priyam| yaccāpriyamapathyaṃ ca
niyataṃ tanna lakṣayet||45||
mātrākālakriyābhūmidehadoṣaguṇāntaram
46| prāpya tattaddhi dṛśyante te te bhāvāstathā tathā||46||
tasmāt svabhāvo nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ| tadapekṣyobhayaṃ karma
prayojyaṃ siddhimicchatā||47||
sampratyuktasya pathyasya hitāparanāmno lakṣaṇamāha- pathyamityādi| pathaḥ
śarīramārgāt srotorūpādanapetam; apetam apakārakam, anapetam
anapakārakamityarthaḥ| pathograhaṇena pathovāhyā doṣā dhātavaśca, tathā
pathonirvartakā dhātavo gṛhyante; tena kṛtsnameva śarīraṃ gṛhītaṃ bhavati,
tataśca śarīrānupaghāti pathyamiti bhavati| kiṃvā,
svasthasvāsthyarakṣaṇamāturavyādhiparimokṣaśceti panthāḥ, tasmādanapetaṃ
pathyam| evamapi mano'nupaghātitvaṃ na labhyata ityāha- yaccoktaṃ manasaḥ
priyamiti| manaso'tiprītyā'bhilaṣitaṃ, tena manaso hitamiti priyārthaḥ; tena
praśamajñānātīkṣṇatvādayo
47
gṛhyante| etena, ‘manaḥśarīrānupaghāti pathyaṃ’ iti
pathyalakṣaṇamanapavādamuktaṃ
48
bhavati| anye tu pathyalakṣaṇadvayametat paṭhanti, vadanti ca- “yadyekaṃ
lakṣaṇaṃ syāttadā jvarādiṣu tiktaṃ bheṣajaṃ manaso'priyatvena na pathyaṃ syāt;
etaccānumatameva
49, yad jvare tiktaprayogasya tadātve na manaso'nukūlatvaṃ, na caitāvatā
śarīraṃ pratyapathyatvaṃ bhavati”, ato yanmātraṃ mano'nukūlatvaṃ
mānasavikārākartṛtvāt tadvyapadeśyameva; kiṃvā tāvanmātramano'nanukūlatvaṃ
mānasavikārākartṛtvādavyapadeśyameva| tadetadapathyatvaṃ kimāhārācārāṇāṃ
niyatamasti netyāha- yaccetyādi| niyataṃ niścitamidamapriyameva
sarvadedamapathyameva sarvadetyevaṃrūpaṃ kiñcinnāstītyarthaḥ| kuto nāstītyāha-
mātretyādi| guṇāntaraśabdo mātrādibhiḥ sambadhyate| tattaditi
mātrādiguṇāntaram| te te iti hitāhitāhārācārāḥ| tathā tatheti hitoktā api
hitāścāhitāśca, tathā ahitoktāścāhitā hitāśca| evaṃ priyamapi
madhurādyapriyaṃ, tiktādyapriyamapi priyam| atrodāharaṇaṃ yathā- pathyaṃ
tāvadghṛtaṃ; tadatimātramapathyaṃ bhavati, kāle ca vasante'pathyaṃ, saṃskāreṇa
ca viruddhadravyasaṃskṛtamapathyaṃ, bhūmau cānūpāyāmapathyam, evaṃ
dehe'tisthūle doṣe ca kaphe'pathyam| apathyamapi viṣaṃ mātrādinā hitaṃ
bhavati, yathā rasāyane- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci.a.1) ityādi|
evamanyadapyūhyam| yasmādevamekāntamapathyatvamaniścitaṃ, prāyovādapathyatā tu
niścitā; tasmāt svabhāvo nirdiṣṭa iti pathyānāṃ raktaśālyādīnāmapathyānāṃ ca
yavakādīnāmityarthaḥ; svabhāvaḥ prakṛtyā pathyatā apathyatā ca| tathā
mātrādirāśraya iti nirdiṣṭa iti sambandhaḥ| mātrādiḥ mātrākālakriyādiḥ| āśraya
iti pathyatvāpathyatvayoḥ| mātrādīnyāśritya bhāvānāṃ pathyatvāpathyatvaṃ ca
pāramārthikaṃ bhavatītyarthaḥ| ubhayamiti svabhāvaṃ mātrādiṃ ca||45-47||
tadātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātreyamagniveśa
uvāca- yathoddeśamabhinirdiṣṭaḥ kevalo'yamartho
50
bhagavatā śrutaścāsmābhiḥ| āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṃ
lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||48||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvaco
bhavantyāsavayonayo'gniveśa! saṅgraheṇāṣṭau śarkarānavamīkāḥ| tāsveva
dravyasaṃyogakaraṇato'parisaṅkhyeyāsu
51
yathāpathyatamānāmāsavānāṃ caturaśītiṃ nibodha| tadyathā-
surāsauvīratuṣodakamaireyamedakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā
52
bhavanti,
mṛdvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatṛṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamṛgaliṇḍikājāmbavakapittha-
kuvalabadarakarkandhupīlupriyālapanasanyagrodhāśvatthaplakṣakapītanodumbarājamodaśṛṅgāṭakaśāṅkhinīphalāsavāḥ
ṣaḍviṃśatirbhavanti,
vidārigandhāśvagandhākṛṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivṛddantīdravantībilvorubūkacitrakamūlairekādaśa
mūlāsavā bhavanti,
śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimedatindukakiṇihīśamī-
śuktiśiṃśapāśirīṣavañjaladhanvanamadhūkaiḥ sārāsavā
53
viṃśatirbhavanti,
padmotpalanalikumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpairdaśa
puṣpāsavā bhavanti, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā
bhavanti, paṭolatāḍakapatrāsavau
54
dvau bhavataḥ, tilvakalodhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti,
śarkarāsava eka eveti| evameṣāmāsavānāṃ caturaśītiḥ
paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmāsavadravyāṇāmupanirdiṣṭā bhavati|
eṣāmāsavānāmāsutatvādāsavasañjñā| dravyasaṃyogavibhāgavistārastveṣāṃ
55
bahuvidhakalpaḥ saṃskāraśca| yathāsvaṃ saṃyogasaṃskārasaṃskṛtā hyāsavāḥ svaṃ
karma kurvanti| saṃyogasaṃskāradeśakālamātrādayaśca bhāvāsteṣāṃ teṣāmāsavānāṃ
te te samupadiśyante tattatkāryamabhisamīkṣyeti||49||
idānīmagryādhikārādāsaveṣvananteṣu ya āsavā agryāsta ucyante|
dhānyādīnyekatvena paṭhitvā pṛthak śarkarāṃ paṭhati,
dhānyādīnāmavāntarajātimatvāt; śarkarāyāstvavāntarajātirnāsti, yā tu
yāsaśarkarā sā nāsavakāraṇatayā śrūyate, madhuśarkarā tu madhvantarniviṣṭaiva|
madhu tu nāsavayonitayā pṛthakpaṭhitaṃ, yena tatkṛtasyāsavasya
dhānyasambandhāddhānyāsavenaiva grahaṇam
56| evaṃ gauḍāsavādiṣvapi boddhavyam| dravyaṃ ca saṃyogaśca karaṇaṃ ca
dravyasaṃyogakaraṇaṃ, tato'parisaṅkhyeyāḥ syuḥ| sauvīraṃ nistuṣayavakṛtaṃ,
maireyaṃ surākṛtā surā, medakaḥ śvetasurā jagalākhyā, dhānyāmbu kāñjikam|
tṛṇaśūnyaṃ ketakī, mṛgaliṇḍikā vibhītakaṃ, kuvalamiti sthūlabadarī, karkandhuḥ
śṛgālabadarī| kadaraḥ śvetakhadiraḥ, aśvakarṇaḥ śālabhedaḥ, arimedo
viṭkhadiraḥ, kiṇihī apāmārgaḥ, śuktiḥ badarī| padmaṃ saraktamaṣṭadalapadmaṃ,
nalinaṃ śvetamaṣṭadalapadmaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetaśatapatrapadmaṃ, śatapatraṃ
tvaruṇam| ikṣuśabdaprāptasyāpi puṇḍrakasya punarabhidhānamāsavaṃ prati tasya
prādhānyakhyāpanārtham| kramukaṃ guvākam| tilvakaḥ śābaralodhraḥ| āsutatvāditi
sandhānarūpatvāt| dravyasaṃyogavibhāga ityādau ‘eṣām’ iti padena pratyekaṃ
dhānyādidravyakṛtā āsavā uktāḥ| teṣāṃ ca vibhāgo'nupapanna ekarūpatvāditi cet?
tanna, teṣāmapi sajātīyadravyavibhāgasya vidyamānatvāt| kiñca
saṃskārakadravyavibhāgasyāpi tatra śakyatvāt; nahyekenaiva dravyeṇa surādayaḥ
kriyante, prādhānyāttu dhānyādayo'bhidhīyante| saṃskāraśca bahuvidhavikalpa
iti yojanā| saṃyogasaṃskārakaraṇaprayojanamāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti
yadyujyate; deśo bhasmarāśidhānyarāśyādiḥ sandhāneṣu vakṣyamāṇaḥ, kālastu
pakṣamāsādisthāpanaṃ, mātrā sandhānadravyamātrā|
ādigrahaṇāddravyasvabhāvetikartavyatāsaṅgrahaṇam| tattatkāryamiti
57
deśakālaśarīradoṣādibhinnaṃ hitatvam||49||
bhavati cātra- manaḥśarīrāgnibalapradānāmasvapnaśokārucināśanānām|
saṃharṣaṇānāṃ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā||50||
manaḥśarīretyādinā guṇakathanaṃ yuktyā pītasyāsavasya jñeyam||50||
tatra ślokaḥ- śarīrarogaprakṛtau matāni
58
tattvena cāhāraviniścayaṃ ca| uvāca yajjaḥpuruṣādike'smin munistathā'gryāṇi
varāsavāṃśca||51|| ityagniveśakṛte tantre
carakapratisaṃskṛte ślokasthāne yajjaḥpuruṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ
sūtrasthāne'nnapānacatuṣke yajjaḥpurīṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘upāsatāṃ’ iti pā. ↩
- 2 'maharṣaya upāsīnāḥ prāduścakrurimāṃ kathām' iti pā. ↩
- 3 'atha kāśipatirvākyaṃ vāmako'rthavadantarā' iti pā. ↩
- 4 'kathārambha eva' iti pā. ↩
- 5 'ityanurūpameva' iti pā. ↩
- 6 'na hyekaṃ kāraṇaṃ mana' iti 'vyādhimātraṃ prati' iti śeṣaḥ| vyādhimātraṃ prati manasaḥ kāraṇatvaṃ kathaṃ nāstītyāha- narte ityādi| mānasarogeṣveva manasaḥ kāraṇatvaṃ, śārīrā vātādijanyā vyādhayaḥ punaḥ śarīrādṛte na tiṣṭhantīti śarīrasyaiva kāraṇatvaṃ, na tu manasa iti bhāvaḥ śarīrotpattāvapi manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstītyāha- na manasaḥ sthitiriti| atrāpi śarīrādṛta iti yojyaṃ, śarīramantareṇa raja stamaḥsambaddhasya manasaḥ sthitireva nāsti, manasi rajastamaḥsambandhasya śarīrādhīnatvāt| tathā rajastamaḥsambandhe sati śarīrotpattiḥ, śarīrasambandhe ca manasi rajastamaḥsambandha iti parasparāśrayaprasaṅgāccharīrotpattiṃ prati rajastamaḥparītasya manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstīti bhāvaḥ| rasajānītyādi| bhūtāni pṛthivyādīni| etena teṣāṃ rasajatvena tanmelakasya puruṣasyāpi rasajatvamiti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 7 'śārīrarogāṇāṃ manasaḥ sthitiḥ' iti pā. ↩
- 8 'atīndriyamiti hetugarbhaviśeṣaṇam, atīndriyaṃ sūkṣmaṃ niravayavamiti yāvat, yasmādatīndriya ātmā mano'pyatīndriyaṃ tasmānna rasajam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 'parīkṣitaḥ' iti pā. ↩
- 10 'mātāpitṛbhavāścoktā' iti pā. ↩
- 11 'puruṣapūrvabhāvikāraṇaṃ' iti pā. ↩
- 12 'bhūtaḥ' iti pā. ↩
- 13 'tejo'ntānāmiti bhūjalānilatejasāṃ kramāt kharadravacaloṣṇatvaṃ yathā svabhāvasiddhaṃ, tathā vyādhipuruṣayorapi svabhāvasiddhatetyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 14 'cetanācetanasyāyaṃ' iti pā. ↩
- 15 'svargādiphalasyāpi svabhāvādeva jāyamānatvena yāgādīnāṃ niṣprayojanatvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 16 'provācarṣīn' iti pā. ↩
- 17 'śiṣyakathantānivṛttyartham' iti pā. ↩
- 18 'vyādhīnāmiti' iti pā. ↩
- 19 'evetyavadhāraṇenānyaprādhānyaṃ' iti pā. ↩
- 20 'mātrādyavāntarajñānaṃ' iti pā. ↩
- 21 'mātrādīn sarvānudāharantu' iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn sarvānanudāharantaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn bhāvānanudāharanta iti gurulaghutvādiguṇavadaparigaṇayantaḥ, atra hetumāha- teṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 'śalyādyaṅgāntarādhyāyivaidyagrahaṇārtham' iti pā. ↩
- 23 'lakṣayata iti lakṣaṇamāhāratvaṃ sthāvarajaṅgamātmakatvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 24 'kiñcinnyūnavastūnāṃ' iti pā. ↩
- 25 'īṣadasamāptau' iti pā. ↩
- 26 'tajjātīyebhyaḥ' iti pā. ↩
- 27 'dhātubhedena' iti pā. ↩
- 28 'śreṣṭhatamā' iti pā. ↩
- 29 'āpyāyanakarāṇām' iti pā. ↩
- 30 ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 31 ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 32 'āmaviṣamacikitsyānāṃ' iti pā. ↩
- 33 'asambandhavacanaṃ', 'asadvacanam' iti ca pā. ↩
- 34 'karmābhidhātavyaṃ' iti pā. ↩
- 35 'jvarādikathanaṃ' iti pā. ↩
- 36 'auṣadhānāṃ karmetyādi, vyākhyānaṃ pūrvavadeva' iti pā. ↩
- 37 'śarīrasthitikāraṇatvāt' iti pā. ↩
- 38 'avyāhatārthatānidrādayaḥ' iti pā. ↩
- 39 'kālānatikrameṇa kāryakaraṇaṃ sampratipattiḥ, avyavasāyaḥ anudyogaḥ, 'adhyavasāya' iti pāṭhe adhyavasāyaḥ kartavyatāmātreṇa jñānam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 40 'sarvendriyārthatyāgaḥ' iti pā. ↩
- 41 'agryāṇāṃ balavatkarmakāriṇāṃ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 42 'atra jvarādīnāmapi pīḍākaratvādi jñātvā bhiṣagāturaśca tatpraśame'vahito bhaghatīti jvarādijñānamapi vighātāya samarthaṃ bhavati' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 43 'kāryakāritve'varatvaṃ' iti pā. ↩
- 44 'vṛddhatvaṃ' iti pā. ↩
- 45 'tadapraśastaguṇavṛddhatvaṃ' iti pā. ↩
- 46 'kriyā saṃskāraḥ' ↩
- 47 'praśamajñānābhīṣṭatvādayaḥ' iti pā. ↩
- 48 'asmatpitṛcaraṇāstu vyācakṣate- āyurvedoditamārgaḥ panthāḥ, tasmādanapetamāyurvedāviruddhaṃ yadāhārādi tadeva pathyamiti, tena na kaściddoṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 49 'etaccānumanyata eva' iti pā. ↩
- 50 'kevala iti sampūrṇaḥ' ↩
- 51 'karaṇataḥ saṃskārataḥ' ↩
- 52 'dhānyāmbuṣaṣṭhā' iti pā. ↩
- 53 '... madhūkasārāsavā' iti pā. ↩
- 54 'paṭolatāḍakau patrāsavau' iti pā. ↩
- 55 'dravyasaṃyogavibhāgastu dravyāṇāmāvāpodvāpaprapañcaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 56 'grahaṇāt' iti pā. ↩
- 57 'tattatkāryamiti tattaddoṣapraśamanarūpaṃ kāryam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 58 'śarīrarogaprakṛtau matānīti śarīrarogayoḥ kāraṇe ye munīnāṃ matabhedāstānītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩