athāta ātreyabhadrakāpyīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
hitāhitaikadeśamabhidhāya kṛtsnadravyahitāhitatvajñānārthaṃ
rasavīryavipākābhidhāyaka ātreyabhadrakāpyīyo'bhidhīyate| tatrāpi
vipākādīnāmapi rasenaiva prāyo lakṣaṇīyatvādrasaprakaraṇamādau kṛtam||1-2||
ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyo
hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ||3|| yaḥ kumāraśirā
nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryovidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ||4||
nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīko bāhlīkabhiṣajāṃ
varaḥ||5|| ete śrutavayovṛddhā jitātmāno
maharṣayaḥ| vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ||6||
teṣāṃ tatropaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṃ
samyagrasāhāraviniścaye||7||
munimataiḥ pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntavyavasthāpanaṃ śiṣyavyutpattyartham|
rasenāhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ; kiṃvā ayaṃ rasaviniścayaḥ, tathā
‘paraṃ cāto vipākānāṃ’ ityādirāhāraviniścayaḥ
1||3-7||
eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ, yaṃ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṃ
jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ, sa punarudakādananya iti| dvau
rasāviti śākunteyo brāhmaṇaḥ, chedanīya upaśamanīyaśceti| trayo rasā iti
pūrṇākṣo maudgalyaḥ, chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti| catvāro rasā iti
hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ, svādurhitaśca
svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaśceti| pañca rasā iti kumāraśirā
bharadvājaḥ, bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryovido rājarṣiḥ,
gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidehaḥ,
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ,
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyeyā rasā iti kāṅkāyano
bāhlīkabhiṣak, āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇāmaparisaṅkhyeyatvāt||8||
eka evetyādi
2| indriyārthānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anyatamamiti ekam; anyaśabdo
hyayamekavacanaḥ, yathā- anyo dakṣiṇena gato'nya uttareṇa; eka ityarthaḥ;
tamappratyayaśca svārthikaḥ| jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam| rasābhāvo'pi
jihvayā gṛhyate'ta āha- bhāvamiti| udakādananya iti
rasodakayorekatvakhyāpanārthaṃ, pūrvapakṣatvādaduṣṭam| pūrvapakṣaśca
kapilamatena, te hi rasatanmātraṃ gandhatanmātramityādivacanena
guṇāvyatiriktaṃ dravyamiti bruvate| chedanīya iti apatarpaṇakārakaḥ|
upaśamanīya iti bṛṃhaṇaḥ| sādhāraṇa ityāgneyasaumyasāmānyādubhayorapi
laṅghanabṛṃhaṇayoḥ kartā
3, parasparavirodhādakartā vā| svāduriti abhīṣṭaḥ, hita iti āyatāvanapakārī|
āśrīyata ityāśrayo dravyaṃ, guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ; karma
dhātuvardhanakṣapaṇādi, saṃsvādaḥ rasānāmavāntarabhedaḥ; eṣāṃ viśeṣāṇāṃ
bhedānāmityarthaḥ| tatra dravyabhedādādhārabhedenāśritasyāpi rasasya bhedo
bhavati, āśrayo hi kāraṇaṃ, kāraṇabhedācca kāryabhedo'vaśyaṃ bhavatītyarthaḥ|
gurvādiguṇabhedāstathā karmabhedāśca rasakṛtā eva| tataśca kāryabhedādavaśyaṃ
kāraṇabheda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ| saṃsvādabhedastu ekasyāmapi
madhurajātāvikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣameva bhedo dṛśyate, sa tu
saṃsvādabhedaḥ svasaṃvedya eva; yaduktaṃ- “ikṣukṣīraguḍādīnāṃ
mādhuryasyāntaraṃ mahat| bhedastathā'pi nākhyātuṃ sarasvatyā'pi śakyate”
iti||8||
ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ,
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| teṣāṃ
4
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ, chedanopaśamane dve karmaṇī, tayormiśrībhāvāt
sādhāraṇatvaṃ, svādvasvādutā bhaktiḥ
5, hitāhitau prabhāvau, pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ
prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ, teṣvāśrayeṣu dravyasañjñakeṣu guṇā
gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ; kṣaraṇāt kṣāraḥ, nāsau rasaḥ dravyaṃ
tadanekarasasamutpannamanekarasaṃ
kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam;
avyaktībhāvastu
6
khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase'nurasasamanvite vā dravye;
aparisaṅkhyeyatvaṃ punasteṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṅkhyeyatvānna
yuktam, ekaiko'pi hyeṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣānāśrayate
viśeṣāparisaṅkhyeyatvāt, na ca tasmādanyatvamupapadyate;
parasparasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna
caiṣāmabhinirvṛtterguṇaprakṛtīnāmaparisaṅkhyeyatvaṃ bhavati; tasmānna
saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvamupadekṣyāmaḥ||9||
siddhāntaṃ punarvasuvacanenāha- ṣaḍevetyādi|
pūrvapakṣoktarasaikatvādivyavasthāmāha- teṣāṃ ṣaṇṇāmityādi| yoniḥ
ādhārakāraṇaṃ, kāryakāraṇayośca bhedāt siddha udakādrasabhedaḥ pratyakṣa eveti
bhāvaḥ| kṣitivyatiriktamudakameva yathā rasayonistathā “rasanārtho rasastasya”
(sū. 1) ityādau vivṛtameva dīrghañjīvitīye| tayormiśrībhāvāditi
karmaṇoramūrtayormiśrībhāvānupapattau tadādhārayordravyayormiśrībhāvāditi
boddhavyam| sādhāraṇamiti sādhāraṇakāryayogitvam
7| bhaktiḥ icchetyarthaḥ| tena, yoyamicchati sa tasya svādurasvāduritara iti
puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāryāvityarthaḥ| pañcamahābhūtetyādau ‘tu’
śabdo'vadhāraṇe; tena āśrayā eva, na rasā ityarthaḥ| kimbhūtā bhaumādayo
bhūtavikārā āśrayā ityāha- prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśā iti;
vaśaśabdo'dhīnārthaḥ, sa ca prakṛtyādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ| tatra prakṛtivaśā
yathā- mudgāḥ kaṣāyā madhurāśca santaḥ prakṛtyā laghavaḥ; etaddhi lāghavaṃ na
rasavaśaṃ, tathāhi sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt
8; vikṛtivaśaṃ ca vrīherlājānāṃ laghutvaṃ, tathā saktusiddhapiṇḍakānāṃ ca
gurutvam; vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tena vicāraṇāvaśaṃ
yathā- madhusarpiṣī saṃyukte viṣaṃ, tathā viṣaṃ cāgadasaṃyuktaṃ
svakāryavyatiriktakāryakāri
9; deśo dvividho bhūmirāturaśca, tatra bhūmau ‘śvetakāpotī valmīkādhirūḍhā
viṣaharī’, tathā “himavati bheṣajāni mahāguṇāni bhavanti”, śarīradeśe yathā-
“sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām” (sū. 27) ityādi; kālavaśaṃ tu
yathā mūlakamadhikṛtyoktaṃ- “tadbālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣam” (sū. 27),
tathā “yathartupuṣpaphalamādadīta” (ka. 1) ityādi| atra caikaprakaraṇoktā
ye'nuktāste cakārāt svabhāvādiṣvevāntarbhāvanīyāḥ| yaduktaṃ- “caraḥ
śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyāḥ| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin
parīkṣyate” (sū. 27) iti| tatra, caraśarīrāvayavadhātūnāṃ deśena grahaṇaṃ,
mātrā vicāre praviśati, śeṣaṃ svabhāve; tathā rasavimāne vakṣyamāṇaṃ
cātrāpraviṣṭamāhāraviśeṣāyatanamantarbhāvanīyaṃ yathāsambhavam|
snigdharūkṣādyā ityatrādigrahaṇenānuktā api tīkṣṇamṛdvādayo na rasāḥ, kintu
dravyaguṇāḥ pṛthageveti darśayati| kṣaraṇāt adhogamanakriyāyogāt kṣāro dravyaṃ
nāsau rasaḥ, rasasya hi niṣkriyasya kriyā'nupapannetyarthaḥ| kṣaraṇaṃ ca
kṣārasya pānīyayuktasyādhogamanena, vadanti hi laukikāḥ- ‘kṣāraṃ srāvayāmaḥ’
iti; śāstraṃ ca- “chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ” (ci.
5) iti| hetvantaramāha- dravyaṃ tadanekarasotpannamiti; anekarasebhyo
muṣkakāpāmārgādibhya utpannamanekarasotpannaṃ; yataścānekarasotpannamata
evānekarasaṃ, kāraṇaguṇānuvidhāyitvāt kāryaguṇasyeti bhāvaḥ|
anekarasatvamevāha- kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamiti|-
bhūyiṣṭhaśabdenāpradhānarasāntarasambandho'stīti darśayati| hetvantaramāha-
anekendriyārthasamanvitamiti| kṣāro hi sparśena gandhena cānvitaḥ, tena
dravyaṃ, rase hi guṇe na sparśo nāpi gandha iti bhāvaḥ| hetvantaramāha-
karaṇābhinirvṛttamiti; karaṇena bhasmaparisrāvaṇādinā'bhinirvṛttaṃ
kṛtamityarthaḥ, na raso'nena prakāreṇa kriyata iti bhāvaḥ| avyaktarasapakṣaṃ
niṣedhayati- avyaktībhāva ityādi| avyaktībhāva ityabhūtatadbhāve cvipratyayena
rasānāṃ madhurādīnāṃ vyaktānāmeva kvacidādhāre'vyaktatvaṃ, nānyo
madhurādibhyo'vyaktarasa ityarthaḥ| rasānāmiti madhurādīnāṃ ṣaṇṇām|
prakṛtāvityādi| prakṛtau kāraṇe jala ityarthaḥ| avyaktatvaṃ ca
rasasāmānyamātropalabdhirmadhurādiviśeṣaśūnyā, sā ca jale bhavati; yata uktaṃ
jalaguṇakathane suśrute- “vyaktarasatā rasadoṣaḥ” (su. sū. 45) iti, ihāpi ca
‘avyaktarasaṃ ca’ iti vakṣyati, loke'pi cāvyaktarasaṃ dravyamāsvādya vaktāro
vadanti- jalasyevāsya raso na kaścinmadhurādirvyakta
10
iti| viśeṣamadhurādyanupalabdhiścānudbhūtatvena| yathā-
dūrādavijñāyamānaviśeṣavarṇe vastuni rūpasāmānyapratītirbhavati, na
śuklatvādiviśeṣabuddhiḥ, tathā'nurase'vyaktībhāvo bhavati; pradhānaṃ vyaktaṃ
rasamanugato'vyaktatvenetyanurasaḥ, yathā veṇuyave madhure kaṣāyo'nurasaḥ|
yaduktaṃ- “rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā” (sū. 27) iti|
anurasasamanvita iti sarvānurasayukte, yathā- viṣe; vacanaṃ hi-
“uṣṇamanirdeśyarasaṃ” (ci. 23) ityādi| kiṃvā, ‘aṇurasasamanvite’ iti pāṭhaḥ;
tena, aṇurasenaikena maricena śarkarāpānake
11
kaṭutvamavyaktaṃ syāt| aparisaṅkhyeyapakṣaṃ
12
dūṣayati- aparītyādi| teṣāmiti rasānām, aparisaṅkhyeyatvaṃ na yuktam;
āśrayādīnāṃ bhāvānāmiti āśrayaguṇakarmasaṃsvādānām; viśeṣāparisaṅkhyeyatvāditi
āśrayādi bhedasyāparisaṅkhyeyatvāt| atra hetumāha- ekaiko'pi hītyādi|
eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣānekaiko'pi madhurādirāśrayate, na ca
tasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati| evaṃ manyate- yadyapi
śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ, tathā'pi tatra
madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati balākākṣīrakārpāsādiṣu śuklavarṇa
iva| tathā guṇānāṃ gurupicchilasnigdhādīnāmanyatve'pi karmaṇāṃ vā
rasādivardhanāyurjananavarṇakaratvādīnāṃ bhinnatve satyapi na
madhurarasasyānyatvaṃ, yata eka eva madhurastattadguṇayukto bhavati
tatkarmakārī ceti ko virodhaḥ| tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede'pi
madhuratvajātyanatikramaḥ, kṛṣṇavarṇāvāntarabhede yathā kṛṣṇatvānatikramaḥ|
nanu, maivaṃ bhavatvaparisaṅkhyeyatvaṃ rasānāṃ, parasparasaṃyogāttu ya
āsvādaviśeṣaḥ sa kāryaviśeṣakaro'pi; nahi yanmadhurāmlena kriyate,
tanmadhureṇa vā'mlena vā śakyam; atastena parasparasaṃyogenāparisaṅkhyeyatvaṃ
bhaviṣyatītyāha- parasparetyādi| saṃsṛṣṭamiti bhāvektaḥ, tena
parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ madhurādīnāmabhinirvṛtterna
guṇaprakṛtīnāmasaṅkhyeyatvamiti yojanā; ayamarthaḥ- yadyapi rasāḥ
parasparasaṃsargeṇātibhūyasā yuktāḥ santo'bhinirvṛttā dvirasādau dravye
bhavanti, tathā'pi na teṣāṃ guṇā gurulaghvādayaḥ, prakṛtayo vā madhurādīnāṃ yā
yā āyuṣyatvarasābhivardhakatvādyāstā asaṅkhyeyā bhavanti, kintu ya eva
madhurādīnāṃ pratyekaṃ guṇāḥ prakṛtayaśca uddiṣṭāsta eva miśrā bhavanti| kiṃvā
guṇaprakṛtīnāmiti
13
madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ; tena, rasasya rasāntarasaṃsarge
doṣāṇāmiva doṣāntarasaṃsarge rasānāṃ nāparisaṅkhyeyatvamityarthaḥ|
prakṛtiśabdena karma vocyate, tena guṇakarmaṇāmityarthaḥ|
madhurādīnāmavāntarāsvādaviśeṣo'pi parasparasaṃsargakṛte jñeyaḥ| yata eva heto
rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ nānye guṇakarmaṇī bhavataḥ, ata eva saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ
pṛthakkarma śāstrāntare'pi noktamityāha- tasmādityādi| karmaśabdeneha
gauravalāghavādikārakā gurutvādayo rasaraktādijananādayaścāpi boddhavyāḥ| na
kevalamanyaśāstrakārai rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ karma nopadiṣṭaṃ, kintu vayamapi
nopadekṣyāma ityāha- taccaivetyādi| taccaiva kāraṇamiti parasparasaṃsarge'pi
rasānāmanadhikaguṇakarmatvam| lakṣaṇena pṛthaktvaṃ lakṣaṇapṛthaktvam| tatra
lakṣyate yena tallakṣaṇam; atastu ‘madhuro rasaḥ’ ityādinā granthena, tathā
‘snehanaprīṇanahlādana’ ityādinā ca yadvācyaṃ, tat sarvaṃ gṛhyate;| kiṃvā,
lakṣaṇaśabdena ‘madhuro rasa’ ityādigranthavācyaṃ lakṣaṇamucyate, pṛthaktvaṃ
ca rasabhedajñānārthaṃ yadvakṣyati ‘snehanaprīṇana’ ityādi tadgṛhyate||9||
agre tu tāvaddravyabhedamabhipretya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṃ dravyaṃ
pāñcabhautikamasminnarthe
14; taccetanāvadacetanaṃ ca, tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaśca dravāntāḥ,
karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi||10||
agre tvityādi| raseṣu vācyeṣu dravyabhedamabhipretya pratipādanīyatayā
parigṛhya rasānāṃ dravyajñānādhīnajñānatvāddravyābhidhānamagre kṛtamityarthaḥ|
kiñciditi āyurvedopayogidravyasvarūpaṃ na sarvam, aprasaṅgadoṣāditi bhāvaḥ|
sarvadravyamiti kāryadravyam| asminnarthe asmin prakaraṇe| dravāntā iti
vacanena pūrvoktān viṃśatiguṇānāha| atra ca paratvāparatvādīnāmihānabhidhānena
cikitsāyāṃ paratvādīnāmaprādhānyaṃ darśayati; ye'pi tatrāpi
yuktisaṃyogaparimāṇasaṃskārābhyāsā atyarthacikitsopayogino'pi na te
parthivādidravyāṇāṃ śabdādivat sāṃsiddhikāḥ kintarhyādheyāḥ, ata iha
naisargikaguṇakathane noktāḥ| uktamiti apāmārgataṇḍulīye| etacca
prādhānyāducyate, tena bṛṃhaṇādyapi boddhavyam||10||
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni
pārthivāni
15, tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi;
dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni,
tānyupakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi;
uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgneyāni, tāni
dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi;
laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni, tāni
raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi;
mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni, tāni
mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi||11||
bahulaśabdo gurvādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; kiṃvā gandhenaiva, yato
gandhaguṇabahulā pṛthivyeva bhavati; ata eva dravyāntaralakṣaṇe'pi
vaiśeṣikaguṇo'nta eva paṭhyate ‘rasaguṇabahulāni’ ityādi; tena tatrāpi
rasādibhireva bahulaśabdo yojyaḥ| sarvakāryadravyāṇāṃ pāñcabhautikatve'pi
pṛthivyādyutkarṣeṇa pārthivatvādi jñeyam| saṅghātaḥ kāṭhinyaṃ, sthairyam
avicālyam| bandhanaṃ parasparayojanaṃ, prahlādaḥ śarīrendriyatarpaṇam| sūkṣmaṃ
sūkṣmasroto'nusāri| prabhā varṇaprakāśinī dīptiḥ; yaduktaṃ- “varṇamākrāmati
cchāyā prabhā varṇaprakāśikā” (iṃ.a.7) ityādi| vicaraṇaṃ vicāro
gatirityarthaḥ| sauṣiryaṃ randhrabahulatā| atrākāśabāhulyaṃ dravyasya
pṛthivyādibhūtāntarālpatvena bhūrivyaktākāśatvena ca jñeyaṃ, yadeva
bhūriśuṣiraṃ tannābhasaṃ; kiṃvā ākāśaguṇabahulatvena nābhasaṃ
dravyamityucyate||11||
anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiñciddravyamupalabhyate tāṃ tāṃ
yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya||12||
aneneti pratiniyatadravyaguṇopadeśena; yat pārthivādi dravyaṃ yadguṇaṃ tadguṇe
dehe sampādye tad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ| tacca pārthivādi dravyaṃ na
sarvathā na ca sarvasmin vyādhau bheṣajamityāha- tāṃ tāṃ yuktimityādi|-
yuktimiti upāyam, arthamiti prayojanam, abhipretyeti adhikṛtya; tena
kenacidupāyena kvacit prayojane kiñciddravyamauṣadhaṃ bhavati na sarvatra|
tena yaducyate- vairodhikānāṃ sarvadā'pathyatvena ‘nānauṣadhaṃ dravyam’ iti
vaco virodhi; tanna bhavati, vairodhikāni hi saṃyogasaṃskāradeśakālādyapekṣāṇi
bhavanti, vairodhikasaṃyogādyabhāve tu pathyānyapi kvacit syuḥ| yānyapi
(sarvadā'pi
16
) svabhāvādeva viṣamandakādīnyapathyāni, tānyapyupāyayuktāni kvacit pathyāni
bhavanti; yathā udare- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci. 13) ityādi| yattu
tṛṇapāṃśuprabhṛtīni nopayujyante, ato na tāni bheṣajānītyucyate; tanna,
teṣāmapi bheṣajasvedādyupāyatvena bheṣajatvāt||12||
na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti; dravyāṇi hi
dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṃstasmin kāle
tattadadhikaraṇamāsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat
kurvanti, tat karma; yena kurvinti, tadvīryaṃ; yatra kurvanti, tadadhikaraṇaṃ;
yadā kurvanti, sa kālaḥ; yathā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti, tat
phalam||13||
pārthivādidravyāṇāṃ gurukharādiguṇayogādbheṣajatvamuktaṃ, tena
guṇaprabhāvādeva bheṣajaṃ syāditi śaṅkāṃ nirasyannāha- na tu kevalamityādi|
dravyaprabhāvādyathā- dantyā virecakatvaṃ, tathā maṇīnāṃ
viṣādihantṛtvamityādi| guṇaprabhāvādyathā- jvare tiktako rasaḥ,
śīte'gnirityādi| dravyaguṇaprabhāvādyathā- kṛṣṇājinasyoparīti, atrāpi
kṛṣṇatvaṃ guṇo'jinaṃ ca dravyamabhipretaṃ; yathā vā- “maṇḍalairjātarūpasya
tasyā eva payaḥ śṛtam” (ci. a. 2. pā. 3); tatra maṇḍalaguṇayuktasyaiva
jātarūpasya kārmukatvam
17| kathaṃ kurvantītyāha- tasmiṃstasminnityādi| tāṃ tāṃ yuktimāsādyeti tāṃ tāṃ
yojanāṃ prāpya| yat kurvantītyādāvudāharaṇaṃ yathā- śirovirecanadravyāṇi
yacchirovirecanaṃ kurvanti, tacchirovirecanaṃ karma; yenoṣṇatvādikāraṇena
śirovirecanaṃ kurvanti, tadvīryaṃ, vīryaṃ śaktiḥ, sā ca dravyasya guṇasya vā;
yatra śirovirecanaṃ kurvanti tadadhikaraṇaṃ śiraḥ, nānyatrādhikaraṇe
śirovirecanadravyaṃ prabhavatītyarthaḥ; yadeti vasantādau śirogauravādiyukte
ca kāle, etenākāle śīte śirovirecanaṃ stabdhatvānna kārmukaṃ, kintu svakāla
eva; yathā yena prakāreṇa pradhamanāvapīḍanādinā tathā “prasāritāṅgamuttānaṃ
śayane saṃstarāstṛte| īṣatpralambaśirasaṃ saṃveśya cāvṛtekṣaṇam” ityādinā
vidhinā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti śirogauravaśūlādyuparamaṃ
18, tat phalaṃ; phalam uddeśyam| karma kāryaṃ sādhanam, uddeśyaṃ phalaṃ
sādhyaṃ; yathā- yāganiṣpādyo dharmaḥ kāryatayā karma, tajjanyastu
svargādiruddeśyaḥ phalam; evaṃ vamanādiṣvapi karmādhikaraṇādyunneyam||13||
bhedaścaiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvādbhavati,
tamupadekṣyāmaḥ||14||
samprati dravyamabhidhāya vikṛtānāṃ rasānāmeva bhedamāha
19
- bhedaścaiṣāmityādi| prabhāvaśabdo dravyadeśakālaiḥ pratyekaṃ yujyate; tatra
dravyaprabhāvādyathā- ’somaguṇātirekānmadhuraḥ’ ityādi; deśaprabhāvādyathā-
himavati drākṣādāḍimādīni madhurāṇi bhavantyanyatrāmlānītyādi;
kālaprabhāvādyathā- bālāmraṃ sakaṣāyaṃ taruṇamamlaṃ pakvaṃ madhuraṃ, tathā
hemante oṣadhyo madhurā varṣāsvamlā ityādi| agnisaṃyogādayo ye'nye
rasahetavaste'pi
20
kāle dravye vā'ntarbhāvanīyāḥ||14||
svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi
dvirasāni tu||15||
bhedamāha- svādurityādi| tatra svādoramlādiyogāt pañca, śeṣairiti
āditvenopayuktādanyaiḥ; tenāmlasya lavaṇādiyogāccatvāri, evaṃ lavaṇasya
kaṭvādiyogāttrīṇi, kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddve, tiktasya kaṣāyayogādekam,
evaṃ pañcadaśa dvirasāni
21||15||
pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet| madhurasya tathā'mlasya
lavaṇasya kaṭostathā||16|| trirasāni
yathāsaṅkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ|17|
trirasamāha- pṛthagityādi| madhurasyāmlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo
yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavati; tatra madhurasyāmlayuktasya
śeṣalavaṇādiyogāccatvāri, tathā madhurasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi,
tathā kaṭuyuktasya tiktādiyogāddve, tathā tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ
madhureṇādisthitena daśa| evamamlasyādisthitasya lavaṇayuktasya
kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭukayuktasya śeṣābhyāṃ yogāddve, evaṃ tiktayuktasya
kaṣāyayogādekam, evamamlasya ṣaṭ| anenaiva nyāyena lavaṇasya trīṇi,
kaṭoścaikameva; evaṃ militvā trirasāni viṃśatiḥ
22||16||-
vakṣyante
23
tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca||17||
svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau| yogaṃ śeṣaiḥ
pṛthagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā||18||
sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak| yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ
yātaḥ svādūṣaṇau tathā||19||
kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak| yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ
śeṣairamlakaṭū tathā||20|| yujyate tu
kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau|21|
catūrase svādvamlāvādisthitau lavaṇādibhirekaikaśyena yuktau śeṣaiḥ
kaṭvādibhiryogāt ṣaḍ bhavanti| svādulavaṇau sahitau ādisthitau, kaṭvādibhiriti
kaṭutiktābhyāṃ pṛthagyuktau, śeṣairiti tiktakaṣāyābhyāṃ, teneha bahuvacanaṃ
jātau boddhavyam; evaṃ trīṇi| svādūṣaṇau tathetyanena
svādukaṭukatiktakaṣāyarūpamekam| kaṭvādyairityādāvapi bahuvacanaṃ jātau|
amlalavaṇau saṃyuktau kaṭunā sahitau śeṣābhyāṃ yogāddve, tathā'mlalavaṇau
tiktayuktau śeṣayogādekam| amlakaṭū tathetyanenāmlakaṭutiktakaṣāyarūpamekam|
yujyete tvityādinā caikam| evaṃ pañcadaśa catūrasāni||17-20||-
ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt||21||
ṣaṭ caivaikarasāni syurekaṃ ṣaḍrasameva tu|22|
24
apavarjanāditi
25
tyāgāt| atra ca rasānāṃ guṇatvenaikasmin dravye samavāyo yogaśabdenocyate||21||-
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā||22||
triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyeyā rasānurasakalpanāt
26| rasāstaratamābhyāṃ
27
tāṃ saṅkhyāmatipatanti hi||23||
rasasaṃsargasya prakārāntareṇāsaṅkhyeyatāmāha- triṣaṣṭiḥ syādityādi|
anuraso'gre vakṣyamāṇaḥ| atra ca triṣaṣṭyātmakarase rasānurasakalpanā nāsti,
kevale madhurādau tadabhāvāt; tena yathāsambhavaṃ saptapañcāśatsaṃyogaviṣayaṃ
rasānurasakalpanaṃ jñeyam| kiṃvā, ekarase'pyanuraso'styevāvyapadeśyaḥ|
prakārāntareṇāpyasaṅkhyeyatāmāha- rasāstaratamābhyāmityādi|
madhuramadhurataramadhuratamādibhedādasaṅkhyeyatā rasānāṃ bhavatīti bhāvaḥ|
kiṃvā, rasānurasatvenaiva yā'saṅkhyeyatā tatraivāyaṃ hetuḥ-
rasāstaratamābhyāmityādiḥ||22-23||
saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṃ tatra yogyatvāt
28
kalpitā rasacintakaiḥ||24||
evamasaṅkhyeyatve'pi triṣaṣṭividhaiva kalpanā cikitsāvyavahārārthamihācāryaiḥ
kalpitetyāha- saṃyogā ityādi| tatra yogyatvāditi tatra
svasthāturahitacikitsāprayoge'natisaṅkṣepavistararūpatayā
hitatvādityarthaḥ||24||
kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya
bhiṣajā siddhimicchatā||25|| dravyāṇi
dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ| rasānekaikaśo vā'pi kalpayanti gadān
prati||26||
tameva cikitsāprayogamāha- kvacidityādi|
atrādigrahaṇāddeśakālabalādīnāmanuktānāṃ grahaṇam| etadeva
saṃyuktāsaṃyuktarasakalpanaṃ
bhinnarasadravyamelakādvā'nekarasaikadravyaprayogādekarasadravyaprayogādvā
bhavatīti darśayannāha- dravyāṇītyādi| dvirasādīni
utpattisiddhadvirasatrirasādīni; dvirasaṃ yathā- kaṣāyamadhuro mudgaḥ;
trirasaṃ yathā- “madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmaharaṃ
bhavyaṃ” (sū. 27) ityādi; catūrasastilaḥ, yaduktaṃ- “snigdhoṣṇamadhurastiktaḥ
kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ” (sū. 27); pañcarasaṃ tvāmalakaṃ harītakī ca, “śivā
pañcarasā” ityādivacanāt; vyaktaṣaḍrasaṃ tu dravyamihānuktaṃ, viṣaṃ
tvavyaktaṣaḍrasasaṃyuktaṃ; hārīte tveṇamāṃsaṃ vyaktaṣaḍrasasaṃyuktamuktam|
evaṃ dvirasādidravyayogāddvirasādyupayogaḥ| tathā saṃyuktāṃśca rasāniti
ekaikarasādidravyamelakāt saṃyuktān rasānekaikaśaḥ kalpayanti prayojayanti|
gadān pratīti prādhānyena, tena svasthavṛtte'pi boddhavyaṃ; kiṃvā,
dvirasādibhedo gada eva, svasthe tu sarvarasaprayoga eva; yaduktaṃ-
“samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate” (sū. 7) iti| evaṃ ca vyākhyāne
sati ‘kvacideko rasa’ ityādinā samamasya na paunaruktyam| kiṃvā, ‘kvacideko
rasa’ ityādinā svamatamuktam, atraivārthe ‘dravyāṇi dvirasādīni’
ityādinā''cāryāntarasammatiṃ darśayati; ata evānyācāryāntarābhiprāyeṇa
kalpayantītyuktaṃ, tena na paunaruktyam||25-26||
yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ
hetuliṅgopaśāntiṣu
29||27||
rasajñānaphalamāha- yaḥ syādityādi| atra rasavikalpajñānādeva
vyādhihetudravyajñānaṃ kṛtsnamavaruddhaṃ, rasajñānenaiva prāyaḥ
sakaladravyaguṇasya vakṣyamāṇatvāt| doṣavikalpajñānācca liṅgajñānaṃ, yāvaddhi
liṅgaṃ tat sarvaṃ doṣavikalpasambaddham| rasadoṣavikalpajñānāttu
bheṣajajñānaṃ, yato rasataḥ svarūpajñānaṃ bheṣajadravyasya, doṣataśca
bheṣajaprayogaviṣayavijñānam| kiṃvā, rasavikalpācca tathā doṣavikalpācca
hetvādijñānaṃ pṛthageva vaktavyaṃ; rasabhedāddhi tatkāryaṃ liṅgamapi jñāyate,
hetubheṣajavijñānaṃ tu rasabhedavijñānādeva
30
vaktavyaṃ, yato rasabhedavaddravyameva vikārāṇāṃ heturbheṣajaṃ ca bhavatīti;
evaṃ doṣabhedaṃ jñātvā ca tasya samānaṃ hetuṃ pratyeti, doṣavirodhi ca dravyaṃ
bheṣajamiti| tadyuktamuktaṃ- na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣviti||27||
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate| viparyayeṇānuraso raso
nāsti hi saptamaḥ||28||
pūrvoktarasānurasalakṣaṇamāha- vyakta ityādi| śuṣkasya ceti cakārādārdrasya
ca, ādau ceti cakārādante ca; tena śuṣkasya vā''rdrasya vā
prathamajihvāsambandhe vā''svādānte vā yo vyaktatvena
madhuro'yamamlo'yamityādinā vikalpena gṛhyate, sa vyaktaḥ;
yastūktāvasthācatuṣṭaye'pi vyakto nopalabhyate, kintarhyavyapadeśyatayā
chāyāmātreṇa kāryadarśanena vā mīyate, so'nurasa iti vākyārthaḥ| yataśca
madhurādaya eva vyaktatvāvyaktatvābhyāṃ rasānurasarūpāḥ, ato'vyakto nāma
saptamo raso nāsti| ayaṃ cārthaḥ pūrvaṃ pratiṣiddho'pyanuguṇaspaṣṭahetuprāptyā
punarniṣidhyate| anye tvāhuḥ- śuṣkasya cetyanena yasya dravyasya śuṣkasya
cārdrasya copayogaḥ, tatra śuṣkāvasthāyāṃ yo'vyaktaḥ sa rasa ucyate;
yastvārdrāvasthāyāṃ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṃ nānuyāti
31, nāsau rasaḥ, kintvanurasaḥ| yathā- pippalyā ārdrāyā madhuro raso vyaktaḥ,
śuṣkāyāstu pippalyāḥ kaṭukaḥ; tena kaṭuka eva rasaḥ pippalyāḥ,
madhurastvanurasaḥ; yastu drākṣādīnāmārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāyāṃ ca madhura
eva, tatra vipratipattirapi
32
nāsti, tena tatra madhura eva rasaḥ; nityārdraprayojyānāṃ tu
kāñjikatakrādīnāmādau vyakto ya upalabhyate rasaḥ, anu copalabhyate yaḥ
so'nuraso yuktastiktatvādiḥ; tathā, ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāviparīto yaḥ
pippalyā iva madhuraḥ, so'nurasa iti| kintvārdrā'pi pippalī madhurarasaiveti
paśyāmaḥ, yato vakṣyati- “śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī”
(sū. 27) iti; madhurasya tatrānurasatve gurutvaśleṣmakartṛtvānyanupapannāni;
tena, ārdrā pippalī vyaktamadhurarasaiva, śuṣkā tu madhurānuraseti yuktam||28||
parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca
parimāṇamathāpi ca||29|| saṃskāro'bhyāsa
ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān
pracakṣmahe||30||
deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu| parāparatve, yuktiśca yojanā yā tu
yujyate||31|| saṅkhyā syādgaṇitaṃ, yogaḥ
saha saṃyoga ucyate| dravyāṇāṃ dvandvasarvaikakarmajo'nitya eva ca||32||
vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ| pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo
vailakṣaṇyamanekatā||33|| parimāṇaṃ
punarmānaṃ, saṃskāraḥ karaṇaṃ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ
satatakriyā||34|| iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ
sarve parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartate||35||
samprati pūrvoktagurvādiguṇātiriktān paratvāparatvādīn daśaguṇān
rasadharmatvenopadeṣṭavyānāha- paretyādi| tacca paratvaṃ pradhānatvam,
aparatvam apradhānatvam| tadvivaraṇaṃ- deśakāletyādi| tatra deśo maruḥ paraḥ,
anūpo'paraḥ; kālo visargaḥ paraḥ, ādānamaparaḥ; vayastaruṇaṃ param,
aparamitarat; mānaṃ ca śarīrasya yathā vakṣyamāṇaṃ śārīre paraṃ,
tato'nyadaparaṃ; pākavīryarasāstu ye yasya yoginaste taṃ prati parāḥ,
ayaugikāstvaparāḥ| ādigrahaṇāt prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam| kiṃvā,
paratvāparatve vaiśeṣikokte jñeye; tatra deśāpekṣayā
sannikṛṣṭadeśasambandhinamapekṣya vidūradeśasambandhini paratvaṃ,
sannikṛṣṭadeśasambandhini cāparatvaṃ bhavati; evaṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakālāpekṣayā ca sthavire paratvaṃ, yūni cāparatvaṃ bhavati|
vayaḥprabhṛtiṣu paratvāparatvaṃ yathāsambhavaṃ
kāladeśakṛtamevehopayogādupacaritamapyabhihitaṃ, yato na guṇe mānādau
guṇāntarasambhavaḥ| yuktiścetyādau yojanā doṣādyapekṣayā bheṣajasya
samīcīnakalpanā, ata evoktaṃ- yā tu yujyate; yā kalpanā yaugikī bhavati sā tu
yuktirucyate, ayaugikī tu kalpanā'pi satī yuktirnocyate putro'pyaputravat|
yuktiśceyaṃ saṃyogaparimāṇasaṃskārādyantargatā'pyatyupayuktatvāt pṛthagucyate|
saṅkhyāṃ lakṣayati- saṅkhyetyādi| gaṇitamihaikadvitryādi| saṃyogamāha- yoga
ityādi
33| saheti militānāṃ dravyāṇāṃ yogaḥ prāptirityarthaḥ, sahetyanenehākiñcitkaraṃ
parasparasaṃyogaṃ nirākaroti| tadbhedamāha- dvandvetyādi| tatra dvandvakarmajo
yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ
māṣāṇāṃ bahulamāṣakriyāyogajaḥ, ekakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| anitya iti
saṃyogasya karmajatvenānityatvaṃ darśayati| vibhāgamāha- vibhāgastvityādi|
vibhaktiḥ vibhajanam| vibhaktimeva vivṛṇoti- viyoga iti; saṃyogasya vigamo
viyogaḥ| tat
34
kiṃ saṃyogābhāva eva viyoga ityāha- bhāgaśo graha iti|- vibhāgaśo
vibhaktatvena grahaṇaṃ yato bhavatīti bhāvaḥ; tena vibhaktirityeṣā bhāvarūpā
pratītiḥ, na saṃyogābhāvamātraṃ bhavati, kintarhi bhāvarūpavibhāgaguṇayuktā
ityarthaḥ
35| pṛthaktvaṃ tu ‘idaṃ dravyaṃ paṭalakṣaṇaṃ, ghaṭāt pṛthag’ ityādikā
buddhiryato bhavati, tat pṛthaktvaṃ bhavati| taccācāryastraividhyenāha-
pṛthaktvamityādi| tatra yat sarvathā'saṃyujyamānayoriva
36
meruhimācalayoḥ pṛthaktvam, etadasaṃyoga ityanenoktam| tathā
saṃyujyamānānāmapi pṛthaktvaṃ vijātīyānāṃ mahiṣavarāhādīnāṃ, tadāha-
vailakṣaṇyamityādi|- viśiṣṭalakṣaṇayuktatvalakṣitaṃ vijātīyānāṃ
pṛthaktvamityarthaḥ| tathaikajātīyānāmapyavilakṣaṇānāṃ māṣāṇāṃ pṛthaktvaṃ
bhavatītyāha- anekateti| ekajātīyeṣu hi saṃyukteṣu na vailakṣaṇyaṃ
nāpyasaṃyogaḥ, atha cānekatā pṛthaktvarūpā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, pṛthaktvaṃ
guṇāntaramicchan
37
lokavyavahārārthamasaṃyogavailakṣaṇyānekatārūpameva yathodāhṛtaṃ pṛthaktvaṃ
darśayati
38| mānaṃ prasthāḍhakāditulādimeyam| karaṇaṃ guṇāntarādhāyakatvaṃ
saṃskaraṇamityarthaḥ; yadvakṣyati- “saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate” (vi. 1)
iti| bhāvasya ṣaṣṭikādervyāyāmādeścābhyasanamabhyāsaḥ| abhyasanameva
lokaprasiddhābhyāṃ paryāyābhyāṃ vivṛṇoti- śīlanaṃ satatakriyeti; yaṃ lokāḥ
śīlanasatatakriyābhyāmabhidadhati so'bhyāsa iti bhāvaḥ| ayaṃ ca
saṃyogasaṃskāraviśeṣarūpo'pi viśeṣeṇa cikitsopayuktatvāt pṛthagucyate| na
yathāvat pravartata iti vacanena śabdādiṣu ca gurvādiṣu ca
parādīnāmaprādhānyaṃ sūcayati||29-35||
guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān
39
karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ||36||
samprati rasānāṃ parasparasaṃyogo guṇa uktaḥ, tathā'gre ca snigdhatvādirguṇo
vācyaḥ, sa ca guṇarūparase na sambhavatīti yathā rasānāṃ guṇanirdeśo
boddhavyastadāha- guṇā ityādi| guṇā guṇāśrayā noktā iti dīrghañjīvitīye
“samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ” (sū. 1) ityanena| rasaguṇāniti rase
snigdhādīn guṇānnirdiṣṭān tadrasādhāradravyaguṇāneva vidyāt| nanu, yadi
dravyaguṇā eva te, tat kimiti rasaguṇatvenocyanta ityāha- karturityādi;
karturiti tantrakartuḥ| abhiprāyā iti tatra tatropacāreṇa tathā
sāmānyaśabdādiprayogeṇa tantrakaraṇabuddhayaḥ; sāmānyaśabdopacārādiprayogaśca
prakaraṇādivaśādeva sphuṭatvāt tathā prayojanavaśācca kriyate| tacca
prakaraṇādi ‘ataśca prakṛtaṃ buddhvā’ ityādau darśayiṣyāmaḥ| iha ca
dravyaguṇānāṃ raseṣu yadupacaraṇaṃ tasyāyamabhiprāyo- yat-
madhurādinirdeśenaiva snigdhaśītādiguṇā api prāyo madhurādyavyabhicāriṇo
dravye nirdiṣṭā bhavantīti na madhuratvaṃ nirdiśya snigdhatvādipratipādanaṃ
punaḥ pṛthak kriyata iti||36||
ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca|
tantrakarturabhiprāyānupāyāṃścārthamādiśet||37||
abhiprāyapṛthaktve sati yathā grantho boddhavyastadāha- ataścetyādi| tatra
prakṛtaṃ
40
buddhvā, yathā- “kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpam” ityatrodbhidagaṇasya prakṛtatvāt
kṣīramiti snuhyādikṣīrameva kṣīraśabdena vadet| deśāntaraṃ buddhveti yathā-
śirasi śodhane'bhidhīyamāne “krimivyādhau” (sū. 2) iti,
tacchirogatakrimivyādhāveva bhavati| kālāntare yathā- vamanakāle'bhihitaṃ
“pratigrahāṃścopahārayet” (sū. 15) iti, tatra pratigrahaśabdena pātramucyate,
na tu grahaṇaṃ pratigrahaḥ| tantrakarturabhiprāyāniti yathoktaṃ raseṣu
guṇāropaṇe tadboddhavyam| upāyāniti śāstropāyān tantrayuktirūpān| artham
abhidheyam| yadyapi prakṛtādayo'pi tantrakarturabhiprāyā eva, tathā'pi yatra
prakṛtatvādi na sphuṭaṃ pratīyate tatra tantrakarturabhiprāyatvena
boddhavyam||37||
ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ
saṅkhyātāśca yathā rasāḥ||38||
ṣaḍvibhaktīriti madhurādiṣaḍvibhāgānityarthaḥ| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavā iti
pañcabhūtaprabhavāḥ santo yathoktena prakāreṇa ‘somaguṇātirekāt’ ityādinā
yathā ṣaṭ saṅkhyātāḥ ṣaṭsaṅkhyāparicchinnā bhavanti, tathā vakṣyāmīti
yojanā||38||
saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca,
tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā
41
jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu
42
mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ||39||
samprati rasānāmādikāraṇameva tāvadāha- saumyā ityādi| saumyāḥ somadevatākāḥ|
bhraśyamānā iti vadatā bhūmisambandhavyatirekeṇāntarīkṣeritaiḥ
pṛthivyādiparamāṇvādibhiḥ sambandho rasārambhako
43
bhavatīti darśyate| mūrtīriti vyaktīḥ| abhiprīṇayantīti tarpayanti, kiṃvā
janayanti| abhimūrcchanti rasā iti vyaktiṃ yānti| atra cāntarīkṣamudakaṃ
rasakāraṇatve pradhānatvāduktaṃ, tena kṣitisthamapi sthāvarajaṅgamotpattau
rasakāraṇaṃ bhavatyeva||39||
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro
44
rasaḥ, pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ, salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ,
vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ,
pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti| evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvamupapannaṃ
nyūnātirekaviśeṣānmahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ
nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ; ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ
nyūnātirekaviśeṣaḥ||40||
somaguṇātirekāditi
45
atirekaśabdena sarveṣveva raseṣu sarvabhūtasānnidhyamasti, kvacittu
kasyacidbhūtaguṇasyātirekādrasaviśeṣo bhavatīti darśayati; etacca
46
madhuraṃ prati abguṇātiriktatvaṃ viśeṣotpattau kāraṇatvena jñeyaṃ;
yaccādhārakāraṇatvamapāṃ, tat sarvasādhāraṇam| evaṃ lavaṇe'pyapāṃ kāraṇatvaṃ
jñeyam| lavaṇastu suśrute pṛthivyagnyatirekāt paṭhitaḥ, asmiṃśca virodhe
kāryavirodho nāstyeva| nanu, uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṃ kṛtasya
lavaṇasyāpyuṣṇaśītatvena bhavitavyaṃ, tallavaṇaṃ kathamuṣṇaṃ bhavati? naivaṃ,
yato bhūtānāmayaṃ svabhāvaḥ- yat- kenacit prakāreṇa sanniviṣṭāḥ
kañcidguṇamārabhante, na sarvam| yathā- makuṣṭhake'dbhirmadhuro rasaḥ kriyate,
na snehaḥ; tathā saindhave vahninā'pi noṣṇatvamārabhyate| ayaṃ ca bhūtānāṃ
sanniveśo'dṛṣṭaprabhāvakṛta eva, sa ca sanniveśaḥ kāryadarśanenonneyaḥ| tena
yatra kāryaṃ dṛśyate tatra kalpyate, yathā- lavaṇe uṣṇatvādagnirviṣyanditvācca
jalamanumīyate| āgamavedanīyaścāyamartho nātrāsmadvidhānāṃ kalpanāḥ
prasaranti| etena yaducyate- toyavat pṛthivyādayo'pi kimiti pṛthagrasāntaraṃ
na kurvanti, tathā toyavātādisaṃyogādibhyaḥ kimiti rasāntarāṇi notpadyanta
iti, tadapi bhūtasvabhāvāparyanuyogādeva pratyuktam| iha ca kāraṇatvaṃ
bhūtānāṃ rasasya madhuratvādiviśeṣa eva nimittakāraṇarūpamucyate, tena
nīrasānāmapi hi dahanādīnāṃ kāraṇatvamupapannameva vyutpāditam| rasabhedaṃ
dṛṣṭāntena sādhayannāha- evamityādi| rasānāṃ ṣaṭtvaṃ mahābhūtānāṃ
nyūnātirekaviśeṣāt somaguṇātirekapṛthivyagnyatirekādeḥ
ṣaḍutpādakāraṇādupapannaṃ, ṣaḍbhyaḥ kāraṇebhyaḥ ṣaṭ kāryāṇi bhavantīti
yuktameveti bhāvaḥ| bhūtānāṃ yathā nānāvarṇākṛtiviśeṣā mahābhūtānāṃ
nyūnātirekaviśeṣāt, tathā rasānāmapīti| bhūtānāṃ
yathoktānāmatirekaviśeṣahetumāha- ṣaḍṛtukatvādityādi| ṣaḍṛtukatvena kālo
nānāhemantādirūpatayā kañcidbhūtaviśeṣaṃ kvacidvardhayati, sa cātmakāryaṃ
rasaṃ puṣṭaṃ karoti, yathā- hemantakāle somaguṇātireko bhavati, śiśire
vāyvākāśātirekaḥ, evaṃ tasyāśitīyoktarasotpādakrameṇa vasantādāvapi
bhūtotkarṣo jñeyaḥ; ṣaḍṛtukācceti cakāreṇāhorātrakṛto'pi bhūtotkarṣo jñeyaḥ,
tathā'dṛṣṭakṛtaśca; tena hemantādāvapi rasāntarotpādaḥ kvacidvastunyupapanno
bhavati| yadyapi ca, ṛtubhede'pi bhūtotkarṣaviśeṣa eva kāraṇaṃ, yaduktaṃ-
“tāvetāvarkavāyū” (sū. 6) ityādi, tathā'pi bījāṅkurakāryakāraṇabhāvavat
saṃsārānāditayaiva bhūtaviśeṣartvoḥ kāryakāraṇabhāvo vācyaḥ||40||
tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ, lāghavādutplavanatvācca
47
vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ; salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ,
pṛthivyā gurutvānnimnagatvāccodakasya; vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatobhājaḥ||41||
bhūtaviśeṣakṛtaṃ rasānāṃ dharmāntaramāha- tatretyādi| prāyeṇeti na sarve| rasā
iti rasayuktāni dravyāṇi| plavanatvāditi gatimattvāt; yadyapi gatiradho'pi
syāt, tathā'pi laghutvaparigatagatiriha vāyorūrdhvameva gamanaṃ karoti, yathā-
śālmalītulānām| hetvantaramāha- ūrdhvajvalanatvāccāgneriti;
agnerapyūrdhvagatitvādityarthaḥ| nimnagatvamadhogatvameva||41||
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ||42||
yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyamādhārastadanatikrameṇa| etena rasānāṃ
guṇakarmaṇī rasādhāre dravye boddhavye iti darśayati||42||
tatra, madhuro rasaḥ
śarīrasātmyādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ
ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ
pittaviṣamārutaghnastṛṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano
jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakaro
ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano
48
dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca| sa
evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavamālasyamatisvapnaṃ
gauravamanannābhilāṣamagnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ
śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada-
galaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandānityevamprabhṛtīn kaphajān
vikārānupajanayati (1)|43|
tatretyādi| madhura ādāvucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā
ca| ṣaḍindriyāṇi manasā samam| jīvanaḥ abhighātādimūrcchitasya jīvanaḥ|
āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvena| kṣīṇasya sandhānakaro dhātupoṣakatvena; kiṃvā
kṣīṇaścāsau kṣataśceti, tena kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṃ sandadhāti|
ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṃ pramehapūrvarūpādijñānopayuktam
49| yaduktaṃ- “mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca” (ci. 6) iti, tathā riṣṭe
vakṣyati- “yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ” (i. 5) iti, anena ca madhuratvaṃ
jñāyate| akṣyāmayenaivābhiṣyande labdhe viśeṣopādānārthaṃ punarvacanaṃ; kiṃvā
abhiṣyando nāsādiṣvapi jñeyaḥ (1)||43||
amlo raso bhaktaṃ rocayati, agniṃ dīpayati, dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati, mano
bodhayati, indriyāṇi dṛḍhīkaroti, balaṃ vardhayati, vātamanulomayati, hṛdayaṃ
tarpayati, āsyamāsrāvayati, bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati, prīṇayati,
laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno dantān
harṣayati, tarṣayati, sammīlayatyakṣiṇī, saṃvejayati lomāni, kaphaṃ
vilāpayati, pittamabhivardhayati, raktaṃ dūṣayati,māṃsaṃ vidahati, kāyaṃ
śithilīkaroti, kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathumāpādayati, api ca
kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni
pācayatyāgneyasvabhāvāt, paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca (2)|43|
hṛdayaṃ tarpayatīti hṛdyo bhavati| bhuktamapakarṣayatīti sārayati; kledayati
tathā jarayati bhuktameva| avamūtritaṃ mūtraviṣairjantubhiḥ, parisarpitaṃ ca
sparśaviśeṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ (2)||43||
lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanastīkṣṇaḥ saro
vikāsyadhaḥsraṃsyavakāśakaro
50
vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ,
āsyamāsrāvayati, kaphaṃ viṣyandayati, mārgān viśodhayati, sarvaśarīrāvayavān
mṛdūkaroti, rocayatyāhāram, āhārayogī, nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa
evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ pittaṃ kopayati, raktaṃ vardhayati,
tarṣayati, mūrcchayati
51, tāpayati, dārayati, kuṣṇāti māṃsāni, pragālayati kuṣṭhāni, viṣaṃ
vardhayati, śophān sphoṭayati, dantāṃścyāvayati, puṃstvamupahanti,
indriyāṇyuparuṇadbhi, valipalitakhālityamāpādayati, api ca
lohitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīnvikārānupajanayati
(3)|43|
vikāsī kledacchedanaḥ
52| adhaḥsraṃsī viṣyandanaśīlaḥ| sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra
mātrātirikto lavaṇo bhavati tatra nānyo rasa upalakṣyate| āhārayogīti āhāre
sadā yujyate| mohayati vaicityaṃ kurute| mūrcchayatīti sañjñānāśaṃ karoti
(3)||43||
kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati, agniṃ dīpayati, bhuktaṃ śoṣayati,
ghrāṇamāsrāvayati, cakṣurvirecayati, sphuṭīkarotīndriyāṇi,
alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalānupahanti,
rocayatyaśanaṃ, kaṇḍūrvināśayati
53, vraṇānavasādayati, krimīn hinasti, māṃsaṃ vilikhati, śoṇitasaṅghātaṃ
bhinatti, bandhāṃśchinatti, mārgān vivṛṇoti, śleṣmāṇaṃ śamayati, laghuruṣṇo
rūkṣaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno vipākaprabhāvāt
puṃstvamupahanti, rasavīryaprabhāvānmohayanti, glāpayati, sādayati, karśayati,
mūrcchayati, namayati, tamayati, bhramayati, kaṇṭhaṃ paridahati,
śarīratāpamupajanayati, balaṃ kṣiṇoti, tṛṣṇāṃ janayati; api ca
vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatodabhedaiścaraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu
mārutajān vikārānupajanayati (4); tikto rasaḥ svayamarociṣṇurapyarocakaghno
viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ
sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ
kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto
laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno
raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca
rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇyucchoṣayati, srotasāṃ
kharatvamupapādayati, balamādatte, karśayati, glapayati, mohayati, bhramayati,
vadanamupaśoṣayati, aparāṃśca vātavikārānupajanayati (5); kaṣāyo rasaḥ
saṃśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ
śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca| sa
evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāna āsyaṃ śoṣayati, hṛdayaṃ pīḍayati,
udaramādhmāpayati, vācaṃ nigṛhṇāti, srotāṃsyavabadhnāti, śyāvatvamāpādayati,
puṃstvamupahanti, viṣṭabhya jarāṃ gacchati, vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti,
karśayati, glapayati, tarṣayati, stambhayati, kharaviśadarūkṣatvāt
pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃśca vātavikārānupajanayati||43||
vipākasya prabhāvo vipākaprabhāvaḥ, vipākaśca kaṭūnāṃ kaṭureva; rasasya
vīryasya ca prabhāvo rasavīryaprabhāvaḥ; ayaṃ ca vakṣyamāṇe sarvatra hetuḥ|
caraṇādīnāṃ sākṣādgrahaṇaṃ tatraiva prāyo vātavikārabhāvāt| atra ca
vipākaprabhāvādikathanamudāharaṇārthaṃ, tena madhurādiṣu
vipākādikāryamunneyam| glapayati harṣakṣayaṃ karoti| pīḍano vraṇapīḍanaḥ|
śarīrakledasyopayokteti ācūṣakaḥ| ‘śīto'laghuśca’ ityakārapraśleṣādalaghuḥ
54| avagṛhṇātīti baddhāni karoti ||43||
ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ
55
samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya, apakārakarāḥ
punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ; tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ
samyagupayojayediti||44||
pṛthaktveneti ekaikaśo mātraśaḥ| ekatveneti ekīkṛtya samudāyamātraśa
ityarthaḥ| mātraśa iti mātrayā| taccaikīkaraṇaṃ dvitryādibhiḥ sarvairjñeyam|
adhyātmalokasyeti sarvaprāṇijanasya| anyatheti amātrayā||44||
bhavanti cātra- śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ
yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ||45||
samprati rasadvāreṇaiva dravyāṇāṃ vīryamāha- śītamityādi
56| yaddravyaṃ rase pāke ca madhuraṃ tacchītaṃ vīryeṇa jñeyaṃ; tathā tayoriti
rasapākayoryadamlaṃ dravyaṃ taduṣṇaṃ vīryeṇa; tathā yacca dravyaṃ tayoriti
rasapākayoḥ kaṭukamuktaṃ taccoṣṇaṃ vīryeṇa, ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| kiṃvā
‘yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ’ iti pāṭhaḥ| tatra yadrasato madhuraṃ tadvīryataḥ
śītamiti vaktavye yadrasapākayoriti karoti, tanmadhurarasocitapākasyaiva
madhuradravyasya śītavīryatāprāptyartham; evamamlakaṭukayorapi vācyam||45||
teṣāṃ
57
rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ
pākataścopadekṣyate||46|| yathā payo yathā
sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak||47||
teṣāmiti madhurapākādīnāṃ, rasopadeśeneti rasamātrakathanenaiva, yato
vipāko'pi rasata eva prāyo jñāyate; yadvakṣyati- ‘kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ
prāyaśaḥ kaṭuḥ’ ityādi| etacca na sarvatretyāha- vīryata ityādi|
vīryato'viparītānāṃ rasadvārā vīryajñānaṃ, na tu rasaviruddhavīryāṇāṃ
mahāpañcamūlādīnāṃ; na kevalaṃ rasena kintarhi pākataśca ya upadekṣyate
guṇasaṅgrahaḥ ‘śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ’ ityādinā, sa ca
vīryato'viruddhānāṃ vijñeyaḥ; yadi tatra vīryaṃ virodhi bhavati tadā vipāko'pi
yathoktaguṇakārī na syāt| kiṃvā, pākataścāviparītānāṃ rasopadeśena
guṇasaṅgrahaḥ śītoṣṇalakṣaṇo nirdeśyaḥ, yasyāstu pippalyāḥ kaṭukāyā api
viparītamadhurapākitvaṃ, na tatra kaṭurasatvenoṣṇatvamityarthaḥ| asmiṃśca
pakṣe ‘upadekṣyate’ iti ‘yathā payaḥ’ ityādinā sambadhyate|
tānyevāviparītavīryavipākānyāha- yathā paya ityādi| payaḥprabhṛtīni hi
dravyaguṇakathane'viruddhavīryavipākānyupadeṣṭavyāni||46-47||
madhuraṃ
58
kiñciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca| yathā mahatpañcamūlaṃ
yathā'bjānūpamāmiṣam||48|| lavaṇaṃ
59
saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā| arkāguruguḍūcīnāṃ
tiktānāmuṣṇamucyate||49||
samprati yatra viruddhavīryatvena rasenoṣṇatvādi na nirdeśyaṃ tadāha-
madhuramityādi| kiñcit kaṣāyaṃ coṣṇaṃ tiktaṃ coṣṇamiti yojanā,
kaṣāyatiktalavaṇānāmudāharaṇamasūtritānāmapi prakaraṇāt kṛtam| mahatpañcamūlaṃ
bilvādipañcamūlamiha| etacca tiktasya kaṣāyasya coṣṇatāyāmudāharaṇam,
abjānūpāmiṣaṃ tu madhurasyoṣṇavīryatve||48-49||
kiñcidamlaṃ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṃ bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi
bhedi cāmalakaṃ tathā||50|| pippalī
60
nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ
so'bhayāyāmato'nyathā||51||
tasmādrasopadeśena
61
na sarvaṃ dravyāmādiśet| dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram||52||
vīryaprasaṅgādanyamapyamlādīnāṃ viruddhaguṇamāha- kiñcidityādi|
abhayāyāmato'nyatheti abhayāyāṃ kaṣāyo raso bhedanaścoṣṇaścetyarthaḥ||50-52||
raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ|
tikto'varastathoṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ||53||
madhyo'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ| madhyo'mlo lavaṇaścāntyo
rasaḥ snehānnirucyate||54||
madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ
62| svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ||55||
amlāt kaṭustatastikto laghutvāduttamottamaḥ| kecillaghūnāmavaramicchanti
63
lavaṇaṃ rasam||56|| gaurave lāghave caiva
64
so'varastūbhayorapi|57|
raukṣyādityādi| raukṣyeṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ, tikto rūkṣaḥ, kaṭustu
madhyo rūkṣataraḥ; evamanyatrāpi| kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ| evaṃ
lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ| lavaṇo'vara iti gurutvenetyarthaḥ| amlāt
kaṭurityādau amlāt kaṭurlaghuḥ, tataḥ kaṭukāduttamāttikto
laghutvenottamottamaḥ; uttamāt kaṭukāduttama uttamottamaḥ| ekīyamatamāha-
kecidityādi| ekīyamataṃ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha- gaurava ityādi| etena,
gaurave lāghave cāvaratvaṃ lavaṇasya svīkurvan gaurave'vara
ityanenāmlakaṭutiktebhyo gurutvaṃ svīkaroti lavaṇasya, lāghave cāvara
ityanenāmlādapi laghuno'lpaṃ
65
lāghavaṃ lavaṇasya svīkaroti| na ca vācyam- amle pṛthivī kāraṇaṃ lavaṇe tu
toyaṃ, tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti; yato
na bhūtaniveśena gauravalāghave śakyete'vadhārayituṃ, tathāhi toyātirekakṛto
madhuraḥ pṛthivyatirekakṛtāt kaṣāyādgururbhavati||53-56||-
paraṃ
66
cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate||57||
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ
lavaṇastathā||58||
samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇamāha- paramityādi| prāyograhaṇāt
pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākitāṃ darśayati| kaṭukādiśabdena ca
tadādhāraṃ dravyamucyate, yato na rasāḥ pacyante kintu dravyameva|
lavaṇastatheti lavaṇo'pi madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ| vipākalakṣaṇaṃ tu-
jaṭharāgniyogādāhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ; vacanaṃ hi-
“jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| āhārapariṇāmānte
67
sa vipākaḥ prakīrtitaḥ” (vā. sū. 9)||57-58||
madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayo rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe
sukhā matāḥ||59|| kaṭutiktakaṣāyāstu
rūkṣabhāvāttrayo rasāḥ| duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām||60||
samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇe
madhurāmlapākayorvātamūtrapurīṣānavarodhakatve
68
tathā kaṭorvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatve hetumāha- madhura ityādi|
atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṃ gatā api santaḥ
snehaguṇayogādvātamūtrapurīṣāṇāṃ visargaṃ sukhena kurvantīti vākyārthaḥ| tena
madhurāmlapākayoretat samānaṃ lakṣaṇam| evaṃ kaṭutiktakaṣāyeṣvapi viparyaye'pi
vākyārthaḥ||59-60||
śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ
kaphaśukralaḥ||61|| pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ
pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ| teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvato'nyathā||62||
samprati vipākalakṣaṇaṃ hetuvyutpāditaṃ śukrahatvādiviśeṣayuktaṃ vaktumāha-
śukrahetyādi| ato'nyatheti laghuḥ||61-62||
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ
69
prati| dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet||63||
samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ
kvaciccotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tadāha- vipāketyādi|
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayet, prati prati dravyāṇāṃ
guṇavaiśeṣyāddhetorityarthaḥ| etena, dravyeṣu yadguṇavaiśeṣyaṃ
madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi, tato hetorvipākānāmalpatvādayo
viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| atra kecidbruvate- pratirasaṃ pāko bhavati,
yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti; kecidbruvate- balavatāṃ
rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti, tataścānavasthitaḥ pākaḥ|
tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthā'karaṇamanādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko
madhuraḥ kaṭuścāṅgīkṛtaḥ| dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye
gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, śeṣalaghubhūtātirekāttu
kaṭukaḥ pāko bhavati; yaduktaṃ- “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ|
nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate|| tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu
yeṣu tu| nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate
70
” (su. sū. 40) iti| pratirasapāke tathā'navasthitapāke ca dravyaṃ
rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati, tena na kaścidviśeṣo vipākena
tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayamupekṣitamiti sādhukṛtam|
tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣamāvahati, yato vrīhikulatthādīnāmamlapākatayā
pittakartṛtvamupalabhyate; atha manyase- vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra
pittakartṛtvaṃ; tanna, madhurasya vrīhestanmate
madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate,
rasavipākābhyāmekasya vīryasya bādhanīyatvāt| kiñca, amlapākatvādvrīhyādeḥ
pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tu taduṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā
kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt; dṛśyate ca
vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā'mlaguṇabhūyiṣṭhataiveti| kiñca,
pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyvagnyākāśātirekācca
kaṭurbhavatīti pakṣe
71
yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ
pratikṣepaṇīyaḥ| athavā, tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena
kartavyaṃ; yato yadamlapākaṃ carako brūte, tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā
samādhīyate; tena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ| yattu
suśrute'mlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇamucyate “pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti”
(su. sū. 40) ityādinā, tadanabhyupagamādeva nirastam| nanu, lavaṇasya
madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ, tathā tiktakaṣāyayoḥ
kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ? naivaṃ, satyapi lavaṇasya
madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat
pittaraktādikārakaṃ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ
san ‘sṛṣṭaviṇmūtraṃ’ ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva| etena yaducyate- lavaṇe
madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tat kiṃ
tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati| yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra
lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam| anayā diśā tiktakaṣāyayorapi
pūrvapakṣaparihāraḥ| anye tvetaddoṣabhayāllavaṇo'pyamlaṃ pacyata iti
vyākhyānayanti, lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya
karṣaṇāditi| tanna, “kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko'mlo'mlasya śeṣayormadhuraḥ” iti
jatūkarṇavacanāt| naca vācyaṃ, kasmāttraya eva vipākā bhavanti na
punastiktādayo'pīti; yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ, yena madhurādayastraya eva
bhavanti, bhūtasvabhāvāścāparyanuyojyāḥ| nanu, yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā-
lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayośca kaṭuḥ, sa ucyatāṃ; yastu samānaguṇo
madhurasya madhuro'mlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ, tatkathane kiṃ prayojanaṃ?
yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate| naivaṃ, yena
lavaṇādivadvisadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo'pi vipāko
vaktavya eva; vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati, prākṛtastu raso
vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ; tena pippalyāḥ
kaṭukarasatvamādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena
saprayojanaṃ, madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena
saprayojanam| tathā, yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayā'nuguṇā bhavanti
tatra balavat kāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam| etacca
pākatrayaṃ dravyaniyataṃ, tena grahaṇyadhyāye
vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnameva; tatra hyaviśeṣeṇa sarveṣāmeva
rasānāmavasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya
prapākataḥ” (ci. 15) ityādinā granthena||63||
mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṃ kecit,
keciddvividhamāsthitāḥ||64|| śītoṣṇamiti,
vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā
kriyā||65||
ekīyamatena vīryalakṣaṇamāha- mṛdvityādi| etaccaikīyamatadvayaṃ pāribhāṣikīṃ
vīryasañjñāṃ puraskṛtya pravṛttam| vaidyake hi rasavipākaprabhāvavyatirikte
prabhūtakāryakāriṇī guṇe vīryamati sañjñā, tenāṣṭavidhavīryavādimate
picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvanti, tena teṣāṃ
rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ; mṛdvādīnāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti, yathā-
pippalyāṃ kaṭurasakāryaṃ pittakopanamabhibhūya tadgate mṛduśītavīrye pittameva
śamayata iti, tathā kaṣāye tiktānurase mahati pañcamūle tatkāryaṃ
vātakopanamabhibhūyoṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātaśamanameva kriyate, tathā
madhure'pīkṣau śītavīryatvena vātavṛddhirityādi| yaduktaṃ suśrute- “etāni
khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma darśayanti
72
” (su. sū. 40) ityādi| śītoṣṇavīryavādimataṃ tvagnīṣomīyatvājjagataḥ
śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam| uktaṃ ca “nānā''tmakamapi dravyamagnīṣomau
mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit” (vā. sū. 9) iti| etacca
matadvayamapyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatameva, yenottaratra
73
“rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate” ityādau pāribhāṣikameva vīryaṃ
nirdekṣyati| pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya
lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi
74| vīryamiti śaktiḥ| yeneti rasena vā vipākena vā prabhāveṇa vā
gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyate
75, tasyāṃ kriyāyāṃ tad rasādi vīryam| ata evoktaṃ suśrute- “yena kurvanti
tadvīryam” (su. sū. 40) iti| atraiva lokaprasiddhāmupapattimāha-
nāvīryamityādi
76| avīryam aśaktamityarthaḥ| vīryakṛteti vīryavatā kṛtā vīryakṛtā||64-65||
raso nipāte dravyāṇāṃ, vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṃ
yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate||66||
rasādīnāmekadravyaniviṣṭānāṃ bhedena jñānārthaṃ lakṣaṇamāha- raso nipāta
ityādi| nipāta iti rasanāyoge| karmaniṣṭhayeti karmaṇo niṣṭhā niṣpattiḥ
karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ, rasopayoge sati yo'ntyāhārapariṇāmakṛtaḥ
karmaviśeṣaḥ kaphaśukrābhivṛddhyādilakṣaṇaḥ, tena vipāko niścīyate| adhīvāsaḥ
sahāvasthānaṃ, yāvadadhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt; etacca vipākāt pūrvaṃ
nipātāccordhvaṃ jñeyam| nipātācceti śarīrasaṃyogamātrāt; tena
kiñcidvīryamadhīvāsādupalabhyate, yathā- ānūpamāṃsāderuṣṇatvaṃ; kiñcicca
nipātādeva labhyate, yathā- marīcādīnāṃ tīkṣṇatvādi; kiñcicca
nipātādhīvāsābhyāṃ, yathā- marīcādīnāmeva| etena rasaḥ pratyakṣeṇaiva;
vipākastu nityaparokṣaḥ, tatkāryeṇānumīyate; vīryaṃ tu kiñcidanumānena, yathā-
saindhavagataṃ śaityamānūpamāṃsagataṃ vā auṣṇyaṃ, kiñcicca vīryaṃ
pratyakṣeṇaiva, yathā- rājikāgataṃ taikṣṇyaṃ ghrāṇena,
picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṃ niścīyanta iti vākyārthaḥ|
etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyam
77| etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyam| dravyāṇāmiti
upayujyamānadravyāṇām| etacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣikavīryaviṣayameva||66||
rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate| viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva
prabhāvastasya sa smṛtaḥ||67||
prabhāvalakṣaṇamāha- rasavīryetyādi| sāmānyamiti
78
tulyatā| viśeṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṃ virecanatvādīnām| sāmānyaṃ
lakṣyata ityanena rasādikāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tat
prabhāvakṛtamiti sūcayati, ata evoktam- prabhāvo'cintya ucyate;
rasavīryavipākakāryatayā'cintya ityarthaḥ||67||
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu
virecayati mānavam
79||68|| viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat
prabhāvastatra
80
kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca tat prabhāvaprabhāvitam||69||
maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ
prabhāvo'cintya ucyate
81||70|| samyagvipākavīryāṇi
prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ| kiñcidrasena
82
kurute karma vīryeṇa cāparam||71|| dravyaṃ
guṇena pākena prabhāveṇa ca kiñcana| rasaṃ vipākastau vīryaṃ
prabhāvastānapohati||72|| balasāmye
rasādīnāmiti naisargikaṃ balam|73|
asyaiva durabhigamatvādudāharaṇāni bahūnyāha- kaṭuka ityādinā| tadvaditi
citrakasamānaguṇā
83| viṣaghnamuktamiti
84
“tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulaṃ” (ci. 23) ityādinā| ūrdhvānulomikamiti
yugapadubhayabhāgaharaṃ, kiṃvā ūrdhvaharaṃ tathā'nulomaharaṃ ca| karma
yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi| etaccodāharaṇamātraṃ, tena
jīvanamedhyādidravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ ‘prabhāva’ iti jñeyam|
prabhāvaśceha dravyaśaktirabhipretā, sā ca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥ
dantītvādiyuktā vyaktireva, yataḥ śaktirhi svarūpameva bhāvānāṃ, nātiriktaṃ
kiñciddharmāntaram; evaṃ pradeśāntaroktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam; yathoktaṃ-
‘dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāt’ ityādi| na ca vācyaṃ dantyādiḥ
svarūpata eva virecayati, tena kimiti jalādyupahatā dantī na virecayatīti;
pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt, jalopahatāyāṃ dantyāṃ
jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam| naiyāyikaśaktivāde yā ca
viṣasya viṣaghnatve upapattiruktā ūrdhvādhogāmitvavirodhalakṣaṇā
sā'ntarbhāgatvāt
85
prabhāvādeva bhavati| evamūrdhvānulomikatvādau pārthivatvādikathane'pi
vācyam||68-72||-
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param||73||
snehanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyate| mukhastho madhuraścāsyaṃ
vyāpnuvam~llimpatīva ca||74||
dantaharṣānmukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya
prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet||75|| pralīyan
kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe| yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa
vidāhānmukhasya ca||76|| saṃvejayedyo
rasānāṃ nipāte tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ||77||
pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca| sa tikto
mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ
86||78|| vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ
yojayedrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi||79||
vijñāyate'neneti vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ| pralīyanniti vilīno bhavan
87| saṃsrāvayatīti saṃsrāvī| vikāsīti
88
hṛdayavikasanaśīlaḥ; uktaṃ hi suśrute- “hṛdayaṃ pīḍayati” (su. sū. 42)
iti||74-79||
evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan!
śrutametadavitathamarthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvaddravyaguṇakarmādhikāre
vacaḥ, paraṃ tvāhāravikārāṇāṃ
89
vairodhikānāṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||80||
samprati viruddhāhāraṃ vaktumāha- evamityādi| śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti
vairodhikāḥ, lakṣyate vairodhikamaneneti lakṣaṇaṃ vairodhikābhidhāyako grantha
eva| ‘yat kiñciddoṣamāsrāvya’ ityādi vairodhikalakṣaṇaṃ jñeyam||80||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi
dehadhātubhirvirodhamāpadyante; parasparaguṇaviruddhāni kānicit, kānicit
saṃyogāt, saṃskārādaparāṇi, deśakālamātrādibhiścāparāṇi, tathā
svabhāvādaparāṇi||81||
dehadhātupratyanīkabhūtānīti dehadhātūnāṃ rasādīnāṃ vātādīnāṃ ca
prakṛtisthānāṃ pratyanīkasvarūpāṇi| virodhamāpadyanta iti dehadhātūnāṃ
virodhamācaranti, dūṣayantīti yāvat| yathābhūtāni dravyāṇi
dehadhātubhirvirodhamāpadyante tadāha- parasparaviruddhāni kānicidityādi|
tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā- “na matsyān payasā'bhyavaharet, ubhayaṃ
hyetat” ityādinoktāni| saṃyogaviruddhaṃ yathā- “tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣa”
ityādi noktaṃ; yat saṃskārādiviruddhaguṇakathanaṃ vinā sāhityamātreṇa
viruddhamucyate, tat saṃyogaviruddham| matsyapayasostu yadyapi sahopayogo
viruddhatvenoktaḥ, tathā'pyasau guṇaviruddhatvena
90
kathita iti guṇavirodhakasyaivodāharaṇam| virodhaśca viruddhaguṇatve satyapi
kvacideva dravyaprabhāvādbhavati; tena ṣaḍrasāhāropayoge
madhurāmlayorviruddhaśītoṣṇavīryayorvirodho nodbhāvanīyaḥ| saṃskārato
viruddhaṃ yathā- “na kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān” ityādi| deśo dvividhaḥ-
bhūmiḥ, śarīraṃ ca| tatra bhūmiviruddhaṃ yathā- “tadeva
bhasmapāṃśuparidhvastam”, kiṃvā yat kiñcidagocarabhṛtaṃ taddeśaviruddhaṃ;
śarīraviruddhaṃ yathā- uṣṇārtasya madhu maraṇāya| kālaviruddhaṃ yathā-
paryuṣitā kākamācī maraṇāya| mātrāviruddhaṃ yathā- samaghṛte madhusarpiṣī
maraṇāya| ādigrahaṇāddoṣaprakṛtyādiviruddhānāṃ grahaṇam| svabhāvaviruddhaṃ
yathā- viṣam||81||
tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭhamupayujyante teṣāmekadeśaṃ
vairodhikamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharet, ubhayaṃ
hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ
viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca||82||
tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo'gniveśamuvāca- sarvāneva matsyān payasā
sahābhyavaharedanyatraikasmāccilicimāt, sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato
lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati, taṃ cet payasā
sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca
vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi||83||
vairodhikamadhikṛtyeti vairodhikamuddiśya| śītoṣṇatvāditi payaḥ
śītamuṣṇavīryāśca matsyāḥ, śeṣaṃ madhuratvādi samānam| etacca
dravyaprabhāvādeva virodhi| ‘sa punaḥ śakalī’ ityādinā ‘nāndiniḥ’ iti khyāto
matsya ucyate||82-83||
neti bhagavānātreyaḥ- sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavaharedviśeṣatastu
cilicimaṃ, sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānetān
vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca
madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā
91
naikadhyamadyāt, tanmūlaṃ hi
bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā
92
maraṇamāpnoti| na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā
sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayobhyāṃ sahābhyavaharet, tanmūlaṃ hi
śoṇitābhiṣyandadhamanīpravi(ti)cayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnāmanyatamaṃ
prāpnotyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni
bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ, kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ
madhupayobhyāṃ sahopayojyam, etaddhi maraṇāyāthavā
balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti| tadeva nikucaṃ pakvaṃ
na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt|
tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka-
pārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ
cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham| tathā
kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ
93
payasā saha viruddhāḥ| padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ
viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ
cātikopayati| pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati| upodikā
tilakalkasiddhā heturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā,
saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati|
mayūramāṃsameraṇḍasīsakāvasaktameraṇḍāgnipluṣṭameraṇḍatailayuktaṃ sadyo
vyāpādayati| hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo
vyāpādayati; tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya|
matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu
coṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghṛte, madhu vāri
cāntarikṣaṃ samaghṛtaṃ, madhu puṣkarabījaṃ, madhu pītvoṣṇodakaṃ,
bhallātakoṣṇodakaṃ, takrasiddhaḥ kampillakaḥ, paryuṣitā kākamācī, aṅgāraśūlyo
bhāsaśceti viruddhāni| ityetadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṃ bhavatīti||84||
grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni| kalamūkateti kalamūkatā
avyaktavacanatā| pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ,
pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ, rohiṇī kaṭurohiṇī| (dhamanīpraticayaḥ
sirājagranthiḥ
94|) jātuśākaṃ vaṃśapatrikā| vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi
vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ
sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham, evamanyatrāpi sāmānye'pi
vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam| tathā'mletyādau amlagrahaṇena
labdhānāpyamlāmrātakādīnāmabhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham|
sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ ‘sarva’ śabdasya
dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ, bhavati hi prakaraṇādekadeśe'pi
sarvavyapadeśaḥ, yathā sarvān bhojayeditiḥ, kiṃvā sarvagrahaṇamamlavipākānāṃ
vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham| payaseti tṛtīyayaiva sahārthe labdhe punaḥ
sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ; tena,
amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām| vanako
vanakodravaḥ| padmottarikā kusumbhaḥ| śārkara iti maireyaviśeṣaṇam| vātaṃ
cātikopayatīti vacanena pittakaphāvalpaṃ kopayatīti bodhayati; evaṃ pittaṃ
cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam| hāridrako ‘haritāla’ iti
khyātaḥ pakṣī| balākā vāruṇyā saha viruddhā, tathā kulmāṣaiśca balākā
viruddhā| eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ, sīsako hi
bhaṭitrakaraṇakāṣṭhamucyate| tadeveti hāridrakamāṃsam| matsyā nistālyante
pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ; kiṃvā nistālanaṃ vasā, jatūkarṇe'pyuktaṃ-
“matsyavasāsiddhāḥ pippalyaḥ” iti| kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham| bhāso
goṣṭhakukkuṭaḥ||84||
bhavanti cātra ślokāḥ- yat kiñciddoṣamāsrāvya
95
na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate||85||
anuktavairodhikasaṅgrahārthamāha- yat kiñcidityādi| āhriyata ityāhāro
bheṣajamapi| doṣamāsrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti| anena
vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti, tāni hi doṣānāsrāvya nirharanti||85||
yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṃskārato vīryataśca
koṣṭhāvasthākramairapi||86||
parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca| viruddhaṃ tacca na hitaṃ
hṛtsampadvidhibhiśca yat||87|| viruddhaṃ
deśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ
yanniṣevyate||88|| kālato'pi viruddhaṃ
yacchītarūkṣādisevanam| śīte kāle, tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam||89||
viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe| madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā
tadvirudhyate||90|| kaṭukoṣṇādisātmyasya
svāduśītādisevanam| yattat sātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tvanilādibhiḥ||91||
yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ
viṣavadbhavet||92|| eraṇḍasīsakāsaktaṃ
śikhimāṃsaṃ yathaiva hi| viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam||93||
tat saṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate| krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ
mandavīryamabhedanam||94|| mṛdakoṣṭhasya
guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu| etat koṣṭhaviruddhaṃ tu, viruddhaṃ
syādavasthayā||95||
śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam| nidrālasasyālasasya bhojanaṃ
śleṣmakopanam||96|| yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ
bhuṅkte yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṃ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ||97||
parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat| sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ
niṣevate||98|| viruddhaṃ pākataścāpi
duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet| saṃyogato
viruddhaṃ tadyathā'mlaṃ payasā saha||99||
amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate| sampadviruddhaṃ
tadvidyādasañjātarasaṃ tu yat||100||
atikrāntarasaṃ vā'pi vipannarasameva vā| jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate
nibhṛte na yat| tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam||101||
yaccāpi deśakālāgnītyādigranthaṃ kecit paṭhanti, sa ca vyakta eva||86-101||
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām|
mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva||102||
kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām
96| santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum||103||
ṣāṇḍhyaṃ napuṃsakatā| santānadoṣo mṛtavatsatvādiḥ| etacca vairodhikakathanaṃ
viśeṣavacanena bādhyate; tena laśunasya kṣīreṇa pānaṃ kvacinna virodhi;
yaduktaṃ- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite
kṣīraśeṣaṃ ca pāyayet” (ci.a.5), tathā “mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ”
ityādiprayogeṣūnneyam| kiṃvā, anekadravyasaṃyogādatra virodhināmavirodhaḥ;
virodhimātrasaṃyoga eva virodhī bhavati| yatu madhuna uṣṇena vamanena
saṃyuktasya satyapi
madanaphalādidravyasaṃyoge'virodhārthamuktamapakvagamanādi, tanmadhuno
dravyāntarasaṃyoge'pyuṣṇasambandhatve virodhitvopadarśanārthaṃ; yato
viṣānvayaṃ madhu, viṣasya coṣṇavirodhi| laśunādīnāṃ tu dravyāntarāsaṃyoge
satyeva melako viruddha iti śāstravacanādunnīyate||102-103||
eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā
97
bhavanti| tadyathā- vamanaṃ virecanaṃ ca, tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ
saṃśamanārthamupayogaḥ, tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṃskāraḥ
śarīrasyeti||104|| bhavataścātra-
viruddhāśanajān
98
rogān pratihanti vivecanam| vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam||105||
sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ
vitathaṃ bhavet||106||
tadvirodhināmiti ṣāḍhyādiharāṇām| tathāvidhairiti
viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ| abhisaṃskāra iti satatopayogena
śarīrabhāvanam| kiṃvā tathāvidhairiti rasāyanaprayogaiḥ|
etaccānāgatābādhacikitsitaṃ jñeyam||104-106||
tatra ślokāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye| dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ
dravyasaṅkhyā rasāśrayā||107|| kāraṇaṃ
rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni
pṛthakpṛthak||108|| pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca
rasānāṃ yena hetunā| ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ||109||
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā
99
vibhaktayaḥ| uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi||110||
pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu| pākaprabhāvayorliṅgaṃ
vīryasaṅkhyāviniścayaḥ||111||
ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyate yasmādyena
yatkāri caiva yat||112||
vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat| ātreyabhadrakāpyīye tat
sarvamavadanmuniḥ||113||
saṅgrahe dravyasaṅkhyā rasāśrayā iti ‘bhedaścaiṣāṃ’ ityādinā; rasasaṅkhyā hi
paramārthato dravyasaṅkhyaiva, nirguṇatvādrasānāmiti bhāvaḥ| kāraṇaṃ
rasasaṅkhyāyā iti ‘rasānāṃ tatra yogyatvāt’ ityādinā| vibhaktayo bhedaḥ ‘tatra
madhura’ ityādinā| uddeśo dravyāṇāṃ ‘śītaṃ vīryeṇa’ ityādinā, apavādo
dravyāṇāṃ ‘madhuraṃ kiñcit’ ityādinā||107-113||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo
nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne annapānacatuṣke ātreyabhadrakāpyīyo nāma
ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'rasāhāraviniścaya iti rasaviniścayapūrvaka āhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 tatra, 'pāko nāsti vinā vīryaṃ vīryaṃ nāsti vinā rasāt' iti vīryavipākayo rasādhīnatvāt prathamaṃ rasaviniścayaprakaraṇamāha- eka evetyādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'yathā tailaṃ'| yaduktaṃ vāgbhaṭe- "kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca" iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 'eka eva rasa ityādi yaduktaṃ tannirākaroti- teṣāmityādi| ṣaṇṇāṃ rasānāmityanena rasasyaikatvāvadhāraṇaṃ pratyuktaṃ, rasabhedasya pratyakṣasiddhatvāditi bhāvaḥ| yonirādhārakāraṇam, etena 'sa punarudakānanyaḥ' iti pratyākhyātaṃ, kāryakāraṇayorbhedasya durupapannatvāditi bhāvaḥ| chedanopaśamane karmaṇī, tayormiśrībhāvācca sādhāraṇatvamityanena dvitīyatṛtīyapakṣau nirākṛtau| bhaktiricchārthaḥ, tena yo yamicchati sa tasya svāduritaraḥ punarasvāduriti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāriṇāvityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 'bhaktidveṣau' iti pā. ↩
- 6 'avyaktabhāvastu' iti pā. ↩
- 7 'sādhāraṇakarmayogitvaṃ' iti pā. ↩
- 8 ‘etaddhi lāghavaṃ svābhāvikameva, na tu rasavaśaṃ’, tathā sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt, vakṣyate ca- ‘svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 'vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tadvaśaṃ yathā- uṣṇavīryasyāpi tailasya candanośīrādiśītavīryadravyasaṃskārācchaityaṃ tathā śītavīryasyāpi ghṛtasya tattaddravyasaṃyogāduṣṇatā, tathā māṃsarasasiddhasya raktaśālergurutvamityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 'madhurādiyuktaḥ' iti pā. ↩
- 11 'śarkarāpale' iti pā. ↩
- 12 'aparisaṅkhyeyapakṣaṃ dūṣayati- aparisaṅkhyeyatvamityādi| ādiśabdena guṇakarmasaṃsvādānāṃ grahaṇam, āśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ ye viśeṣā bhedāsteṣāmaparisaṅkhyeyatvātteṣāṃ rasānāmaparisaṅkhyeyatvaṃ yaducyate tanna yuktaṃ| tatra hetumāha- ekaiko'pītyādi| eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣanekaiko'pi madhurādirāśrayate, na tvasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati| etena, āśrayādaya eva paraṃ bhinnāḥ, madhurādistveka evetyarthaḥ| tathāhi- yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ. tathā'pi tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati, balākākṣīrādiṣu śuklavarṇavat| evaṅguṇānāṃ gurupicchilādīnāmanyatve'pi tathā karmaṇāṃ rasādivardhanabalavarṇakaraṇādīnāṃ bhinnatve'pi tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede'pi na madhurarasasyānyatvaṃ, madhuratvajātyanatikramāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 'guṇaprakṛtīnāmiti parasparasaṃsargahetutvānmadhurādiguṇā eva prakṛtayaḥ, tāsāṃ madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ| tathā ca, parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ rasānāmabhinirvṛtteḥ prakṛtibhūtānāṃ madhurādiguṇānāmasaṅkhyeyatvaṃ na ceti yojanā| tena, rasānāṃ rasāntarasaṃsarge rasāntarabhedasaṃsarge vā tatsaṃsargāṇāmevāparisaṅkhyeyatvaṃ, na punaḥ prakṛtibhūtamadhurādiṣaḍrarasānāṃ ṣaṭtvātikramaḥ, yathā- doṣāṇāṃ parasparasaṃsargabhūyastve'pi tritvānatikrama ityarthaḥ| yataḥ saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ madhurādiṣaḍrasaprakṛtikatvānna rasāntaratvam, ata eva saṃsṛṣṭarasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare'pi noktamityāha- tasmānna saṃsṛṣṭānāmityādi'| iti śivadāsasenaḥ ↩
- 14 'asminnartha ityasmin prakaraṇe, tena pāñcabhautikatvaṃ yaddravyāṇāṃ tadāyurvedasiddhāntaḥ, na tu śāstrāntarasyetyarthaḥ| naiyāyikādibhiḥ pāñcabhautikatvādyanabhyupagamāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 15 'pārthivānīti pṛthivībhūtabahulānītyarthaḥ| evamāpyānītyādyapi bodhyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 16 'sarvadā'pi' iti kvacit pustake nopalabhyate ↩
- 17 'guṇakāritvam' iti pā. ↩
- 18 'śirogauravaśūlādyupaśamam' iti pā. ↩
- 19 'dravyabhedamabhidhāya rasabhedamāha- bhedaścaiṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 20 'etaccopalakṣaṇaṃ, tenāgnisaṃyogādayo'pi rasabhedahetavo jñeyāḥ,' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 21 "svādoramlādiyogāt pañca, tadyathā- madhurāmlaṃ 1, madhuralavaṇaṃ 2, madhurakaṭukaṃ 3, madhuratiktaṃ 4, madhurakaṣāyam 5 iti| śeṣairityāditvenopayuktādanyairamlādayaḥ pṛthagyogaṃ yānti, tenāpare daśa| tathāhi- amlasya pratyekaṃ lavaṇādicatuṣkayogāccatvāraḥ- amlalavaṇam 1, amlakaṭukam 2, amlatiktam 3, amlakaṣāyam 4, iti| tathā lavaṇasya kaṭukādiyogāttrayaḥ- lavaṇakaṭukaṃ 1, lavaṇatiktaṃ 2, lavaṇakaṣāyam 3, iti| kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddvau bhedau- kaṭutiktaṃ 1, kaṭukaṣāyam 2 iti| tiktasya kaṣāyayogādekaḥ- tiktakaṣāyam 1| evaṃ hi dvirasāni dravyāṇi pañcadaśa bhavanti" iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 "idānīṃ trirasadravyāṇāṃ viṃśatibhedānāha- pṛthagamletyādi| madhurasya amlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavet, tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogāccatvāro bhedāḥ- madhurāmlalavaṇaṃ 1, madhurāmlakaṭukaṃ 2, madhurāmlatiktaṃ 3, madhurāmlakaṣāyam 4 iti| tathā madhurasya lavaṇayuktasya śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyairyogāttrayaḥ- madhuralavaṇakaṭukaṃ 1, madhuralavaṇatiktaṃ 2, madhuralavaṇakaṣāyam 3 iti| tathā madhurasya kaṭuyuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- madhurakaṭutiktaṃ 1, madhurakaṭukaṣāyam 2, iti| evaṃ madhurasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- madhuratiktakaṣāyam 1 iti| evamamlasya lavaṇayuktasya pratyekaṃ kaṭutiktakaṣāyayogāttrayaḥ- amlalavaṇakaṭukam 1, amlalavaṇatiktam 2, amlalavaṇakaṣāyam 3 iti| tathā tasyaiva kaṭukayuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- amlakaṭutiktam 1, amlākaṭukaṣāyam 2 iti| tathā'mlasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- amlatiktakaṣāyam 1 iti| evaṃ lavaṇasya kaṭuyuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- lavaṇakaṭutiktaṃ 1, lavaṇakaṭukaṣāyam 2 iti| tathā lavaṇasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- lavaṇatiktakaṣāyam 1 kaṭośca tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- kaṭutiktakaṣāyaḥ 1 iti| militvā trirasāni dravyāṇi viṃśatirbhavanti' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 23 "catuṣkasaṃyogena pañcadaśabhedānāha- vakṣyanta ityādi| sahitāviti militau svādvamlau lavaṇādyaiścaturbhiḥ pṛthagekaikaśo yogaṃ gatau śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthgyogaṃ catuṣkarasasaṅkhyayā yāto gacchataḥ| tena ṣaḍ bhedāḥ- madhurāmlalavaṇakaṭukaṃ 1, madhurāmlalavaṇatiktaṃ 2, madhurāmlalavaṇakaṣāyaṃ 3, madhurāmlakaṭutiktaṃ 4, madhurāmlakaṭukaṣāyaṃ 5, madhurāmlatiktakaṣāyam 6| iti| amlaparityāgenāparāṃścaturo bhedānāha- sahitāvityādi| militau svādulavaṇau kaṭvādibhiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau, śeṣairiti yathākramaṃ tiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- svādulavaṇakaṭutiktaṃ 1, svādulavaṇatiktakaṣāyaṃ 2, svādulavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| atrādyāpekṣayā śeṣāṇāṃ bahutvādbahuvacanamupapannam| lavaṇaparityāgāt punaścaturtho bheda ityāha- svādūṣaṇau tatheti| svādūṣaṇāvapi śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yātaḥ- svādukaṭutiktakakaṣāyam 1| evaṃ catuṣke madhurayogena daśa bhedāḥ| idānīṃ madhuraparityāgāt pañca bhedānāha- kaṭvādyairityādi| amlalavaṇau kaṭvādyaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau yathākramaṃ śeṣaistiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- amlalavaṇakaṭutiktam 1, amlalavaṇatiktakaṣāyam 2, amlalavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| lavaṇaparityāgāccaturthaṃ bhedamāha- śeṣairamlakaṭū tatheti| amlakaṭū śeṣairiti śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yāto gacchataḥ| atra śeṣairiti jātau bahuvacanam| amlakaṭutiktakaṣāyam 1| madhurāmlaparityāgāttu pañcamo bheda ityāha- yujyete tvityādi| lavaṇakaṭutiktakaṣāyam 1| tadevaṃ catuṣke pūrvaṃ daśabhirmilitvā pañcadaśa bhedā uktāḥ" iti śivadāsasenaḥ ↩
- 24 'pañcake ṣaḍbhedānāha- ṣaḍityādi| apavarjanāditi tyāgāt| yathā- madhuratyāgādamlalavaṇakaṭutikta-kaṣāyam 1, evamamlatyāgānmadhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaṃ 2, lavaṇaparityāgānmadhurāmlakaṭutikta-kaṣāyaṃ 3, kaṭukatyāgānmadhurāmlalavaṇatikta-kaṣāyaṃ 4, tiktatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaṃ 5, kaṣāyatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭu-tiktam 6' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 25 'apavarjanāditi sphoṭanāt' iti pā. ↩
- 26 'rasānāṃ rasakalpanāt' iti pā. ↩
- 27 'rasāstaratamābhyastā' iti pā. ↩
- 28 'tatra yogitvāt' iti pā. ↩
- 29 'upaśāntiḥ cikitsā' ↩
- 30 'rasabhedavijñāne' iti pā. ↩
- 31 'śuṣkāvasthāṃ na yāti' iti pā. ↩
- 32 'vipratipattireva' iti pā. ↩
- 33 'saṃyogamāha- yoga ityādi| dravyāṇāṃ yogaḥ sambandha ityukte avayavāvayavisambandhasyāpi saṃyogatvaṃ syāt, ata āha- saheti| sāhityarūpo yogaḥ, sa ca pṛthaksiddhayoreva bhavatīti bhāvaḥ| nanu vibhunorapi saṃyogaḥ kuto na syādityāha- dvandvasarvaikakarmaja iti| dvandvakarmajo yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahumāṣakriyāsaṃyogajaḥ, ekatarakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| etaccopalakṣaṇaṃ, tena saṃyogajo'pi bodhyaḥ, yathā- aṅgulītarusaṃyogāddhastatarusaṃyogaḥ, etena vibhudravyayoruktakāraṇābhāvādeva saṃyogo nāstīti bhāvaḥ| nanu, saṃyogo'nitya eva kāraṇāpekṣaḥ, vibhunostu saṃyogo nitya eva bhaviṣyatītyāha- anitya eveti| evetyavadhāraṇe| nityaḥ saṃyogo na sambhavatyeva, aprāptipūrvikāyāḥ prāpteḥ saṃyogatvāt| nityatve ca tadvirodhāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 34 'sa' iti pā. ↩
- 35 'vibhāgalakṣaṇamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiriti vibhaktipratītiheturvibhāga ityarthaḥ| nanu vibhāga eva na pramāṇaṃ, saṃyogābhāvasyaiva vibhaktipratītihetutvādityāha- vibhāgaśo graha iti| 'tu' śabdo viyoga ityanantaraṃ draṣṭavyaḥ, tena viyoga eva vibhāgaśo vibhaktatvena pratītihetuḥ, na ca tatra vibhāgavyavahāraḥ| na ca dravyayorvartamānaḥ saṃyogātyantābhāvo vibhaktipratītiheturiti vācyam, avayavāvayavinorapi prasaṅgāt| nāpi saṃyogadhvaṃso viyogaḥ, ekasaṃyogānantaraṃ punaḥ saṃyuktayorbadarāmalakayoḥ saṃyogadaśāyāmapi vibhaktipratyayaprasaṅgāditi dik' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 36 'sarvadā' iti pā. ↩
- 37 'guṇāntaramanvicchan' iti pā. ↩
- 38 'pṛthaktvaṃ lakṣayati- pṛthaktvaṃ syādityādi| idamasmāt pṛthaganyadarthāntaramityādivyavahāro yato bhavati, tat pṛthakatvaṃ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 39 'guṇā guṇāśrayā noktā' iti saguṇatve dravyatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ, tasmādrasanirdiṣṭān guṇān dravyaguṇāneva vidyāt, ekārthasamavāyenopacārāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ' (vā. sū. 9) iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 40 'prakṛtaṃ prakaraṇam' ↩
- 41 gaṅgādharastu 'pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitāḥ' iti paṭhitvā 'tatkāle pañcamahābhūtānāṃ vikārabhūtā etadākāśapavanārkacandrāḥ tathā satatamākāśe samuḍḍīyamānā bhaumāstrasareṇavasteṣāṃ gurutvādiguṇasamanvitāḥ satyastadadhogānāṃ sendriyāṇāṃ prāṇināṃ manuṣyādīnāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛkṣādīnāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti' iti vyākhyānayati ↩
- 42 'yāsu' iti pā. ↩
- 43 'ṣaḍrasārambhakaḥ' iti pā. ↩
- 44 'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ' iti pā.| yadāha vāgbhaṭaḥ- 'kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥkhavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ' (vā. sū. 10) iti| 'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ, bhūmyagniguṇabhūyiṣṭhatvādamlaḥ, toyāgniguṇabhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇātirekāttiktaḥ, pavanapṛthvīguṇātirekāt kaṣāyaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 45 'nanu kāraṇānāṃ bhūtānāṃ pañcavidhatvena kāryasyāpi rasasya pañcavidhatvameva yuktamityabhipretya ṣaṭtvamupapādayati- somaguṇātirekādityādi| somo jaladevatā, tena jalaguṇātirekādityarthaḥ| kiṃvā somaśabdena pṛthivījalayoreva grahaṇam, ubhayorapi saumyatvāt| ata eva suśrute'pi 'pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura' ityādi| tathā tatraiva 'pṛthivyagniguṇabāhulyāllavaṇaḥ, toyāgniguṇabāhulyādamla' iti yaduktaṃ tadapi na virudhyate, bhūmijalayoḥ saumyatvenaikarūpatayā kāryavirodhābhāvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 46 'tacca' iti pā. ↩
- 47 'plavanatvāt tiryagūrdhvagatimattvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 48 '...jihvāprasādanaḥ' iti pā. ↩
- 49 'prameharūpādijñānopayuktam' iti pā. ↩
- 50 'avasraṃsī' iti pā. ↩
- 51 'mohayati' iti pā. ↩
- 52 'chedanaḥ' iti pā. ↩
- 53 'vilālayati' iti pā. ↩
- 54 'śīto'laghuścetyakārapraśleṣādalaghuḥ, uktaṃ ca vāgbhaṭa-"kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ (vā.sū.a.10)" iti| yattu suśrute "kaṣāyo raso lāghavādvātaṃ vardhayati" (sū.sū.a.42) ityuktaṃ tattasya laghupākatayeti na virodhaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gaṅgādharastu 'śīto guruśca' ityeva paṭhati ↩
- 55 'mātraśa iti mātrayā, tena pṛthaktvenaikaikaśo mātrayā samyagupayujyamānāstathaikatvena samuditatvenaikīkṛtya mātrayā samyagupayujyamānā rasā adhyātmalokasya sarvaprāṇijanasyopakārakā bhavantītyarthaḥ| ato'nyatheti amātrayā| tatra mātrayopayogaṃ nigamayati- tānityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 56 'idānīṃ rasaviśeṣādvipākaviśeṣācca vīryaviśeṣo jñātavya ityāha- śītamityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 57 'samprati madhuratiktakaṣāyāṇāṃ śītatvaṃ, tathā kaṭvamlalavaṇānāṃ coṣṇatvaṃ, tathā kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ cāvṛṣyatvamityādayo rasadvāreṇa dravyāṇāṃ ye guṇā uktāstadapavādamāha- teṣāmityādi| rasopadeśena rasaguṇakathanadvāreṇa dravyāṇāṃ yaḥ śītoṣṇādiguṇasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, sa vīryataḥ pākataścāviparītānāṃ teṣāṃ vakṣyamāṇakṣīrādidravyāṇāmeva nirdeṣṭuṃ śakyaḥ, na tu rasaviparītavīryavipākānāmityarthaḥ| teṣvaviparītavīryavipākānupadiśati- upadekṣyata ityādi| upadekṣyata iti yathā paya ityādibhiḥ sambadhyate| etāni hi dravyaguṇakathanaprasaṅge rasāviparītavīryavipākatayaivopadeṣṭavyānīti rasānurūpaguṇatvameṣāṃ jñātavyamityarthaḥ| idaṃ tūdāharaṇaikadeśamātraṃ, tenāparāṇyapyevañjātīyānyudāhartavyānītyāha- evamādīnītyādi| evamādīni evamprakārāṇi godhūmādīnītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 58 'samprati viruddhavīryatvena viruddhavipākatvena vā rasadvāreṇa yeṣā guṇā na nirdeśyāstānāha- madhuramityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 59 'lavaṇamityādi| lavaṇamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā saindhavam, amlamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā''malakam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 60 'pippalītyādi| atra pippalīnāgarayoḥ kaṭukayorapi tadviparītamadhuravipākitvena noṣṇatvaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 61 'tasmādityādi| uktarītyā tulyarase'pi dravye yato guṇāntaraṃ dṛṣṭaṃ, tasmādityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 62 'tiktāt kaṣāyo madhuraḥ śītācchītataraḥ paraḥ' iti pā. ↩
- 63 'matāntaramāha- kecidityādi| pratisaṃskartā ubhayorapi matayoravabodhārthaṃ matadvayaṃ saṅkalayya darśayati- gaurava ityādi| ubhayorapīti matadvaye'pi sa lavaṇo'varaḥ| agniveśamate gaurave'varaḥ, matāntare lāghave'varaḥ| etena gaurave'vara iti yenocyate tenāpi kiñcillaghutvaṃ svīkriyata eva, tathā lāghave'vara iti mate'pi kiñcidgurutvamarthāyātameveti na kaścidarthabheda ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 64 'caivaṃ' iti pā. ↩
- 65 alpamiti avaram ↩
- 66 'vipākasyāpi rasarūpattatvādanantaraṃ vipākalakṣaṇābhidhānaṃ pratijānīte- paraṃ cāta ityādi| āhārapariṇāmāstrayo'vasthāpākāḥ, te ca grahaṇīcikitsite "annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ" (ci. 15) ityādinā vakṣyamāṇāḥ, teṣāmavasāne punarjaṭharāgnisaṃyoge sati yadrasāntaraṃ rasaviśeṣa udeti sa viśiṣṭaḥ pāko vipāka ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 67 'rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ' iti vāgbhaṭe pāṭha upalabhyate ↩
- 68 'purīṣārodhakatve' iti pā. ↩
- 69 '...lpamadhyabhūyastvameva ca' iti pā. ↩
- 70 'iṣyate' iti pā. ↩
- 71 'kaṭurbhavatītyapekṣayā' iti pā. ↩
- 72 'kurvanti' iti pā. ↩
- 73 'tenottaratra' iti pā. ↩
- 74 'pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi| yenetyādi yena rasena vipākena vā prabhāveṇa vā gurvādibhirguṇairvā yā kriyā hlādanatarpaṇaśamanādirūpā kriyate, tasyāṃ kriyāyāṃ tadrasādi vīryamucyate ityarthaḥ| nacaivaṃ dravyasyāpi vīryatvaprasaṅgaḥ| yeneti karaṇe tṛtīyā, karaṇasyaiva śaktitvāt, dravyasya tu kartṛtvāt| etena dravyakartṛke rasādikaraṇe kārye rasādīnāṃ vīryatvamityarthaḥ| suśrute'pyuktaṃ- yena kurvanti tadvīryam (su. sū. 40)' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 75 'kṛtsnā kriyata ityupadiśyate' iti pā. ↩
- 76 'atraiva lokasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi| avīryam aśaktamityarthaḥ| etena rasādayaḥ sarva eva svakāryakaraṇasamarthāḥ santo dravyaśaktiparyāyarūpavīryaśabdavācyā bhavantītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 77 'etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyaṃ| tatrādyaṃ māṣāṇāṃ gauravaṃ mudgānāṃ lāghavamityādi, kṛtrimaṃ tu lājādīnāṃ laghutvamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 78 'sāmānyaṃ tulyatā| karmaṇāṃ punarviśeṣaḥ, na tulyatetyarthaḥ| etena dravyayo rasādisāmānye satyapi, ekasmin dravye jāyate kāryaviśeṣaḥ, anyasminna jāyate, ityatra yat kāraṇatayā vācyaṃ tat prabhāva ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 79 'sā naram' iti pā. ↩
- 80 'tasya' iti pā. ↩
- 81 'nanu viṣamaṇyādau rasavīryādiniścayo durghaṭastat kathamatra prabhāva ucyate, uktaprabhāvalakṣaṇasyāsambhavādityāha- prabhāvo'cintya ucyata iti| rasavīryavipākājanyatayā'cintya ityarthaḥ| etena rasādijanyatvena yat kāryaṃ nāvadhārayituṃ śakyate, tadapi prabhāvakṛtamiti mantavyamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 82 "kiñcidityādi| dravyaṃ rasena kiñcicchubhāśubhaṃ karma kurute| yathā- madhu kaṣāyarasatvāt pittaṃ śamayati| vīryeṇa vīryaṃ śaktimanto gurvādayo guṇāḥ, tenāparamanyat karma kurute| yathā- kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| guṇena kiñcit karma kurute| yathā- madhu raukṣyācchleṣmāṇaṃ jayati| pākena vipākena kiñcit karma kurute| yathā- śuṇṭhī kaṭukā'pi madhuravipākatayā vātaṃ śamayati| prabhāveṇāpi kiñcana kiñcit karma kurute| yathā- dantī kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi virecayati prabhāvāt| taduktaṃ suśrutena- "taddravyamātmanā kiñcit kiñcidvīryeṇa sevitam| kicidasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā" iti (su. sū. 40)| saha vasatāṃ rasādīnāṃ madhye yadyadapi balavattaraṃ bhavati tattaditaradabhibhūya karma kurute, taduktaṃ vṛddhavāgbhaṭena- "yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate| abhibhūyetarāṃstattat kāraṇatvaṃ prapadyate" iti (a. saṃ. sū. 17)| nanu yatra rasādīnāṃ balasāmyaṃ tatra kasya kāryaniṣpattau kāraṇatvaṃ syādityata prāha- rasamiti| rasaṃ madhurādikaṃ ṣaḍviddhaṃ tulyabalamapi vipākaḥ apohati kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā- madhuni madhuraḥ rasaḥ kaṭunā vipākena abhibhūyate| tasmānmadhu madhurarasahetukaṃ śleṣmajananaṃ karma na karoti| tau rasavipākau samabalau vīryaṃ kartṛ apohati| yathā- audakānūpapiśite madhurarasavipāke uṣṇena vīryeṇābhibhūyete, tasmāt anūpaudakapiśitaṃ madhurarasavipākatayā śītamapi pittaṃ na jayati, kintu uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayati| prabhāvaḥ punaḥ tān trīn samabalān apohati| yathā- amlarasavipākā uṣṇavīryā'pi surā kṣīraṃ janayati prabhāvāt, kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi dantī virecayati prabhāvāt| atra prabhāveṇa rasavīryavipākāḥ abhibhūyante| iti īdṛśaṃ rasādīnāṃ balasāmye naisargikaṃ balaṃ svābhāvikī śaktiḥ' iti yogīndranāthasenaḥ| anayoḥ ślokayoścakrapāṇikṛtā vyākhyā lupteti pratīyate ↩
- 83 'tadvaccitrakatulyarasavīryavipākā| etena citrakasya rasādyaistulyāyāmapi dantyāṃ yadvirekatvarūpaṃ viśiṣṭakarma, tat svakāraṇaṃ prabhāvamanumāyatīti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 84 'viṣaghnamiti sthāvarajaṅgamaviṣayoḥ parasparahantṛtvam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 85 'antarbhāgatvāditi karmaviśeṣāntarbhūtatvādityarthaḥ' ↩
- 86 'tikto mukhasya prahlādakārako'rucihantṛtvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 87 'pralīyanniti rasanendriyasambandhādeva vilīno bhavatītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 88 'vikāsī dhātūnāṃ hiṃsakaḥ, taduktaṃ- "vikāsī vikasan dhātūn" iti, anye tu hṛtpīḍājanaka ityāhuḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 89 'vikārāḥ pañcabhūtaprakṛtikāni dravyāṇi, tenāhāradravyāṇāmityārthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 90 'guṇavirodhena' iti pā. ↩
- 91 'mūlakamāriṣaiḥ' iti pā. ↩
- 92 'bādhiryāndhyajāḍyavaikalyamūkatāmaimiṇyaṃ' iti pā. ↩
- 93 '...varaka...' iti pā. ↩
- 94 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 95 'doṣamutkleśya' iti pā. ↩
- 96 'śoṣāmlapitta...' iti pā. ↩
- 97 'pratīghātakarā' iti pā. ↩
- 98 'viruddhāśanajānityādau pratihantīti pratipakṣa hantīti, tena kuṣṭhādipratipakṣaṃ virecanādi kuṣṭhādi hanti, evaṃ vamanaśamanayorapi pratyartho vyākhyeyaḥ| pūrvaṃ vā hitasevanaṃ pūrvaṃ mahāprabhāvarasāyanādisevayā na bhavantyevambhūtā vyādhayaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 99 'sātibhuktāḥ' iti pā. ↩