athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
samprati sāmānyenoktānāṃ guṇakarmabhyāṃ prativyaktyanuktānāṃ prativyaktiprāya
upayogidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārthamannapānavidhiradhyāyo'bhidhīyate|
atrotpannasya chapratyayasya luk| atrānne kāṭhinyasāmānyāt khādyaṃ, pāne ca
dravatvasāmānyāllehyamavaruddhaṃ jñeyam| annapānaṃ vidhīyate
viśiṣṭaguṇakarmayogitayā pratipādyate'nenetyannapānavidhiḥ; dravyāṇāṃ
guṇakarmakathanameva cānnapānavidhiḥ, yatastaddhi jñātvā'nnapānaṃ
vidhīyate||1-2||
iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ
1
vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisañjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ,
pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hyantaragneḥ sthitiḥ; tat sattvamūrjayati,
taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ,
viparītamahitāya sampadyate||3||
kiṃ tadannapānaṃ karotītyāha- iṣṭetyādi| iṣṭamiti abhimataṃ hitaṃ ca; kiṃvā
iṣṭaṃ priyaṃ, hitaṃ tu vidhivihitaśabdenaiva prāpyate|
vidhirvakṣyamāṇarasavimāne “tadetadāhāravidhānama” (vi. 1)
ityādigranthavācyaḥ, tathendriyopakramaṇīye ca “nāratnapāṇiḥ” (sū. 8)
ityādinoktaṃ vidhānaṃ; tena vidhinā vihitaṃ vidhivihitam| atra varṇādiṣu
śabdāgrahaṇamannapāne prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt| varṇādiṣu yadyat
prathamamannapāne guhyate, tattat pūrvamuktam| rasastu sparśasya
paścādgṛhyamāṇo'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ sparśasyāgre kṛtaḥ|
prāṇināmityanenaiva labdhe'pi “prāṇisañjñakānām” iti vacanaṃ
sthāvaraprāṇipratiṣedhārthaṃ; vṛkṣādayo hi vanaspatisattvānukāropadeśācchāstre
prāṇina uktāḥ; natu loke prāṇisañjñakāḥ, kintarhi jaṅgamā eva| iha ca
manuṣyasyaivādhikṛtatve'pi sāmānyena sakalaprāṇiprāṇahetutayā''hārakathanaṃ
manuṣyavyatirikte'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvopadarśanārtham| prāṇamiti
prāṇahetutvāt; yathā- āyurghṛtam| atha kathaṃ tat prāṇamācakṣata ityāha-
pratyakṣaphaladarśanāditi
2|- pratyakṣeṇaiva hyāhāraṃ vidhinā kurvatāṃ prāṇā anuvartanta iti, tathā
nirāhārāṇāṃ prāṇā nahyavatiṣṭhanta iti dṛśyata ityarthaḥ| pratyakṣaśabdaśceha
sphuṭapramāṇe vartate, yataḥ prāṇānāmannakāryatvamanumānagamyameva|
annakāryatva eva prāṇānāṃ hetumāha- tadindhanā hītyādinā|
yasmādantaragnisthitiścānnapānahetunā, agnisthitiśca prāṇahetuḥ, tato'nnaṃ
prāṇā iti bhāvaḥ; uktaṃ hi- “balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ”|
kiṃvā, pūrvamannapānasya prāṇahetutvamuktaṃ, tadindhanā hītyādinā'gnihetutvaṃ
varṇyate| sattvamūrjayatīti manobalaṃ karoti| dhātuvyūho dhātusaṅghātaḥ|
viparītam avidhisevitam||3||
tasmāddhitāhitāvabodhanārthamannapānavidhimakhilenopadekṣyāmo'gniveśa!
3
tat svabhāvādudaktaṃ kledayati, lavaṇaṃ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu
sandadhāti, sarpiḥ snehayati, kṣīraṃ jīvayati, māṃsaṃ bṛṃhayati, rasaḥ
prīṇayati, surā jarjarīkaroti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavo dīpayati,
phāṇitamācinoti, dadhi śophaṃ janayati, piṇyākaśākaṃ glapayati,
prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ, dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ
pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ
purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt, prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra
vegāgrāmṛtāpaṭolapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra
pippalīviśvabheṣajāt||4||
annapānaṃ vidhīyate yena taṃ vidhiṃ dravyaguṇakarmarūpaṃ, tathā
caraśarīrāvayavādirūpaṃ cākhilena kārtsnyenopadekṣyāmaḥ| yadyapi ceha dravyaṃ
prati prati guṇakarmabhyāṃ na nirdekṣyati, vakṣyati hi-
“annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ” iti, tathā'pyanuktānāmapi dravyāṇāṃ
caraśarīrāvayavādyupadeśena, tathā
pūrvādhyāyoktapārthivādidravyaguṇakarmakathanena ca tadvidhānamapyuktaṃ
bhavatītyata uktam- akhilenaneti; vakṣyati hi- “yathā nānauṣadhaṃ kiṃ
ciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha yadbhavet”,
tathā “caraḥ śarīravayavāḥ” ityādi; kiṃvā,
vidhiśabdo'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī, tena cāśitādayaḥ sarva evākhilena
vācyaḥ, tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyekadeśenoktāni, ato
vakṣyati- ‘annapānaikadeśo'yamuktaḥ’ iti| annapāne ca vaktavye yaddravyaṃ
prāya upayujyate, tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṅgraheṇa
guṇamupadekṣyati| udakābhidhānaṃ cāgre kṛtam, udakasyānne pāne ca
vyāpriyamāṇatvāt| tadityudāharaṇaṃ; kiṃvā sa svabhāvo yasya sa tatsvabhāvaḥ,
tasmāt kledanasvabhāvādityarthaḥ| yadyapi ‘udakamāśvāsakarāṇāṃ, jalaṃ
stambhanānām’ (sū. 26) ityuktaṃ, tathā'pīhānuktakledanakarmābhidhānārthaṃ
punarucyate| iha jalalavaṇādīnāṃ yat karmocyate tatteṣāmitarakarmabhyaḥ
pradhānaṃ jñeyam, agryādhikāre tu tatkarmakartṛdravyāntarapraśastatā jñeyā|
kṣāraḥ pacantamagniṃ pācayati, tena pācayatīti hetau ṇic| snehayatītyādau tu
“tatkaroti tadācaṣṭe” iti ṇic| sandadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṃsādīni
saṃśleṣayati| rasaḥ māṃsarasaḥ| prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti, natvatibṛhattvaṃ
karoti; tena māṃsakarmaṇā bṛṃhaṇena samaṃ naikyam| jarjarīkarotīti
4
ślathamāṃsādyupacayaṃ karoti; yaduktaṃ hārīte- “surā
jarjarīkarotyasṛṅmedobāhulyāt” iti, tathā hyatraivoktaṃ- “surā kṛśānāṃ
puṣṭyartham” iti| avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ;
vacanaṃ hi- ‘lekhanaḥ śītarasikaḥ’ iti, tathā hārīte'pyuktaṃ-
“śīdhuravadhamayati vāyvagniprabodhanāt” iti| ācinoti ‘doṣān’ iti śeṣaḥ,
tantrāntaravacanaṃ hi- “vātapittakaphāṃstasmādācinoti ca phāṇitam” iti|
piṇyākaḥ tilakalkaḥ; nighaṇṭukārastvāha- piṇyāko haritaśigruḥ| glapayati
harṣakṣayaṃ karoti| prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ;
yadyapi ‘māṣo bahumalaḥ’ iti vakṣyati, tathā'pi māṣavikṛteḥ sūpasyeha
guṇakathanaṃ, tena na punaruktaṃ; na cāvaśyaṃ prakṛtidharmo
vikṛtimanugacchati, yataḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvī eva bhavati,
tasmānmāṣavikṛtāvapi malavṛddhidarśanārthametadabhidhānam| kṣārasya pācanatvaṃ
guṇo'bhihitaḥ, iha tu dṛṣṭiśukraghnatvaṃ doṣa iti pṛthagucyate| prāyaḥ
pittalamiti viśeṣeṇānyebhyo lavaṇakaṭukebhyo'mlaṃ pittalam| evamanyatrāpi
prāyaḥśabdo viśeṣārtho vācyaḥ; kiṃvā prāyaḥśabdo'mlena sambadhyate| atra
pittamādāvamlajanyatayoktaṃ, doṣaprādhānyasyāniyatatvāt; uktaṃ hi- “na te
pṛthak pittakaphānilebhya” (sū. 19) iti, tathā “samapittānilakaphā” (sū. 7)
iti; kiṃvā pittoṣmā vahniḥ, sa cehānnapānapacane pradhānaṃ; yaduktaṃ-
“yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam|
tatrāgnirheturāhārānnahyapakvādrasādayaḥ” (ci. 15) iti; teneha
vahnikāraṇapittajanakamevādāvucyate; yataśca pittajanakamagre vaktavyam, ato
rasapradhānamapi madhuro nādāvuktaḥ| madhuna iti vicchedapāṭhena navānavasya
madhunaḥ kaphākartṛtvaṃ darśayati| iha ca ṣaḍrasasyaiva
kathanametattrayeṇaiva, anuktānāṃ lavaṇatiktaṣāyāṇāmapi pākadvārā grahaṇāt;
yato lavaṇaḥ pākāt prāyo madhuraḥ, tiktakaṣāyau kaṭukau pākato bhavataḥ|
‘prāyaḥ sarvaṃ tiktaṃ’ ityādistu grantho hārītīyaḥ, iha kenāpi
pramādāllikhitaḥ||4||
paramato vargasaṅgraheṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ
5||5||
śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān| vargān
haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān||6|| daśa
dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām| rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca
pracakṣmahe||7||
vargeṇa śūkadhānyādīnāṃ āhāradravyāṇāṃ saṅgraho vargasaṅgrahaḥ|
rasavīryetyādau prabhāvo'lpaviṣayatayā pṛthakpaṭhitaḥ| rasādinirdeśaśca
yathāyogyatayā jñeyaḥ, tena na sarvadravye sarvarasādyabhidhānaṃ bhaviṣyati|
atra śūkadhānyamādāvāhārapradhānatvāt; śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni||5-7||
atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ
6| tūrṇako
7
dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau||8||
sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ| pataṅgastapanīyaśca ye cānye
śālayaḥ śubhāḥ||9|| śītā rase vipāke ca
madhurāścālpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukramūtralāḥ||10||
raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ
8| mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare||11||
yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ
9| śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ||12||
iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni, tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ
nāstyevānyeṣāmapi ṭīkākṛtāṃ, tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ, yattu
pracarati gauḍe tallekhiṣyāmo'nyadeśaprasiddhaṃ ca kiñcit| kalamo
vedāgrahāreṣu svanāmaprasiddhaḥ| śakunāhṛtaḥ śrāvastyāṃ
10
vakranāmnā prasiddhaḥ| raktaśāliḥ prasiddha eva| mahāśālirmagadhe prasiddhaḥ|
atra ca śālirhaimantikaṃ dhānyaṃ, ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ, vrīhayaḥ śāradā
iti vyavasthā| raktaśālyādīnāṃ madhurapākitve'pi baddhavarcastvaṃ
prabhāvādeva| mahāṃstasyānviti raktaśāleranu, tena raktaśāliguṇā
mahāśālermanāgalpāḥ; evaṃ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam| tasyeti mahāśāleḥ|
tataḥ pare iti śakunāhṛtādayaḥ, uttarottaramalpaguṇā ityarthaḥ| guṇāguṇairiti
śālīnāṃ raktaśālyādīnāṃ ye guṇāstṛṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ,
teṣāmaguṇaistadguṇaviparītairdoṣairyavakādayo'nukāraṃ kurvanti, tataśca
yavakāstṛṣṇātrimalādikarā iti| guṇaśabdaśceha praśaṃsāyām
11||8-12||
śītaḥ snigdho'guruḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ| ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ
kṛṣṇagaurastato'nu ca||13|| varakoddālakau
cīnaśāradojjvaladardurāḥ| gandhanāḥ
12
kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ||14||
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ| bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva
pāṭalaḥ||15||
ṣaṣṭikaguṇe'kārapraśleṣādagururiti boddhavyaṃ, mātrāśitīye (sū. 5) ṣaṣṭiko
laghuḥ paṭhitaḥ| tato'nu ceti gauraṣaṣṭikādalpāntaraguṇaḥ| varakoddālakādayaḥ
ṣaṣṭikaviśeṣāḥ; kecit kudhānyāni varakādīni vadanti| vrīhiriti
śāradāśudhānyasya sañjñā| pāṭalo vrīhiviśeṣaḥ| tantrāntare'pi paṭhyate-
“tridoṣastveva pāṭalaḥ” iti, suśrute pāṭalaśabdenaitadvyatirikto dhānyaviśeṣo
jñeyaḥ, tena tadguṇakathanena neha virodhaḥ||13-15||
sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ| vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ
saṅgrāhiśoṣaṇaḥ||16||
hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ|
praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ
13||17|| mukundo jhiṇṭigarmūṭī
14
varukā varakāstathā| śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ||18||
koradūṣādayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ| koradūṣaḥ kodravaḥ, koradūṣasya kevalasya
śleṣmapittaghnatvaṃ, tena yaduktaṃ raktapittanidāne- “yadā
janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte” (ni. 2) ityādinā
pittakartṛtvaṃ koradūṣasya, tattatraivoktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya
saṃyogamahimnā boddhavyam| śyāmākādayo'pi tṛṇadhānyaviśeṣāḥ| hastiśyāmākaḥ
śyāmākabheda eva; nīvāra uḍikā; gavedhuko ghuluñcaḥ, sa grāmyāraṇyabhedena
dvividhaḥ| praśātikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā; ambhaḥśyāmākā jalajā oḍikā
loke ‘ḍe’ ityucyate; priyaṅguḥ ‘kāṅganī’ iti prasiddhā| mukundo ‘vākasatṛṇa’
iti; varukaḥ śaṇabījaṃ; varakaḥ śyāmabījaṃ; śivirastīrabhuktau
15
‘siddha(ktā)ka’ ityucyate; jūrṇāhvo ‘jonāra’ iti khyātaḥ||16-18||
rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ| sthairyakṛt sakaṣāyaśca
16
balyaḥ śleṣmavikāranut||19|| rūkṣaḥ
kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā| medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo
mataḥ||20||
yavasya gurorapi bahuvātatvaṃ rūkṣatvāt; kiṃvā
17
suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ, tenātrāpyagururiti mantavyaṃ; balyaśca srotaḥ-
śuddhikaratvāt prabhāvādvā| asya ca śītamadhurakaṣāyatvenānuktamapi
pittahantṛtvaṃ labhyata eva, tena suśrute “kaphapittahantā” (su. sū. 46)
ityuktamupapannam||19-20||
sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ
sthairyakaro guruḥ||21|| nāndīmukhī madhūlī
ca madhurasnigdhaśītale| ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate||22||
iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ|
godhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇopayogācchleṣmakartṛtvaṃ bhavatyeva, ata eva
suśrute “śleṣmakara” (su. sū. 46) ityuktam| yattu vasante kaphapradhāne
“yavagodhūmabhojanaḥ” (sū. 6) ityuktaṃ tat purāṇagodhūmābhiprāyeṇa; purāṇaśca
godhūmaḥ kaphaṃ na karotītyuktameva ‘prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram’ ityādinā
granthenātraivādhyāye| nandīmukhī yavikā, madhūlī godhūmabhedaḥ| ityayamatra
‘iti’ prakārārthaḥ| samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti, tena
jñāpayati- yat- bahudravyatvānnāyaṃ samāpto gaṇaḥ, kintu yathākathañcit
prasiddhaguṇakathanena samāpyate| evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata
ityādau vyākhyeyam||21-22||
atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ
18
śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ||23||
vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ| balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ
māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca||24|| rājamāṣaḥ
19
saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut| tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado
guruḥ||25|| uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ
kaphaśukrānilāpahāḥ| kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ||26||
madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ| makuṣṭhakāḥ praśasyante
raktapittajvarādiṣu||27|| caṇakāśca
masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ| laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā
virūkṣaṇāḥ||28|| pittaśleṣmaṇi śasyante
sūpeṣvālepaneṣu ca| teṣāṃ masūraḥ saṅgrāhī kalāyo vātalaḥ param||29||
snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ| tvacyaḥ keśyaśca balyaśca
vātaghnaḥ kaphapittakṛt||30|| madhurāḥ
śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| sasnehā balibhirbhojyā vividhāḥ
śimbijātayaḥ||31|| śimbī rūkṣā kaṣāyā ca
koṣṭhe vātaprakopinī| na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate||32||
āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut| avalgujaḥ saiḍagajo, niṣpāvā
vātapittalāḥ||33|| kākāṇḍomā(lā)tmaguptānāṃ
māṣavat phalamādiśet| dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā||34||
iti śamīdhānyavargo dvitīyaḥ|
dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate| sūpyaṃ
sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ, tatrottamaḥ sūpyottamaḥ
20| vṛṣya ityādimāṣaguṇe srigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe
punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham, evamanyatrāpyevañjātīye
vyākhyeyam| puṃstvaṃ śukram| śīghramitivacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi
vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati, śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva, vacanaṃ
hi- “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcit śukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ
kiñcittrividhaṃ vṛṣyamucyate” iti; tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam|
rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ; kiṃvā rūkṣaścetyādi
pāṭhāntaram| uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ, kulatthaśca
śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati, tathā grāmyavanyabhedena ca
dvividho'pi; ata eva tantrāntare “vanyaḥ kulatthastadvacca
viśeṣānnetraroganut” ityuktam| makuṣṭako ‘moṭha’ iti khyātaḥ| caṇakaḥ
prasiddhaḥ| khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ, hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyo vātala iti
tripuṭakalāyaḥ| tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ, tathā'pi pradhāne kṛṣṇatile
jñeyaḥ; uktaṃ hi suśrute- “tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno, madhyaḥ sito,
hīnatarāstato'nye” (su. 46) iti
21| vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ| ‘śimbī
rūkṣā’ ityādi kecit paṭhanti| āḍhakī tuvarī vātaleti cchedaḥ|
kaphavātanudityavalgujaiḍagajayorbījasya guṇaḥ| niṣpāvo vallaḥ| kākāṇḍaḥ
śūkaraśimbiḥ
22, umā atasī, ūrṇāpāṭhapakṣe tasyaivorṇā| śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ,
tadantargataṃ dhānyam||23-34||
atha māṃsavargaḥ- gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| vṛko
vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ||35||
lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau| śaśaghnī madhuhā bhāso
gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||36|| dhūmikā
kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ|37|
sūpyānantaraṃ māṃsasya vyañjanatvena prādhānyānmāṃsavargābhidhānam| kharaḥ
gardabhaḥ; aśvataraḥ vegasaraḥ, sa cāśvāyāṃ kharājjātaḥ; dvīpiḥ citravyāghraḥ;
ṛkṣaḥ bhallūkaḥ| vṛkaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ; tarakṣuḥ vyāghrabhedaḥ
‘taraccha’ iti khyātaḥ; babhruḥ atilomaśaḥ kukkuraḥ parvatopakaṇṭhe bhavati,
kecidbṛhannakulamāhuḥ| lopākaḥ svalpaśṛgālo mahālāṅgūlaḥ| śyenaḥ pakṣī
prasiddhaḥ| vāntādaḥ kukkuraḥ| cāsaḥ(ṣaḥ) ‘kanakavāyasa
23
’ iti khyātaḥ| śaśaghnī ‘pāñjiḥ’ iti khyātā| bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī
śikhāvān prasahavarge| kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ||35-36||-
śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ||37||
kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau| kadalī nakulaḥ śvāviditi
bhūmiśayāḥ smṛtāḥ||38||
kākulīmṛgaḥ ‘māluyāsarpa’ iti khyātaḥ, tasya śveta ityādayaścatvāro bhedāḥ|
kūrcikā saṅkucaḥ| cillaṭaḥ ciyāraḥ| śallakaḥ mahāśakalī, ‘śalaka’ iti khyātaḥ;
gaṇḍakaḥ godhābhedaḥ| kadalī ‘kadalīhaṭṭa’ iti khyātaḥ| śvāvit ‘sejjaka’ iti
khyātaḥ| bhūmiśayā bileśayāḥ||37-38||
sṛmaraścamaraḥ khaṅgo mahiṣo gavayo gajaḥ| nyaṅkurvarāhaścānūpā mṛgāḥ sarve
rurustathā||39||
sṛmaraḥ mahāśūkaraḥ| camaraḥ keśamṛtyuḥ| khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ| gavayaḥ gavākāraḥ|
nyaṅkuḥ nyaṅkuśo hariṇaḥ| ruruḥ bahuśṛṅgo hariṇaḥ||39||
kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ|
śuktiśaṅkhodrakummīraculukīmakarādayaḥ||40||
iti vāriśayāḥ proktā...|41|
śiśumāraḥ gotuṇḍanakraḥ| timiṅgilaḥ sāmudro mahāmatsyaḥ| śuktiḥ muktāprabhavo
jantuḥ, ūdraḥ jalabiḍālaḥ, kumbhīraḥ ghaṭikāvān, culukī ‘śuśu’ iti khyātaḥ|
śiśumārādīnāṃ matsyagrahaṇena grahaṇe prāpte viśeṣavyavahārārthaṃ
punarabhidhānam||40||-
...vakṣyante vāricāriṇaḥ| haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ
plavaḥ||41|| śarāriḥ puṣkarāhvaśca keśarī
maṇituṇḍakaḥ
24| mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ||42||
utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo'mbakukkuṭī| ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ
sahacāriṇaḥ||43|| rohiṇī kāmakālī ca sāraso
raktaśīrṣakaḥ| cakravākastathā'nye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ||44||
haṃsaścaturvidho'pi rājahaṃsādirgrāhyaḥ| krauñcaḥ ‘koñca’ iti khyātaḥ| bakaḥ
pāṇḍurapakṣaḥ| balākā śuklā| kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ| plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ
prasevagalaḥ| śarāriḥ ‘śarālī’ iti loke| madguḥ pānīyakākaḥ| kādambaḥ
kalahaṃsaḥ| kākatuṇḍakaḥ śvetakāraṇḍavaḥ| utkrośaḥ ‘kurala’ iti khyātaḥ|
puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ| megharāvaḥ meghanādaḥ; megharāvaścātaka ityanye, tanna
tasya vāricaratvābhāvāt| ambukukkuṭī jalakukkuṭī| ārā svanāmakhyātā|
nandīmukhī patrāṭī| sārasaḥ prasiddhaḥ| raktaśīrṣakaḥ sārasabhedo lohitaśirāḥ|
ambucāriṇa iti jale plavanta ityarthaḥ||41-44||
pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā| śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ
koṭṭakārakaḥ||45|| cāruṣko hariṇaiṇau ca
śambaraḥ kālapucchakaḥ| ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ||46||
pṛṣataḥ citrahariṇaḥ| śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ
pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ| rāmaḥ himālaye mahāmṛgaḥ| śvadaṃṣṭraḥ
caturdaṃṣṭraḥ kārtikapure prasiddhaḥ| mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā hariṇajātiḥ|
kuraṅgaḥ hariṇabhedaḥ| gokarṇaḥ gomukhahariṇaviśeṣaḥ
25| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| ṛṣyaḥ nīlāṇḍo hariṇaḥ| cāruṣkādayo'pi
hariṇabhedā eva| śaśastu suśrute bileśayeṣu paṭhitaḥ, tadadūrāntarārtham||45-46||
lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakoraścopacakraśca kukkubho
raktavartmakaḥ||47|| lāvādyā viṣkirāstvete
vakṣyante vartakādayaḥ| vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau||48||
kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ| krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti
26
viṣkirāḥ||49||
lāvaḥ prasiddhaḥ| vartīraḥ kapiñjalabhedaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| vārtīkaḥ
caṭakabhedaḥ saṅghātacārī| upacakraḥ cakorabhedaḥ| kukkubhaḥ prasiddhaḥ;
raktavartmaka iti kukkubhaviśeṣaṇaṃ, tena sthūlakukkubho gṛhyate| vartakaḥ
‘vaṭṭahī’ iti khyātaḥ| vārtikā svalpapramāṇā jātyantarameva, kecittu
vartakastriyaṃ vartikāṃ vadanti; asyāśca grahaṇaṃ strīliṅgabhede'pi
viśeṣalāghavapratiṣedhārtham, anyathā strītvena vartikādvartikāyā lāghavaṃ
syāt| barhī mayūraḥ| śārapadendrābhaḥ mallakaṅkaḥ| gonardo ‘ghoḍākaṅka’ iti
khyātaḥ| krakaraḥ prasiddhaḥ| lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṃ
guṇabhedakathanārtham||47-49||
śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ
priyātmajaḥ||50|| laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣako
babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ| jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ
27||51||
kapotaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ| sārikā kalaviṅkaśca
caṭako'ṅgāracūḍakaḥ||52|| pārāvataḥ
pāṇḍa(na)vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53|
śatapatraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ| bhṛṅgarājaḥ prasiddho bhramaravarṇaḥ| koyaṣṭiḥ
‘koḍā’ iti khyātaḥ| jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| atyūhaḥ ḍāhukaḥ, ‘dātyūha’
iti vā pāṭhaḥ, sa ca prasiddhaḥ| laṭṭā pheñcāko raktapucchādhobhāgaḥ,
laṭūṣako'pi tadbhedaḥ| ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavadutkaṭadhvaniḥ| kuliṅga iti
vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ ‘vāai’ iti loke| kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ|
caṭakastu devakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ| yānyatrānuktānyaprasiddhāni
28
tāni tadvidbhyo deśāntaribhyaśca jñeyāni||50-52||-
prasahya bhakṣayantīti prasahāstena sañjñitāḥ||53||
bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṃśrayāt
29| jale nivāsājjalajā jalecaryājjalecarāḥ||54||
sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ| vikīrya viṣkirāśceti pratudya
pratudāḥ smṛtāḥ||55|| yoniraṣṭavidhā tveṣā
māṃsānāṃ parikīrtitā|56|
prasahādisañjñāniruktyā lakṣaṇamāha| prasahyeti haṭhāt| ānūpānūpasaṃśrayāditi
pūrvatrāsiddhavidheranityatvenānūpā ityatra yalopasya siddhatvenaiva saṃhitā
jñeyā| jalecaryāditi jalavāsināmeva haṃsādīnāṃ jale caraṇamātratvaṃ
boddhavyam| ‘sthalajā’ ityukte gajādiṣvapi sthalajāteṣu prasaktiḥ syādityāha-
jāṅgalacāriṇa iti| vikīryetyatra ‘bhakṣayanti’ iti śeṣaḥ; evaṃ
pratudyetyatrāpi, pratudyeti bahudhā'bhihatya||53-55||-
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ||56||
gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ| vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ
kaphapittavivardhanāḥ||57|| hitā
vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye| prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ
bhiṣak||58|| jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ
prayojayet| lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ||59||
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām| pittottare vātamadhye sannipāte
kaphānuge||60|| viṣkirā vartakādyāstu
prasahālpāntarā guṇaiḥ|61|
prasahā dvividhā māṃsādā vyāghraśyenādayaḥ, tathā amāṃsādāśca gavādayaḥ; tena
māṃsādānāṃ viśeṣamāha- prasahānāmityādi| jīrṇatvenārśaḥprabhṛtīnāṃ
cirānubandhaṃ darśayati| pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakāro
luptanirdiṣṭaḥ| kaphānuge iti cchedaḥ||56-60||-
nātiśītagurusnigdhaṃ
30
māṃsamājamadoṣalam||61||
śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam| māṃsaṃ madhuraśītatvādguru
bṛṃhaṇamāvikam||62|| yonāvajāvike
31
miśragocaratvādaniścite|63|
śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṃsasamānatvāt| etena śītagurusnigdhatvena
yuktamapyājamāṃsaṃ śarīradhātusāmyāt kaphaṃ na karotītyuktaṃ bhavati| āvikaṃ
māṃsaṃ madhuraśītatvena pittaharamapi boddhavyam, ata eva śaradvidhāvapyuktam-
“urabhraśarabhān” (sū. 6) iti| raktapittanidāne (ni. 2) tu varāhamahiṣetyādinā
dravyāntarasaṃyuktasyaivāvikamāṃsasya raktapittakartṛtvaṃ jñeyam| yonāviti
prasahādyaṣṭavidhajātau| miśragocaratvāditi kadācidanūpasevanāt,
kadāciddhanvasevanāt, kadācidubhayasevanādajāvyoraniścitayonitvamityarthaḥ|
atra, ‘aniścite’ iti yoniviśeṣaṇaṃ, kiṃvā ajā ca avī ca ete aniścite| nanu
yadyevaṃ tadā tittirirapi dhanvānūpasevanānna viṣkiragaṇe paṭhanīyaḥ| naivaṃ,
tittirijātiviśeṣasya dhanvānūpayorniyamena niṣevaṇādguṇaniyamaḥ pāryate
kartum; avyajayostu niyamo'yaṃ nāsti, yataḥ kecidajāvī dhanvamātracare,
keciccānūpamātracare, keciccobhayāmātracare; tena tayorniyamacarakṛto
yonibhedaḥ kartuṃ na pāryate||61-62||-
sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak||63||
keṣāñcidguṇavaiśeṣyādviśeṣa upadekṣyate|
darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām||64||
barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ
svaravarṇabalapradāḥ||65|| bṛṃhaṇāḥ
śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ| snigdhāścoṣṇāśca vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ
svarabodhanāḥ||66|| balyāḥ paraṃ vātaharāḥ
svedanāścaraṇāyudhāḥ| gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt||67||
tittiriḥ sañjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān| pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu
kapiñjalāḥ||68|| mandavāteṣu śasyante
śaityamādhuryalāghavāt| lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ||69||
sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ| godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā
rase||70|| vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī
balavardhanī| śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ||71||
vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā| kaṣāyaviśadāḥ
32
śītā raktapittanibarhaṇāḥ||72|| vipāke
madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ| tebhyo laghutarāḥ kiñcit kapotā vanavāsinaḥ
33||73|| śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva
svalpamūtrakarāśca te| śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam||74||
śoṣakāsakṣayahitaṃ saṅgrāhi laghu dīpanam| caṭakā madhurāḥ snigdhā
balaśukravivardhanāḥ||75||
sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca| kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke
kaṭurlaghuḥ||76|| śaśaḥ svāduḥ praśastaśca
sannipāte'nilāvare| madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ||77||
laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ| snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ
śramaghnamanilāpaham||78|| varāhapiśitaṃ
balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru| gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare||79||
śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat| snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ
māhiṣaṃ guru tarpaṇam||80|| dārḍhyaṃ
bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi| gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ
pavanāpahāḥ||81|| matsyāḥ snigdhāśca
vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ| śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca
vivarjanāt||82|| rohito dīpanīyaśca
laghupāko mahābalaḥ| varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ||83||
medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate| khaṅgamāṃsamabhiṣyandi
balakṛnmadhuraṃ smṛtam||84|| snehanaṃ
bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham| dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ
śikhināmapi||85|| caṭakānāṃ ca yāni
syuraṇḍāni ca hitāni ca| kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca||86||
madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca| śarīrabṛṃhaṇe nānyat khādyaṃ
māṃsādviśiṣyate||87|| iti vargastṛtīyo'yaṃ
māṃsānāṃ parikīrtitaḥ| iti māṃsavargastṛtīyaḥ|
keṣāñciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām| guṇavaiśeṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt|
mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitatvenaiva labdhaṃ sat
punarucyate viśeṣārtham| evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ
kathane vyākhyeyam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| dhanvānūpaniṣevaṇāditi
hetukathanena ya eva dhanvānūpaniṣevī tittiriḥ sa eva yathoktaguṇa iti jñeyam|
evamanye'pi ye gavādayo dhanvānūpaniṣeviṇaste'pi tittirisamānaguṇā bhavanti,
tittiristu viśeṣeṇeti tittiriḥ sākṣāduktaḥ| kiṃvā, tittirereva evaṅguṇatve
dhanvānūpaniṣevaṇaṃ hetuḥ, nānyatra gavāderanūpadeśāderiti jñeyam| kapotā
gṛhavāsina iti pārāvatāḥ| caṭakā madhurā ityādi kecit paṭhantyeva, ye tu na
paṭhanti teṣāṃ mate caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṃ vṛṣyatvaṃ “tṛptiṃ
caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ” (ci. 2) ityādivṛṣyaprayogādeva
labhyate| mayūrādīnāṃ tu bahavo guṇā gaṇoktaguṇādhikā iti pṛthak pāṭhaḥ kṛtaḥ|
“māṃsaṃ bṛṃhaṇānām” (sū. 25) ityanenaivāgryādhikāravacanena māṃsasya
bṛṃhaṇatve labdhe ‘śarīrabṛṃhaṇe nānyat’ ityādivacanaṃ prakaraṇaprāptatvena
tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṃ ca jñeyam||63-87||-
atha śākavargaḥ- pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇākam||88||
vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam| tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī
rasāyanī||89|| nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī
kuṣṭhanāśinī| rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu||90||
grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām| kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ
garaśophajit||91|| laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ
kālāyaṃ
34
śākamucyate| dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute||92||
praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā| madhurā madhurā pāke bhedinī
śleṣmavardhanī||93|| vṛṣyā snigdhā ca śītā
ca madaghnī cāpyupodikā| rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām||94||
madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ| maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā
vanatiktakam||95|| karkoṭakāvalgujakau
paṭolaṃ śakulādanī| vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam||96||
nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā| kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ
pārpaṭakaṃ ca yat||97|| kaphapittaharaṃ
tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate|98|
śākānāmapi vyañjanatvenānantaramupadeśaḥ| śuṣā kāsamardaḥ| śaṭī
svanāmaprasiddhā| vāstukaṃ ṭaṅkavāstukam| nātyuṣṇaśītavīryeti noṣṇatvaṃ
prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvamityarthaḥ| yattu suśrute “tiktā kākamācī
vātaṃ śamayati, uṣṇavīryatvāt” (su. sū. 40) ityuktaṃ tadvīryavādimatena, ata
eva dravyaguṇe suśrute'pi “nātyuṣṇaśītā” (su. sū. 46) ityevameva paṭhitam|
rājakṣavakaḥ dugdhikā| kālaśākaṃ ‘kāliyā’ iti khyātaṃ, kālākhyamiti
kālaśākamevocyate punaḥ; anye tu ‘kālāyaṃ’ iti paṭhanti| maṇḍūkaparṇī
maṇimaṇīti
35
khyātā| kucelā akarṇaviddhakābhedaḥ| vanatiktakaṃ pathyasundaram| avalgujo
vālgujī| śakulādanī kaṭurohiṇī| śārṅgeṣṭā kākatiktā| kaṭhillakaḥ punarnavā|
nāḍī nāḍīcaḥ| kalāyo vartulakalāyaḥ| tilaparṇikā hulahulikā| gojihvā
dārvipatrikā| kulakaḥ kāravellakaḥ, kecittu kulakaṃ paṭolabhedamāhuḥ| karkaśaḥ
svalpakarkoṭakaḥ||88-97||-
sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ||98||
ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram
36| śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||
niṣpāvaḥ kovidāraśca patturaścuccuparṇikā| kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā
māriṣastathā||100|| kalambanālikāsūryaḥ
kusumbhavṛkadhūmakau| lakṣmaṇā ca prapunnāḍo nalinīkā kuṭherakaḥ||101||
loṇikā yavaśākaṃ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam| yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī
pīluparṇikā||102|| śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca
prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam||103||
svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate| śaṇasya kovidārasya
karbudārasya śālmaleḥ||104|| puṣpaṃ grāhi
praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ|
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām| vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ
gaṇḍīracitrakau||106|| śreyasī bilvaparṇī ca
bilvapatraṃ tu vātanut| bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat||107||
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam| laghu bhinnaśakṛttiktaṃ
lāṅgalakyurubūkayoḥ||108|| tilavetasaśākaṃ
ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca| vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam||109||
rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam| trapusairvārukaṃ svādu
guru viṣṭambhi śītalam||110|| mukhapriyaṃ ca
rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tvati| ervārukaṃ ca sampakvaṃ
dāhatṛṣṇāklamārtinut||111||
varcobhedīnyalābūni
37
rūkṣaśītagurūṇi ca| cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te||112||
sakṣāraṃ
38
pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu| sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca
sarvadoṣanibarhaṇam||113||
sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni| phañjī brāhmaṇayaṣṭikā| cillī gauḍavāstukaḥ|
kutumbakaḥ droṇapuṣpikā| ālukāni piṇḍālukādīni| karbudāraḥ kāñcanaḥ| suvarcalā
sūryabhaktikā, kecit phappukamāhuḥ| pattūraḥ śāliñcaḥ| cuccuparṇikā
nāḍīcabhedaḥ| kumārajīvaḥ jīvaśākam| loṭṭākaḥ loṭṭāmāriṣaḥ| nālikā gonāḍīcaḥ|
āsurī rājikā maṇḍako vā| vṛkadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ| lakṣmaṇā svanāmakhyātā|
nalinī padmamṛṇālaṃ, nīlinītipāṭhapakṣe buhnā| yavaśākaṃ kṣetravāstukam|
kūṣmāṇḍaḥ sarpacchatram| avalgujamiti avalgujabhedaḥ| yātukaḥ śuklā śālaparṇī|
śālakalyāṇī śāliñcabhedaḥ| triparṇī haṃsapādikā| pīluparṇī moraṭakaḥ| gaṇḍīraḥ
śamaṭhaḥ| bilvaparṇī bilvārjakam| bhaṇḍī svanāmakhyātā| parvaṇī parvaśākam|
parvapuṣpī kukkuṭī| pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ| ervārukaṃ rājakarkaṭī|
kūṣmāṇḍakaṃ suśrute bālyādyavasthābhedena paṭhitaṃ tadapyaviruddhabheva, yato
bālamadhyayostatra pittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ coktaṃ, tadapīha pittottare
kaphottare sannipāte boddhavyam||98-113||
kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakamaindukam| viśadaṃ guru śītaṃ ca
samabhiṣyandi cocyate||114|| utpalāni
kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca| tathā tālapralambaṃ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||
kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham|
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam||116||
śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam| kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ
saphalāḥ smṛtāḥ||117|| śītāḥ svādukaṣāyāstu
kaphamārutakopanāḥ| kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam||118||
pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| balyaḥ śīto guruḥ
snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ||119||
vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ
śasto rasāyane||120|| vidārikando balyaśca
mūtralaḥ svāduśītalaḥ| amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ||121||
nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye| tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ
sārṣapaṃ śākamucyate||122|| (tadvat
39
syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ|) tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca
mukhapriyam| sarpacchatrakavarjyāstu bahvyo'nyāśchatrajātayaḥ||123||
śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca| caturthaḥ śākavargo'yaṃ
patrakandaphalāśrayaḥ||124|| iti
śākavargaścaturthaḥ|
keluṭe hārītavacanaṃ- “keluṭaṃ svādu viṭapaṃ tatkandaḥ svāduśītalaḥ” iti|
kadambaṃ kadambikāṃ vadanti, kecittu svalpakadambakamāhuḥ| nadīmāṣakaḥ
‘udīmānaka’ iti khyātaḥ| aindukaṃ nikṣāraḥ| tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ|
śasyaśabdeneha mastakamajjā gṛhyate| taruṭaḥ kahlārakandaḥ| krauñcādanaṃ
dhiñculikā| kaśerukaśabdena ciñcoḍakā rājakaśerukaśca gṛhyate| aṅkāloḍyaṃ
hrasvotpalakandaḥ| muñjātaka auttarāpathikakandaḥ| amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ
kāmarūpādau bhavati| sarpacchatraṃ sarpaphaṇākāraṃ chatrakam|
anyāśchatrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā
40
jñeyāḥ| patrakandaphalāśraya iti prādhānyena, tena puṣpādyāśrayatvamapi
śākavargasya jñeyam||114-124||
atha phalavargaḥ- tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān|
vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam||125||
tiktāsyatāmāsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati| mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā
snigdhaśītalā||126|| madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ
vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam| kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca
taddhitam||127|| tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu
guru viṣṭambhi śītalam| parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate||128||
madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyamāmrātaṃ tarpaṇaṃ guru| sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ
viṣṭabhya jīryati||129|| tālaśasyāni
siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||130||
madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi
vakraviśodhanam||131|| amlaṃ parūṣakaṃ
drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi||132||
nātyuṣṇaṃ guru sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam| bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ
nātidoṣalamārukam||133|| dvividhaṃ
śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca| guru pārāvataṃ
jñeyamarucyatyagnināśanam||134||
bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate| tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdamamlaṃ
parūṣakāt||135|| kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ
vātalaṃ guru śītalam| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam
41||136|| madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca
rucipradam| paripakvaṃ
42
ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi||137||
bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam| snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadbālaṃ
dīpanaṃ kaphavātajit||138|| raktapittakaraṃ
bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam| pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam||139||
kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam| jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi
vātakaraṃ param||140|| badaraṃ madhuraṃ
snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit| tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca
virudhyate||141|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi
simbi(ñci)tikāphalam| gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam||142||
madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham| sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ
rājādanaphalāni ca||143|| svādūni sakaṣāyāṇi
snigdhaśītagurūṇi ca| kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam||144||
avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| nīpaṃ śatāhvakaṃ
43
pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam||145||
prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca| aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ
kaphavātajit||146|| tindukaṃ kaphapittaghnaṃ
kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu| vidyādāmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān||147||
rūkṣaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ kaphapittaharaṃ param| rasāsṛṅmāṃsamedojāndoṣān hanti
bibhītakam||148||
svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam| amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi
dīpanam||149|| snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ
kaphapittāvirodhi ca| rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tat pittānilakopanam||150||
madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ
vātaśleṣmaṇi śasyate||151|| amlikāyāḥ phalaṃ
pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ| guṇaistaireva saṃyuktaṃ bhedanaṃ
tvamlavetasam||152|| śūle'rucau vibandhe ca
mande'gnau madyaviplave
44| hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca||153||
vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate| kesaraṃ mātuluṅgasya laghu
śeṣamato'nyathā||154|| rocano dīpano hṛdyaḥ
sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ||155||
madhuraṃ kiñcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam| durjaraṃ vātaśamanaṃ
nāgaraṅgaphalaṃ guru
45||156||
vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā
balapradāḥ||157|| vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ
kaphapittābhivardhanāḥ| priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ||158||
śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru| śleṣmalaṃ guru viṣṭambhi
cāṅkoṭaphalamagnijit||159|| gurūṣṇaṃ
madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam| viṣṭambhayati kārañjaṃ
vātaśleṣmāvirodhi ca||160|| āmrātakaṃ
dantaśaṭhamamlaṃ sakaramardakam| raktapittakaraṃ vidyādairāvatakameva ca||161||
vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam| vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyāt
parpaṭakīphalam||162|| pittaśleṣmaghnamamlaṃ
ca vātalaṃ cākṣikīphalam| madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca||163||
aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca| kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni
gurūṇi ca||164|| bhallātakāsthyagnisamaṃ
tanmāṃsaṃ svādu śītalam| pañcamaḥ phalavargo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ||165||
iti phalavargaḥ|
phalānāmapi keṣāñcicchākavadupayogāt phalavargamāha| mṛdvīkā'gre'bhidhīyate
śreṣṭhaguṇatvāt| phalgu audumbaram| madhūkaśabdena samānaguṇatvāt phalaṃ
kusumaṃ ca jñeyam| parūṣakaṃ
46
ceha madhuraparūṣakaṃ jñeyam| āmrātam ‘āmaḍā’ iti khyātamāmraphalasadṛśamiti
candrikā; etacca dvividhaṃ madhuramamlaṃ ca; atra madhurasyaiva guṇaḥ, amlasya
vakṣyamāṇatvāt| tālaśasyānīti tālaphalāni, yathā “harītakīnāṃ śasyāni” (ci. 1)
ityatra phalameva śasyamucyate| siddhāni pakvāni; tena pakvatālasya grahaṇam|
bhavyaṃ karmaraṅgaphalaṃ; kecittvaksaṃhatimātraphalaṃ vadanti| ārukaṃ
kārtikeyapure prasiddham| karkandhūḥ śṛgālabadarī, karkandhūnikucayorvicchidya
pāṭhena nityaṃ pittaśleṣmakartṛtvaṃ tayordarśayati| parūṣakādīnāṃ tu
madhurāmlabhedena dvirūpāṇāṃ ya eva parūṣakādayo'mlāsta eva pittaśleṣmakarā
iti| pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ| atra yo madhuraḥ sa śītaḥ, yaścāmlaḥ sa
uṣṇa iti jñeyam| evaṃ rasanirdeśenaiva vīrye labdhe'pi
punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanādboddhavyam| ṭaṅkaṃ
kāśmīraprasiddham| siddhamiti kālavaśāt pakvam|
kapitthabilvāmrāṇāmavasthābhedena guṇakathanaṃ sarvāvasthāsu
teṣāmupayojyatvāt| badaraṃ madhyapramāṇaṃ; taddhi madhurameva bhavati|
gāṅgerukaṃ nāgabalāphalam| karīro marujo drumaḥ| todanaṃ dhanvanabhedaḥ|
rājādanaṃ kṣīrī| avadaṃśakṣamamiti lavalīphalaṃ prāśya dravyāntare
rucirbhavati| nīpaṃ kadambakam| śatāhvakaphalaṃ ‘seha’ iti khyātam| pīlu
auttarāpathikam| tṛṇaśūnyaṃ ketakīphalam| prācīnāmalakaṃ pānīyāmalakam|
tindukaṃ kenduḥ| dāḍimaguṇe kaphapittāvirodhīti amladāḍimaṃ pittāvirodhi,
madhuraṃ tu kaphāvirodhi, evaṃ ca tridoṣaharatvamasyopapannaṃ; yaduktaṃ
suśrute- “dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca| tridoṣaghnaṃ tu
madhuramamlaṃ vātakaphāpaham” (su. sū. 46) iti| vṛkṣāmlaṃ mahārdrakam| amlikā
tintiḍī| śeṣamiti tvaṅmāṃsam, ato'nyatheti guru; kiṃvā,
śūle'rucāvityādyuktakeśaraguṇaviparītam| vātāmādaya auttarāpathikāḥ|
priyālo'yaṃ magadhaprasiddhaḥ| dantaśaṭhaḥ jambīraḥ; kecidamloṭaṃ vadanti|
ihāmrātakamamlaṃ grāhyaṃ, pūrvaṃ tu madhuramāmrātakamuktam| karamardaṃ
dvividhaṃ grāmajaṃ vanajaṃ ca| airāvatam amlātakaṃ; kiṃvā nāgaraṅgam| vārtākaṃ
dakṣiṇāpathe phalavat khādyate yadgoṣṭhavārtākasañjñakaṃ, tasyeha guṇaḥ; kiṃvā
phalavadasiddhasyaiva vārtākasyopayojyasyāyaṃ guṇaḥ| ākṣikī latā tasyāḥ
phalamākṣikam| anupāki ‘anuyā’ iti khyātā| agnisamamiti
sphoṭādijanakatvāt||125-165||
atha haritavargaḥ- rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajam|
vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate||166||
rocano dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ| jambīraḥ kaphavātaghnaḥ
krimighno bhaktapācanaḥ||167|| bālaṃ
doṣaharaṃ, vṛddhaṃ tridoṣaṃ, mārutāpaham| snigdhasiddhaṃ, viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ
kaphavātajit||168||
hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ| pittakṛt kaphavātaghnaḥ surasaḥ
pūtigandhahā||169|| yavānī cārjakaścaiva
śigruśāleyamṛṣṭakam| hṛdyānyāsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca||170||
gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā| tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi
kaphavātaharāṇi ca||171|| puṃstvaghnaḥ
kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vakraśodhanaḥ| kharāhvā kaphavātaghnī
bastirogarujāpahā||171|| dhānyakaṃ
cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ| sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti
ca||173|| grāhī gṛñjanakastīkṣṇo
vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ| svedane'bhyavahāre ca yojayettamapittinām||174||
śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut
47| āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ||175||
krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ| snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ
kaṭuko guruḥ||176|| śuṣkāṇi
kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca| haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ
samāpyate||177|| iti haritavargaḥ|
haritānāmapyārdrakādīnāṃ phalavadagnipākamantareṇa bhojanasya prāk
paścāccopayogāt phalamanu haritakathanaṃ, phalebhyastu paścādabhidhānaṃ
haritasya tṛptyanādhāyakatvāt| ārdrakamiti viśeṣaṇaṃ śuṇṭhīvyavṛttyarthaṃ,
śuṇṭhīguṇaścāhārasaṃyogivarge bhaviṣyati| jambīraḥ parṇāsabhedaḥ,
jambīraphalaṃ sugandhi| bālaṃ doṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṃ
tridoṣaharam| tantrāntaravacanaṃ hi- “yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni
navaprarūḍhāni ca mūlakāni| bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaśleṣmaharāṇi
caiva”| vṛddhaṃ tridoṣamiti tadeva pravṛddham, enāmeva mūlakāvasthāmabhipretya
coktaṃ- “mūlakaṃ kandānāmapathyatve prakṛṣṭatamam” (sū. 25) iti| mārutāpahaṃ
snigdhasiddhamiti sāmānyena bālaṃ vṛddhaṃ ca| ‘śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetāni’
iti vakṣyamāṇagranthenaiva śuṣkamūlakasya kaphavātahantṛtve labdhe
punarvacanaṃ prakarṣaprāptyartham| pūtigandhaheti śarīrasya tathā
vyañjanārthaṃ māṃsasya ca pūtigandhatāṃ hanti| arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ| śigruḥ
viṭapaśobhāñjanaḥ; śāleyaścāṇakyamūlaṃ marau prasiddhaṃ, kiṃvā śāleyamiti
misteyaṃ pāṭakaprasiddhaṃ, vacanaṃ hi- “cāṇakyamūlamisteye śāleyābhikhyayā
jaguḥ” iti; mṛṣṭakaṃ rājikā| gaṇḍīro dvividho raktaḥ śuklaśca; tatra yo raktaḥ
sa hi kaṭutvena haritavarge paṭhyate, yastu śuklo jalajaḥ sa śākavarge paṭhita
iti naikasya vargadvaye pāṭhaḥ| jalapippalī jale pippalyākārā bhavati|
śṛṅgaverī gojihvikā, kiṃvā ārdrakākṛtiḥ śṛṅgaverī; yaduktaṃ-
“śṛṅgaveravadākṛtyā śṛṅgaverīti bhāṣitā| kustumburusamākṛtyā tumburūṇi vadanti
ca” iti| bhūstṛṇo gandhatṛṇaḥ| kharāhvā kṛṣṇajīrakam| ajagandhā vanayavānī|
sumukhaḥ parṇāsabhedaḥ| ayaṃ ca dhānyakādīnāmārdrāṇāṃ guṇaḥ, śuṣkāṇāṃ
tvāhārayogigaṇe “kāravī kuñcikā” ityādinā guṇaṃ nirdekṣyati| gṛñjanakaḥ
svalpanālapatraḥ palāṇḍureva| etānīti haritavargoktāni| śuṣkāṇītyādinā yadyapi
śuṣkāṇāmapi śuṇṭhīprabhṛtīnāṃ guṇa ukto bhavati, tathā'pi
viśeṣaguṇāntarakathanārthaṃ punastadabhidhānamāhārasaṃyogivarge bhaviṣyatīti
na paunaruktyam||166-177||
atha madyavargaḥ- prakṛtyā madyamamloṣṇamamlaṃ coktaṃ vipākataḥ| sarvaṃ
sāmānyatastasya viśeṣa upadekṣyate||178||
annamabhidhāya pānaṃ vaktavyaṃ, tatrāpi pānapradhānamapi pānīyamullaṅghya
harṣādikartṛtvājjanānāṃ
48
mukhyapeyatvācca madyamāha| prakṛtyeti svabhāvāt| yadyapi ca madye pīyamāne
nāmlarasatā pratīyate vyaktā, tathā'pi
dantaharṣamukhasrāvādyamlakāryakartṛtvādamlameva| vacanaṃ hi- “madhurāṇi
madhuraprabhāvāṇi madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyāmaḥ, tathetarāṇyapi” (vi. 8) iti|
tena, amlaprabhāvasya madyasyāmlarasatvameva; ata evoktaṃ- “sarveṣāṃ
madyamamlānāmuparyupari vartate” (ci. 24) iti| vipākata iti tṛtīyāyāṃ
tasiḥ||178||
kṛśānāṃ saktamūtrāṇāṃ grahaṇyarśovikāriṇām| surā praśastā vātaghnī
stanyaraktakṣayeṣu ca||179||
hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcograhārucau| vamyānāhavibandheṣu vātaghnī madirā
hitā||180|| śūlapravāhikāṭopakaphavātārśasāṃ
hitaḥ| jagalo grāhirūkṣoṣṇaḥ śophaghno bhaktapācanaḥ||181||
śoṣārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogārucijvarān| hantyariṣṭaḥ kaphakṛtān
rogānrocanadīpanaḥ
49||182|| mukhapriyaḥ sukhamadaḥ
sugandhirbastiroganut
50| jaraṇīyaḥ pariṇato hṛdyo varṇyaśca śārkaraḥ||183||
rocano dīpano hṛdyaḥ śoṣaśophārśasāṃ hitaḥ| snehaśleṣmavikāraghno varṇyaḥ
pakvaraso mataḥ||184|| jaraṇīyo
vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśodhanaḥ| lekhanaḥ śītarasiko hitaḥ
śophodarārśasām||185|| sṛṣṭabhinnaśakṛdvāto
gauḍastarpaṇadīpanaḥ| pāṇḍurogavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā
51||186|| surāsavastīvramado vātaghno
vadanapriyaḥ| chedī madhvāsavastīkṣṇo maireyo madhuro guruḥ||187||
dhātakyā'bhiṣuto hṛdyo
52
rūkṣo rocanadīpanaḥ| mādhvīkavanna
53
cātyuṣṇo mṛdvīkekṣurasāsavaḥ||188|| rocanaṃ
dīpanaṃ hṛdyaṃ balyaṃ pittāvirodhi ca| vibandhaghnaṃ kaphaghnaṃ ca madhu
laghvalpamārutam||189|| surā samaṇḍā
rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātapittalā| gurvī jīryati viṣṭabhya śleṣmalā tu
madhūlikā||190|| dīpanaṃ jaraṇīyaṃ ca
hṛtpāṇḍukrimiroganut| grahaṇyarśohita bhedi sauvīrakatuṣodakam||191||
dāhajvarāpahaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham| vibandhaghnamavasraṃsi dīpanaṃ
cāmlakāñjikam||192|| prāyaśo'bhinavaṃ madyaṃ
gurudoṣasamīraṇam| srotasāṃ śodhanaṃ jīrṇaṃ dīpanaṃ laghu rocanam||193||
harṣaṇaṃ prīṇanaṃ madyaṃ bhayaśokaśramāpaham|
prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam||194||
sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṃ syādamṛtaṃ yathā| vargo'yaṃ saptamo
madyamadhikṛtya prakīrtitaḥ||195|| iti
madyavargaḥ saptamaḥ|
surā anuddhṛtamaṇḍā| madirā tu surāmaṇḍaḥ| jagalaḥ bhaktakiṇvakṛtā surā|
ariṣṭa auṣadhakvāthamadhvādisampādito vakṣyamāṇo dantyabhayāriṣṭādiḥ| śārkaraḥ
śarkarāprakṛtika āsavaḥ| pakvarasaḥ yaḥ kvathitenekṣurasena kriyate|
śītarasikastu śītekṣurasakṛtaḥ| gauḍaḥ guḍaprakṛtikaḥ| surāsavaḥ yatra
surayaiva toyakāryaṃ kriyate| madhūkapuṣpakṛto madhvāsavaḥ| maireyalakṣaṇaṃ
yathā- “āsavasya surāyāśca dvayorekatra bhājane| sandhānaṃ
tadvijānīyānmaireyamubhayāśrayam” iti| dhātakyā'bhiṣuto dhātakīphalāsavaḥ|
mādhvīkaṃ madhupradhānaṃ ‘rocanaṃ dīpanaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇaṃ;
tadvanmṛdvīkekṣurasābhyāṃ militābhyāṃ kṛta āsavo jñeyaḥ| madhviti
madhupradhāna āsavaḥ| surā samaṇḍeti yavataṇḍulakṛtā boddhavyā| viṣṭabhyeti
vicchedaḥ| madhūlakaḥ godhūmabhedaḥ, tatkṛtaṃ madyaṃ madhūlakam; anye tu
medakamāhuḥ| dīpanamityādi sauvīratuṣodakaguṇaḥ| amlakāñjikamiti
kāñjikamevāmlaguṇam||179-195||
atha jalavargaḥ- jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt|196|
samprati pānapradhānasya jalasya guṇamāha- jalamityādi| sarvamiti
suśrutapratipāditadhārakārahaimatauṣāramapi| ekavidhamiti “śivāḥ khalvāpaḥ”
(sū. 26) ityādinoktaguṇaṃ, tathā ‘śītaṃ śuci’ ityādivakṣyamāṇaguṇam|
aindramiti prāṇyadṛṣṭavaśenendrapreritam|196|-
tat
54
patat patitaṃ caiva deśakālāvapekṣate||196||
ekavidhatve'pi tasya bhedahetumāha- tat patadityādi| patad
deśamākāśagatabhūtarūpaṃ, kālaṃ ca śītoṣṇādirūpaṃ; tathapatitaṃ ca
bhūmiviśeṣarūpaṃ deśaṃ, kālaṃ ca tathaivāpekṣate; ‘guṇadoṣā sambandhe
55
’ iti śeṣaḥ||196||
khāt
56
patat somavāyvarkaiḥ spṛṣṭaṃ kālānuvartibhiḥ|
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṃ mahīguṇaiḥ||197||
enameva deśakālasambandhamāha- khādityādi| somagrahaṇena saumyatvāt pṛthivyā
api gaganagatadhūlīrūpāyāstathā meghasahacaritalūtādiviṣādirūpāyāśca grahaṇaṃ
vaktavyaṃ; kiṃvā vāyugrahaṇādeva vāyunā nīyamānāyāḥ pṛthivyā grahaṇam| spṛṣṭaṃ
‘bhavati’ itiśeṣaḥ| kālānuvartibhiriti kālaparādhīnaiḥ; etena kālakṛta eva
somādisambandhaviśeṣo jale viśeṣaṃ karoti, tena na kālasyākiñcitkaratā|
patitajalasya deśakālasambandhamāha- śītoṣṇetyādi| yathāsannamiti yasmin kāle
yasyāṃ mahyāṃ ye guṇāḥ śītādaya udriktā bhavanti, taiḥ spṛṣṭaṃ jalaṃ bhavati|
etena suśrute pratipāditagāṅgasāmudrabhedo guṇadoṣasambandhamātrakṛta eva
divyajalasyeti darśayati| tena, yadviṣādijuṣṭaṃ tat sāmudrasamānaguṇatvāt
sāmudraṃ, yaddhūlyādinā viṣādinā ca rahitaṃ tattadguṇatvādgāṅgamityuktaṃ
suśrute| āśvine tu māsi divyajalasya dhūlīviṣādisambandho na bhavatyeva,
kālamahimnā bhavannapi vā na jalaṃ tathā dūṣayati; ata uktaṃ sūśrute-
“sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā” (su. sū. 45) iti| atra
hārītavacanāt kārtikāgrahāyaṇayorapyāntarīkṣaṃ jalaṃ grāhyameva bhavati;
yadāha- “pravṛttāyāṃ śaradyasmāt paścādvāte pravāti ca| hemante cāpi
gṛhnīyāttajjalaṃ mṛnmayairghaṭaiḥ” iti| tena ‘āśvayujādvinā’ iti vacanaṃ
āśvayujāt prabhṛti jalopādeyatopadarśanārthaṃ, na tvāśvina
evopādeyatopadarśanaparam| anye tvāhuḥ- āśvina eva paramāntarīkṣaṃ grāhyamiti|
jatūkarṇavacanaṃ hi- “varṣāsu caranti ghanaiḥ sahoragā viyati kīṭalūtāśca|
tadviṣajuṣṭamapeyaṃ khajalamagastyodayāt pūrvam” iti||197||
śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakaṃ,...|198|
divyajalasya prākṛtaguṇamāha- śītamityādi| śivamiti kalyāṇakaratvena|
mṛṣṭamiti vadanapriyatvena|198|-
...bhraṣṭaṃ pātramapekṣate||198|| śvete
kaṣāyaṃ bhavati pāṇḍare syāttu tiktakam| kapile kṣārasaṃsṛṣṭamūṣare
lavaṇānvitam||199|| kaṭu parvatavistāre
57
madhuraṃ kṛṣṇamṛttike| etat ṣāḍguṇyamākhyātaṃ mahīsthasya jalasya hi|
tathā'vyaktarasaṃ vidyādaindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat||200||
yadantarīkṣāt patatīndrasṛṣṭaṃ coktaiśca pātraiḥ parigṛhyate'mbhaḥ|
tadaindramityeva vadanti dhīrā narendrapeyaṃ salilaṃ pradhānam
58||201|| īṣatkaṣāyamadhuraṃ susūkṣmaṃ
viśadaṃ laghu| arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṃ pānīyamuttamam||202||
gurvabhiṣyandi pānīyaṃ vārṣikaṃ madhuraṃ navam| tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ
śaradi varṣati||203|| tattu ye sukumārāḥ
syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhojanāḥ| teṣāṃ bhojye ca bhakṣye ca lehye peye ca
śasyate||204|| hemante salilaṃ snigdhaṃ
vṛṣyaṃ balahitaṃ guru| kiñcittato laghutaraṃ śiśire kaphavātajit||205||
kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ vidyādvāsantikaṃ jalam| graiṣmikaṃ tvanabhiṣyandi
jalamityeva niścayaḥ| ṛtāvṛtāvihākhyātāḥ sarva evāmbhaso guṇāḥ||206||
vibhrānteṣu tu kāleṣu yat prayacchanti toyadāḥ| salilaṃ tattu doṣāya yujyate
nātra saṃśayaḥ||207|| rājabhī rājamātraiśca
sukumāraiśca mānavaiḥ| sugṛhītāḥ śaradyāpaḥ prayoktavyā viśeṣataḥ||208||
vakṣyamāṇaguṇaviśeṣahetumāha- bhraṣṭamityādi| pātramapekṣata iti
nadyādipātraviśeṣasambandhamapekṣya guṇaviśeṣavadbhavati| etacca yadyāpi
‘deśakālāvapekṣata’ ityanena pūrvamevoktaṃ, tathā'pi kālāpekṣayā deśaviśeṣasya
prakarṣeṇa guṇaviśeṣe hetutāpradarśanārthaṃ punaruktam| kecittu “śvete kaṣāyaṃ
bhavati” ityādigranthaṃ paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ||198-208||
nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ
59| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ||209||
nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṃ
tāsvamṛtopamam||210|| paścimābhimukhā yāśca
pathyāstā nirmalodakāḥ| prāyo mṛduvahā gurvyo yāśca pūrvasamudragāḥ||211||
pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ| śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ
ślīpadasya ca||212||
ādhāraviśeṣe guṇaviśeṣamāha- nadya ityādi| pāṣāṇairvicchinnaṃ
vikṣubdhamabhihataṃ codakaṃ yāsāṃ tāstathā; etena, adhityakāprabhavā eva
himālaye nadyaḥ pathyā uktā bhavanti nopatyakāprabhavāḥ,
yato'dhityakāprabhavāsveva pāṣāṇavicchinnatvādi; ataśca suśrute yaduktaṃ-
“himavatprabhavā hṛdrogādīn janayanti” (su. sū. 45) iti,
tadupatyakāprabhavābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| yattu tatroktaṃ “malayaprabhavāḥ
krimīñjanayanti” (su. sū. 45) tadapāṣāṇasikatāvāhinadyabhiprāyeṇa, iha
pāṣāṇasikatāvāhinadīṣvamṛtopamiti na virodhaḥ| yattu, pāriyātrabhavānāṃ
śirorogādikartṛtvaṃ, tat pāriyātradarībhavanadījalābhiprāyeṇa, suśrute tu
pāriyātrataḍāgabhavanadījalābhiprāyeṇoktaṃ- “pāriyātrabhavāḥ pathyāḥ” (su. sū.
45) iti| taduktaṃ viśvāmitreṇa- “taḍāgajaṃ darījaṃ ca taḍāgādyat sarijjalam|
balārogyakaraṃ tat syāddarījaṃ doṣalaṃ matam” iti| prāyograhaṇāt
pūrvasamudragamane'pi gāṅgaṃ pathyaṃ bhavati; kiṃvā
yathoktalakṣaṇahimālayabhavatvādeva gāṅgaṃ jalaṃ pathyam| pāriyātrādayaḥ
parvatāḥ svanāmaprasiddhāḥ||209-212||
vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitodakāḥ| varṣājalavahā nadyaḥ
sarvadoṣasamīraṇāḥ||213||
vāpīkūpataḍāgotsasaraḥprasravaṇādiṣu| ānūpaśailadhanvānāṃ
guṇadoṣairvibhāvayet||214|| picchilaṃ
krimilaṃ klinnaṃ parṇaśaivālakardamaiḥ| vivarṇaṃ virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na
hitaṃ jalam||215|| visraṃ tridoṣaṃ
lavaṇamambu yadvaruṇālayam| ityambuvargaḥ prokto'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ||216||
iti jalavargo'ṣṭamaḥ|
varṣāsu jalaṃ vahantīti varṣājalavahāḥ; yaduktamagryādhikāre
“varṣānādeyamudakānām” (sū. 25) iti, tasyehāpathyatve upapattivarṇanamiti na
paunaruktyam| prasravaṇādiṣvityatra ‘jalaṃ’ iti śeṣaḥ| vāpyādayo'nūpadeśe
dhanvani himāliyādiparvateṣu ca bhaveyuḥ, tataścānūpādijalaguṇaireva
tadguṇanirdeśaḥ kartavyaḥ;
paścimābhimukhanadījalapūrvābhimukhanadījalānūpajalakhadhanvajalaparvatajalaguṇāścoktā
eva, tena tadguṇātideśo vāpyādiṣu boddhavyaḥ| uktaṃ ca hārītena- “anūpadeśe
yadvāri guru tacchleṣmavardhanam| viparītamato mukhyaṃ jāṅgalaṃ laghu cocyate”
iti| suśrute'pi vāpyādīnāṃ pṛthageva guṇa uktaḥ; sa ceha kūpādīnāṃ
sakṣāratvādiḥ
60
pratyakṣadṛṣṭo granthavistarabhayānnokta iti mantavyam| vāpī
iṣṭakādibaddhatīrthā dīrghikā; kūpaḥ prasiddhaḥ; taṭādāgo gatiryasya sa
taḍāgaḥ, sa punaruccadeśādāgacchajjalabandhanādbhavati, anye tu puṣkarīṇīṃ
taḍāgamāhuḥ; utsā nimnāduttiṣṭhajjalasthānaṃ; saro divyakhātaṃ puruṣavyāpāraṃ
vinā, tatpunaḥ pampādi; prasravaṇaḥ nirjharaḥ| anye tu ‘hradadhārājalādiṣu’
iti paṭhanti; tatra hradaḥ nadīsthajalapradeśo gambhīro jalāśayaḥ, dhārā tu
parvatādeva jaladhārārūpā patantī; ādigrahaṇāt kedāracuṇḍādīnāṃ grahaṇam|
klinnaṃ parṇādibhiryutaṃ sadityarthaḥ| varuṇālaye samudre| visram āmagandhi|
suviniścita iti sarvajalaguṇakathanāt||213-216||
atha gorasavargaḥ- svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru
mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||217||
tadevaṅguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet| pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ
rasāyanam||218|| mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ
gavyācchītataraṃ payaḥ| snehānyūnamanidrāya hitamatyagnaye ca tat||219||
rūkṣoṣṇaṃ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṃ laghu| śastaṃ
vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām||220||
balyaṃ sthairyakaraṃ sarvamuṣṇaṃ caikaśaphaṃ payaḥ| sāmlaṃ salavaṇaṃ rūkṣaṃ
śākhāvātaharaṃ laghu||221|| chāgaṃ
kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi payo laghu| raktapittātisāraghnaṃ
kṣayakāsajvarāpaham||222|| hikkāśvāsakaraṃ
tūṣṇaṃ pittaśleṣmalamāvikam| hastinīnāṃ payo balyaṃ guru sthairyakaraṃ
param||223|| jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ
snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapitte ca tarpaṇaṃ cākṣiśūlinām||224||
jīvanīyasāmānyājjalamanu kṣīramucyate
61, kṣīrajatvāddadhyādayaścocyante| prasannamiti nirdoṣaṃ, nirdoṣatā tu
praśastatvena guṇa ityucyate; kiṃvā guṇānāmasaṅkhyeyatvena prasannatvaṃ
gurvādyapaṭhitamapi guṇa eveti jñeyam| evaṅguṇameveti svādvādidaśaguṇam|
sāmānyāditi samānatvāt| mahiṣīkṣīraguṇe snehādūnamiti mahiṣīkṣīraṃ gavyakṣīrāt
snehonaṃ, gauravaśaityābhyāṃ tu tadadhikamiti kecidbruvate; tanna,
pratyakṣameva hi mahiṣīkṣīrādadhikameva ghṛtaṃ dṛśyate; tathā
jatūkarṇe'pyuktaṃ- “guru śītaṃ snigdhataraṃ māhiṣamatibalyaṃ bṛṃhaṇaṃ cāgryam”
iti, suśrute'pyuktaṃ- “gavyāt snigdhataraṃ” (sū. 45) iti; tasmāt ‘snehānyūnaṃ’
iti pāṭhaḥ; tena snehādadhikamityarthaḥ; kiṃvā snehānyūnamiti
snehapūrṇamityarthaḥ| uṣṭrīkṣīrādīnāṃ salavaṇatvādi madhurānurasatvena
boddhavyaṃ; madhurastu rasaḥ pradhāna eva, dīrghañjīvitīye ‘prāyaśo madhuraṃ’
(sū. 1) ityuktaṃ, na tu sarvathā madhurameva| aikaśaphamiti vaḍavāyāḥ
62| kecittu sarvaśabdena kharavegasarayorapi kṣīrasyāyaṃ guṇa iti vadanti|
uṣṇamiti kṣīrāntarāpekṣayā, tena sāmānyaguṇe śītatvamuktamaviruddhaṃ bhavati,
yato laghūttamāttiktarasādgururapi kaṭu laghurevocyate madhurādyapekṣayā, evaṃ
śītatamāditarakṣīrāduṣṇamapi vaḍavāyāḥ kṣīraṃ śītameva mūtramadhvādyapekṣayā
bhavati; evaṃ rūkṣamityetadapi vyākhyeyam| yadyapi ca hastinīkṣīrādīni śāstre
prayogeṣu noktāni, tathā'pi kathitaguṇaṃ buddhvā tatra tatra prayojyāni||217-224||
rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam| pāke'mlamuṣṇaṃ vātaghnaṃ
maṅgalyaṃ bṛṃhaṇaṃ dadhi||225|| pīnase
cātisāre ca śītake viṣamajvare| arucau mūtrakṛcchre ca kārśye ca dadhi
śasyate||226|| śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo
dadhi garhitam| raktapittakaphottheṣu vikāreṣvahitaṃ ca tat||227||
dadhiguṇamāha- rocanamityādi| atra rocanamityuktvā'pi arucāviti
vacanamarucirogaharatvena, rocanatā tūpayogakāla eva
dravyāntararucikaratvenoktā| bṛṃhaṇamiti rogādikṛśasya bṛṃhaṇaṃ, kārśye ceti
sahaje kārśye śasyata iti boddhavyaṃ; tena na paunaruktyam| pīnase
caturvidhe'pi prabhāvāddhitaṃ; kiṃvā pīnasapācakatvāt sarvatra hitam| yacca
vṛṣyaśītakahitatvādi dadhiguṇaparyālocanayā'nupapadyamānamiha
63
dṛśyate, tat prabhāvādboddhavyam| yacca
guṇāntarādevāmlatvoṣṇatvasnigdhatvāllabhyamānamapi vātaghnatvaṃ punarucyate
tat prakarṣārthaṃ, tathā amlatvādiyuktasyāpi
vātahantṛtādivyabhicāradarśanāditi boddhavyam| vyabhicārodāharaṇāni ca
mandakamandajātamadyādīnyanusartavyāni| nyāyaścāyaṃ sarvānnapānaguṇakathane
yathāsambhavaṃ varṇanīyaḥ, granthapracurataratābhītyā sarvaṃ vastu vayamatra
nodbhāvayāmaḥ| prāyaśa iti vacanāt kālāntare'pi garhitatvaṃ śaradādāvapi ca
prakṛtyādivaśāddhitatvaṃ darśayati||225-227||
tridoṣaṃ
64
mandakaṃ, jātaṃ vātaghnaṃ dadhi, śukralaḥ| saraḥ, śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ
srotoviśodhanaḥ||228||
mandakaṃ yadā kṣīraṃ vikriyāmāpannaṃ ghanatvaṃ na yāti tadā tanmandakam| jātaṃ
vātaghnamiti yadā tu mandakāvasthāmutsṛjya ghanatayā jātaṃ
sanmadhuramīṣadamlaṃ ca bhavati, tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ|
pūrve tu dadhiguṇāḥ sujātasya vyaktāmlasya boddhavyāḥ| śukralaḥ sara iti
cchedaḥ| saro dadhyuparisnehaḥ, śukralaḥ śukrasrutivṛddhikaraḥ; ata eva
suśrute saraguṇe “vṛṣyaḥ śukravivardhanaḥ” (su. sū. 45) iti padadvayopādānaṃ
kṛtam| maṇḍa iti prakaraṇāddadhimaṇḍo mastvityarthaḥ||228||
śophārśograhaṇīdoṣamūtragrahodarārucau| snehavyāpadi pāṇḍutve takraṃ
dadyādgareṣu ca||229||
śophetyādinā takraguṇaḥ| mūtragraho mūtrakṛcchrādi| garo'tra kṛtrimaviṣam||229||
saṅgrāhi dīpanaṃ hṛdyaṃ navanītaṃ navoddhṛtam|
grahaṇyarśovikāraghnamarditārucināśanam||230||
saṅgrāhītyādi navanītaguṇaḥ| navoddhṛtaṃ sadyaskaṃ; navoddhṛtamiti
vacanādabhinavasyaiva navanītasya yathoktaguṇāḥ prakarṣavanto bhavanti,
purāṇasya tu naite balavanto guṇā bhavantīti||230||
smṛtibuddhyagniśukraujaḥkaphamedovivardhanam|
vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham
65||231|| sarvasnehottamaṃ śītaṃ madhuraṃ
rasapākayoḥ| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||232||
madāpasmāramūrcchāyaśoṣonmādagarajvarān| yonikarṇaśiraḥśūlaṃ ghṛtaṃ
jīrṇamapohati||233||
sarpīṃṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśet|234|
utpādakramāgatasya ghṛtasya guṇamāha- smṛtītyādi| sahasravīryamiti
bhūriśaktikam| kathaṃ sahasravīryamityāha- vidhivaditi| vidhivad vidhiyuktaṃ
sadityarthaḥ, vidhiśca nānākarmakāribhirdravyaiḥ saṃskāraḥ saṃyogaśca, ata
evoktaṃ- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate” (ni. 1) iti, tathā
tantrāntare “ghṛtaṃ yogavāhi” iti; tasmāt sahasravīryataḥ karmasahasrakṛditi
yojyam| yattu suśrutaṭīkākṛtaḥ suśrutoktaghṛtaguṇeṣu “tridoṣāpakarṣaṇaṃ” iti
paṭhanti, tat saṃskāreṇa kaphaharaṇāditi jñeyam| madetyādi| jīrṇaṃ tu
daśavarṣātītaṃ; vacanaṃ hi- “purāṇaṃ daśavarṣaṃ syāt prapurāṇamataḥ param”
iti| yathā yathā ca jīrṇatvaprakarṣastathā tathā guṇotkarṣo jñeyaḥ| uktaṃ hi
hārīte- “yathā yathā jarāṃ yāti guṇavat syāttathā tathā” iti|
anuktasarpirguṇānatidiśati- sarpīṃṣītyādi| sarpīṃṣi svānīti sambandhaḥ; tena,
ajākṣīravadajāsarpirnirdiśediti| evaṃ śeṣayorapi vācyam| anena ca nyāyena
hastinyādisarpirapi boddhavyaṃ, hastinyādisarpirvyavahārābhāvāt
sākṣānnoktam||231-233||-
pīyūṣo moraṭaṃ caiva kilāṭā vividhāśca ye||234||
dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ sarva eva sukhapradāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā bṛṃhaṇāḥ
pavanāpahāḥ||235|| viśadā guravo rūkṣā
grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ| gorasānāmayaṃ vargo navamaḥ parikīrtitaḥ||236||
iti gorasavargo navamaḥ|
pīyūṣaḥ sadyaḥprasūtāyāḥ kṣīram| tadeva yāvanna parataḥ prasannatāṃ yāti tāvat
‘moraṭa’ ityucyate| kilāṭo naṣṭakṣīrabhāgaḥ, yaṃ lokāḥ kṣīrasāmityāhuḥ| viśada
ityādistakrapiṇḍakaguṇaḥ, takrapiṇḍaḥ takrakūrcikāyā eva srutadravo ghano
bhāgaḥ| gorasānāmityatra ādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena
mahiṣīkṣīrādīnāmapi grahaṇaṃ; kiṃvā prādhānyādgorasanirdeśaḥ; gorasabhāṣayā
gorasaniṣpannāḥ sarva eva kṣīradadhitakrādayo gṛhyante; loke hi sarveṣvevaiṣu
gorasasañjñā||234-236||
athekṣuvargaḥ- vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ| śleṣmalo
bhakṣitasyekṣoryāntrikastu
66
vidahyate||237|| śaityāt prasādānmādhuryāt
pauṇḍrakādvaṃśako varaḥ|238|
mādhuryasāmānyādikṣuvikṛtiprāyo varga ucyate| bhakṣitasyeti dantapīḍitasya|
yāntrika iti yantrapīḍitaḥ| vidāhaścāsya prāyaśastvaggranthiyuktasya yantreṇa
pīḍanāt, tathā kālāntarāvasthānācca| vacanaṃ hi-
“mūlatvaggranthisaṃyogādyāntrikastu vidahyate”; uktaṃ ca hārīte- “vyāpitvāt
sukumāro hi raso yantranipīḍitaḥ| saukṣmyāt spṛṣṭo'nilārkābhyāṃ bhṛśaṃ kāye
vidahyate” iti| atra vyāpitvāditi tvagādiyuktekṣukāṇḍabhavatvāt| yaducyate-
vidāhitve yāntrikasya raktapittahantṛtvamuktaṃ virudhyate, yathā
“madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam” (ci.a.4) iti;
tanna, yato dantaniṣpīḍitasyaivāvidāhino raktapitte grahaṇaṃ bhaviṣyati, kiṃvā
yāntrike'pi vidāhakārakatvagādisaṃyogasya tathā kālāntarāvasthānasya ca tyāgaṃ
kṛtvopayogaḥ kartavyaḥ; ‘yāntrikastu vidahyate’ iti vacanaṃ prāyovādamāśritya
bodhyam| anye tvetaddoṣabhayādvidahyata iti śīghraṃ pacyata iti
vyākhyānayanti||237||-
prabhūtakrimimajjāsṛṅmedomāṃsakaro guḍaḥ||238||
kṣudro guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣitaḥ| raso gururyathāpūrvaṃ dhautaḥ
svalpamalo guḍaḥ||239|| tato
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param| yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ
bhavecchaityaṃ tathā tathā||240|| vṛṣyā
kṣīṇakṣatahitā sasnehā guḍaśarkarā| kaṣāyamadhurā śītā satiktā
yāsaśarkarā||241|| rūkṣā vamyatisāraghnī
cchedanī madhuśarkarā| tṛṣṇāsṛkpittadāheṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ||242||
prabhūtakrimyādikāraṇatvāt prabhūtakrimyādikaro guḍa ucyate| kṣudraguḍastathā
caturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣito rasa ityatra cakāralopo draṣṭavyaḥ; tena
kṣudraguḍaścaturbhāgāvaśeṣitādrasādguruḥ, tathā tribhāgāccaturbhāgāvaśeṣito
gururityādi jñeyam| kṣudraguḍo'sitaguḍa ityucyate| phāṇitaṃ ca
tantulībhāvādbhavati| dhautaḥ svalpamala iti malāvasekena
67
dhauto'lpamalo bhavati, tenālpakrimyādirbhavatīti bhāvaḥ| tata iti
dhautaguḍāt| matsyaṇḍikā khaṇḍamadhye pākādghanībhūtā matsyāṇḍanibhā bhavati|
vimalāḥ paramityuttarottaraṃ vimalāḥ| bhavecchaityaṃ
68
tathā tatheti matsyaṇḍikāyāśca khaṇḍaḥ śītataraḥ, tataśca śarkarā
śītatametyarthaḥ| guḍaśarkareti yāsamadhuśarkarayorvyavacchedārtham|
yāsaśarkarā durālabhākvāthakṛtā śarkarā| madhuśarkarā tu madhubhāṇḍeṣu
śarkarākārā bhavati||238-242||
mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ madhujātayaḥ| mākṣikaṃ pravaraṃ teṣāṃ
viśeṣādbhrāmaraṃ guru||243|| mākṣikaṃ
tailavarṇaṃ syādghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ kapilavarṇaṃ syācchvetaṃ
bhrāmaramucyate||244|| vātalaṃ guru śītaṃ ca
raktapittakaphāpaham| sandhātṛ cchedanaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ madhu
69||245|| hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā
saviṣānvayāt| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu||246||
madhuśarkarāprasaṅgena madhvabhidhānam| makṣikāḥ piṅgalāḥ, tadbhavaṃ mākṣikam|
bhramaraḥ prasiddhaḥ| kṣudramakṣikābhavaṃ kṣaudram| piṅgalā makṣikā mahatyaḥ
puttikāḥ, tadbhavaṃ pauttikam| chatrādayaścāpare catvāro madhubhedāḥ
suśrutoktāḥ sāmānyamadhuguṇā eva jñeyāḥ; kiṃvā apraśastatvādiha noktāḥ| kecit
‘mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syāt’ ityādiślokaṃ paṭhanti| uṣṇārtamathaveti bhāṣayā,
yathā uṣṇaṃ madhu hanyānna tathā uṣṇārtamiti sūcayati| tatraiva hetumāha-
saviṣānvayāditi|- saviṣāṇi nānāpuṣpāṇi, kiṃvā saviṣā eva makṣikādayaḥ, anvayā
utpattisthānāni yasya tat saviṣānvayaṃ madhu; tena
viṣānugatasyoṣṇavirodhitvasyaiva madhuno'nugamo bhavati, na tu saviṣatvasya;
tathā satyuṣṇamapi mārakaṃ syāt; kiṃvā athaveti saviṣānvayādityanena
sambadhyate, tena saviṣānvayādanyataśca śaityāt saukumāryāccoṣṇena madhu
virudhyata ityartho bhavati| uktaṃ hi hārīte- “nānāpuṣpaprakārāṇāṃ
rasasārātmakaṃ madhu| tacchaityāt saukumāryācca sarvairuṣṇairvirudhyate” iti;
suśrute'pyuktaṃ- “tat saukumāryācca tathaiva śaityāt” (su. sū. 45) ityādi|
alpasya madhuno hitatve hetumāha- gurvityādi| gurutvānmadhvāmakārakaṃ bhavati,
rūkṣaṃ kaṣāyaśītaṃ tu mahātyayavātakaramiti bhāvaḥ||243-246||
nātaḥ kaṣṭatamaṃ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam| upakramavirodhitvāt sadyo
hanyādyathā viṣam||247|| āme soṣṇā kriyā
kāryā sā madhvāme virudhyate| madhvāmaṃ dāruṇaṃ tasmāt sadyo hanyādyathā
viṣam||248||
madhvāmasya mahātyayatāmāha- nāta ityādi| upakramavirodhitvaṃ madhvāme yathā-
āme tūṣṇaṃ pathyaṃ, tanmadhuni viruddhaṃ; yattu madhuhitaṃ śītaṃ, tadāme
viruddham||247-248||
nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu| itīkṣuvikṛtiprāyo vargo'yaṃ daśamo
mataḥ||249|| itīkṣuvargo daśamaḥ|
madhuno yogavāhitvamāha- nānetyādi| yasmānnānārasavīryādibhyaḥ puṣpebhya
utpannaṃ tanmadhu, tenānabhivyaktanānāśaktikameva| tataśca yena dravyeṇa
vāmanīyena vā''sthāpanīyena vā vṛṣyeṇa kāryāntarakārakeṇa vā yujyate tasyaiva
karma karoti, samānānukāridravyaprabodhitaśaktitvāditi bhāvaḥ| cakāro'tra
hetvantarasamuccaye, tena prabhāvācceti boddhavyam| tena satyapi
nānauṣadhisambhavatve prabhāvānna kṣīramadyādayo yogavāhinaḥ; tathā,
anānātmakā api śilājatutailādayo yogavāhino bhavanti| yogavāhitve'pi madhu
snehane na prayujyate vāte, rūkṣādiguṇayuktatvāt| nānādravyātmakatve'pi madhu
rūkṣakaṣāyatvābhyāmevāvirbhūtaṃ bhavati, prāyeṇa rūkṣakaṣāyaguṇādhike eva
puṣpe madhumakṣikāṇāṃ caraṇāditi boddhavyam| anena ca nyāyena
nānādravyātmakatvena sarvaguṇatāprasaṅgo madhuno nirasto bhavati|
suśrute'pyevameva yogavāhitvaṃ “tacca nānā” (su.sū.a.45) ityādinā granthena
madhuna uktam| ikṣuvikṛtiprāya iti ikṣuvikṛtipradhānaḥ, tena
yāsaśarkarādikathanamapyatrāviruddhamiti bhāvaḥ||249||
atha kṛtānnavargaḥ- kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| svedāgnijananī
peyā vātavarconulomanī||250|| tarpaṇī
grāhiṇī laghvī hṛdyā cāpi vilepikā| maṇḍastu dīpayatyagniṃ vātaṃ
cāpyanulomayet||251|| mṛdūkaroti srotāṃsi
svedaṃ sañjanayatyapi| laṅghitānāṃ viriktānāṃ jīrṇe snehe ca tṛṣyatām||252||
dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ| lājapeyā śramaghnī tu
kṣāmakaṇṭhasya dehinaḥ||253||
tṛṣṇātīsāraśamano dhātusāmyakaraḥ śivaḥ| lājamaṇḍo'gnijanano
dāhamūrcchānivāraṇaḥ
70||254|| mandāgniviṣamāgnīnāṃ
bālasthavirayoṣitām| deyaśca sukumārāṇāṃ lājamaṇḍaḥ susaṃskṛtaḥ||255||
kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṃ ca malāpahaḥ| śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto
71
lājāmladāḍimaiḥ||256|| kaṣāyamadhurāḥ śītā
laghavo lājasaktavaḥ|257|
samprati śūkadhānyādivargauryathāsambhavaṃ sampāditasya kṛtānnasya
peyāderguṇān vaktuṃ kṛtānnavarga ucyate
72| te ca peyādīnāṃ guṇāḥ kecit saṃskārasaṃyogādijāḥ, kecit prākṛtā api jñeyāḥ|
na ca vācyaṃ- peyādīnāmeva guṇena bādhitatvācchūkadhānyādīnāṃ pṛthagguṇo na
vācya iti; yataḥ peyādayo hi prakṛtiguṇānuvidhāyinaḥ santaḥ svaguṇamāvahanti,
tena kṛtānnasya yo guṇa ucyate sa yadi raktaśālyādiprakṛtāvapi bhavati tadā
balavān bhavati, atha prakṛtau viparīto guṇo bhavati tadā
kṛtānnaguṇasyālpatvaṃ bhavatīti mantavyam| atra svasthāturahitatvenādau
peyocyate; peyā bahudravā yavāgūḥ, vilepī viraladravā yavāgūḥ|
peyādikrameṇānne vaktavye annāt prathamotpadyamānatvena maṇḍaguṇakathanam|
dīpanalaghutvābhyāmagniṃ yasmāt karoti, tasmāllaṅghitādīnāṃ prāṇadhāraṇa iti
jñeyam| susaṃskṛta iti dhānyakapippalyādisusaṃskṛtaḥ| śuddhānāṃ malāpaha iti
samyakśuddhānāmapi koṣṭhopalepakadoṣāpaharatvena; yaducyate- śuddhānāmiti
īṣacchuddhānāṃ; tena, īṣacchuddhyā śeṣadoṣasambandhānmalāpaha ityupapannaṃ,
suśrute'pi (su.sū.a.46) “lājamaṇḍo'viśuddhānāṃ”
ityakārapraśleṣādīṣadviśuddhānāmiti bodhyam| tanna sat, īṣadviśuddhe peyā
niṣiddhaiva, vacanaṃ hi- “kaphapitte viśuddhe'lpe madyape vātapaittike|
tarpaṇādikramaḥ kāryaḥ peyā'bhiṣyandayeddhi tān” (si.a.6) iti||250-256||-
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ||257||
bhṛṣṭataṇḍulamicchanti garaśleṣmāmayeṣvapi| adhauto'prasruto'svinnaḥ
śītaścāpyodano guruḥ||258||
māṃsaśākavasātailaghṛtamajjaphalaudanāḥ| balyāḥ santarpaṇā hṛdyā guravo
bṛṃhayanti ca||259||
tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṃyogasādhitāḥ|260|
svinna ityutsvinnadhānyataṇḍulakṛtaḥ, kiṃvā samyaksvinnatvena mṛdubhūtaḥ|
santapta iti sahajenoṣmaṇā, na tu punastāpanena; vacanaṃ hi- “vivarjayet
sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ” iti| bhṛṣṭataṇḍulakṛta odano
bhṛṣṭataṇḍulaḥ| adhātaḥ adhautataṇḍulakṛtaḥ| atra
sudhautatvādiguṇaviśiṣṭasyādanasya laghutvaṃvacanena
tadviparītānāmadhautādīnāṃ gurutvamarthataḥ siddhamapi yat punarucyate tat
spaṣṭārtham| santarpaṇā iti tadātve'pi balakarāḥ|
māṃsādisaṃyogasādhitāścaudanā eva boddhavyāḥ| atra rūkṣābhyāṃ
śākamudgābhyāmapi saṃyuktasyaudanasya balyatvādi saṃyogamahimnā tathā
ghṛtādisaṃskārācca lokavyavahārakriyamāṇatvādboddhavyam
73||257-259||-
kulmāṣā guravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ||260||
svinnabhakṣyāstu ye kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ| bhiṣak teṣāṃ
yathādravyamādiśedgurulāghavam||261||
yavapiṣṭamuṣṇodakasiktamīṣatsvinnamapūpīkṛtaṃ kulmāṣamāhuḥ| svinnabhakṣyā
ityutsvedanamātrakṛtā haṇḍarikādayaḥ| yathādravyamiti vadatā nātra
prakṛtiguṇopamardena lājādāviva guṇāntarodaya iti darśayati||260-261||
akṛtaṃ kṛtayūṣaṃ ca tanuṃ sāṃskārikaṃ rasam| sūpamamlamanamlaṃ ca guruṃ
vidyādyathottaram||262||
akṛtakṛtayūṣalakṣaṇam- “asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā| vijñeyaṃ
lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃskṛtaṃ kṛtam” (su. sū. 46) iti| tanumiti
svalpamāṃsatvenāghanaṃ, sāṃskārikamiti bahumāṃsasnehādisaṃskṛtatvādghanam||262||
saktavo vātalā rūkṣā bahuvarconulominaḥ| tarpayanti naraṃ sadyaḥ pītāḥ
sadyobalāśca te||263|| madhurā laghavaḥ
śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ| grāhiṇo
raktapittaghnāstṛṣṇācchardijvarāpahāḥ||264||
saktūnāṃ rūkṣatve'pi vātalatvābhidhānaṃ takrasya rūkṣasyāpi
vātahāritvadarśanāt| pītā ityanena saktūnāṃ piṇḍopayoge niṣedhaṃ
74
darśayati| tarpayanti tṛptiṃ janayanti| sadyobalāḥ tadātvenaiva
vājīkaraṇavadbalakarāḥ; etena pariṇāme balāpahatvamapyuktaṃ bhavati||263-264||
hanyādvyādhīn yavāpūpo yāvako vāṭya eva ca|
udāvartapratiśyāyakāsamehagalagrahān||265||
dhānāsañjñāstu ye bhakṣyāḥ prāyaste lekhanātmakāḥ| śuṣkatvāttarpaṇāścaiva
viṣṭambhitvācca durjarāḥ||266|| virūḍhadhānā
śaṣkulyo madhukroḍāḥ sapiṇḍakāḥ| pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ
param||267||
yavakṛto vāṭyo yāvako vāṭyaḥ, vāṭyaśca bhṛṣṭayavaudanaḥ| dhānā bhṛṣṭayavāḥ|
aṅkuritasya yavasya dhānā virūḍhadhānāḥ| śaṣkulyaḥ śālipiṣṭaiḥ
satilaistailapakvāḥ kriyante| madhukroḍāḥ pākaghanībhūtamadhugarbhāḥ|
sapiṇḍakā iti madhukroḍā eva sapiṣṭakapiṇḍāḥ; nalastvāha- “vimardya
samitācūrṇaṃ mṛdupākaṃ guḍānvitam| ghṛtāvagāhe guḍikāṃ vṛttāṃ pakvāṃ
sakeśarām|| saugandhikādhivāsāṃ ca kuryāt pūpalikāṃ budhaḥ| sa eva
khaṇḍasaṃyāvaḥ sitāmrātakapūritaḥ|| mātuluṅgatvacā caiva veṣṭito
madhuśīrṣakaḥ” iti| madhuśīrṣaka eva madhukroḍaḥ| pūpāḥ piṣṭikāḥ| pūpalikā
cāpaḍiketi khyātā||265-267||
phalamāṃsavasāśākapalalakṣaudrasaṃskṛtāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca guravo
bṛṃhaṇātmakāḥ||268|| veśavāro guruḥ snigdho
balopacayavardhanaḥ| guravastarpaṇā vṛṣyāḥ kṣīrekṣurasapūpakāḥ
75||269|| saguḍāḥ satilāścaiva
sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca paraṃ tu guravaḥ smṛtāḥ||270||
palalaṃ tilacūrṇam| veśavāraḥ sūdaśāstre- “māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ
punardṛṣadi peṣitam| pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam|| aikadhyaṃ
vipacet samyagveśavāra iti smṛtaḥ”| kṣīrapradhānāḥ pūpāḥ kṣīrapūpāḥ| saguḍā
ityādau ‘sakṣīrāḥ’ iti kṣīrayogamātraṃ, na kṣīrapradhānateti na
paunaruktyam||268-270||
sasnehāḥ snehasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā hṛdyā
gaudhūmikā matāḥ||271|| saṃskārāllaghavaḥ
santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ| dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā
nirdiśettathā||272||
sasnehā iti piṣṭāvasthāyāmeva snehayogāt| gurutvenoktānāmapi
bhūryagnisaṃyogādinā saṃskārāllāghavaṃ bhavatītyāha- saṃskārāllaghava ityādi|
buddhvā nirdiśediti saṃskāraguṇaṃ tathā prakṛtiguṇaṃ ca buddhvā yathocitaṃ
guṇaṃ nirdiśet||271-272||
pṛthukā guravo bhṛṣṭān
76
bhakṣayedalpaśastu tān| yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ||273||
pṛthukāḥ cipiṭāḥ| yāvā iti yavacipiṭāḥ, anye tu gāndhāradeśaprasiddhān
sampiṣṭasañjñānāhuḥ
77| sarasā abhṛṣṭāḥ||273||
sūpyānnavikṛtā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ| sakaṭusnehalavaṇānalpaśo
bhakṣayettu tān||274||
sūpyavikṛtā iti mudramāṣādivikārāḥ||274||
mṛdupākāśca ye bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye| guravaste vyatikrāntapākāḥ
puṣṭibalapradāḥ||275||
mṛdupākāḥ stokāgnisaṃyogasādhyāḥ| vyatikrāntapākā iti cireṇa jarāṃ
gacchanti||275||
dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ pṛthak tathā| bhakṣyāṇāmādiśedbuddhvā
yathāsvaṃ gurulāghavam||276||
anuktabhakṣyaguṇātideśārthamāha- dravyasaṃyogetyādi
78| dravyamānaṃ pṛthagiti bhakṣyakaraṇe saṃyuktānāṃ dravyāṇāṃ madhye
79
kasya kiyanmānamiti buddhvā| yathāsvamiti yasya dravyasya gauravaṃ lāghavaṃ vā
balavadbhavati taṃ nirdiśet||276||
(nānādravyaiḥ
80
samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| vimardako gururhṛdyo vṛṣyo balavatāṃ
hitaḥ)||277|| rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā
balyā rucipradā| snehanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ vātaghnaṃ saguḍaṃ dadhi||278||
rasālālakṣaṇaṃ- “sacaturjātakājāji sasitārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī
saṅghṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti| rasālāprasaṅgena saguḍadadhiguṇamāha-
snehanamityādi||277-278||
drākṣākharjūrakolānāṃ guru viṣṭambhi pānakam| parūṣakāṇāṃ kṣaudrasya
yaccekṣuvikṛtiṃ prati||279|| teṣāṃ
kaṭvamlasaṃyogān
81
pānakānāṃ pṛthak pṛthak| dravyaṃ mānaṃ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśet||280||
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo rāgaṣāḍavāḥ| mukhapriyāśca hṛdyāśca dīpanā
bhaktarocanāḥ||281|| āmrāmalakalehāśca
bṛṃhaṇā balavardhanāḥ| rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryagauravāt||282||
buddhvā saṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ ca tacchritam| guṇakarmāṇi lehānāṃ teṣāṃ
teṣāṃ tathā vadet||283||
pānakānāmapi kṛtānnabhedatvāttadguṇamāha- drākṣetyādi| yaccekṣuvikṛtiṃ prati
pānakamiti sambandhaḥ| rāgaṣāḍavaṃ kecidevaṃ vadanti- “kvathitaṃ tu guḍopetaṃ
sahakāraphalaṃ navam| tailanāgarasaṃyuktaṃ vijñeyo rāgaṣāḍavaḥ” iti; kiṃvā
82, “sitārucakasindhūtthaiḥ
83
savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā'nvitaḥ” iti|
ṣāḍavastu madhurāmladravyakṛtaḥ| āmrāmalakalehāstu tayoḥ pṛthakkvāthena
saśarkareṇa ghanāḥ kriyante| anuktapānakaguṇātideśārthamāha- buddhvetyādi|
asya dravyasaṃyogetyādivadvyākhyānam||279-283||
raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| kandamūlaphalādyaṃ ca
tadvadvidyāttadāsutam||284|| śiṇḍākī cāsutaṃ
cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu| vidyādvargaṃ kṛtānnānāmekādaśatamaṃ bhiṣak||285||
iti kṛtānnavarga ekādaśaḥ|
śuktalakṣaṇaṃ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau
trirātrasthaṃ śukraṃ cukraṃ taducyate” iti| tadāsutamiti śuktamadhyasthitaṃ
mūlakakūṣmāṇḍādi| śiṇḍākī svanāmaprasiddhā tīrabhuktau| āsutaṃ cānyaditi
sandhānāntaram| kālāmlamiti cirakālāvasthānādamlaṃ, natvamladravyasaṃyogāt|
kṛtānnānāmiti karaṇaniṣpāditamaṇḍapeyādīnām||284-285||
kaṣāyānurasaṃ
84
svādu sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| pittalaṃ baddhaviṇmūtraṃ na ca
śleṣmābhivardhanam||286|| vātaghneṣūttamaṃ
balyaṃ tvacyaṃ medhāgnivardhanam| tailaṃ saṃyogasaṃskārāt sarvarogāpahaṃ
matam||287|| tailaprayogādajarā nirvikārā
jitaśramāḥ| āsannatibalāḥ saṅkhye daityādhipatayaḥ purā||288||
airaṇḍatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam|
vātāsṛggulmahṛdrogajīrṇajvaraharaṃ param||289||
kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ raktapittapradūṣaṇam| kaphaśukrānilaharaṃ
kaṇḍūkoṭhavināśanam
85||290|| priyālatailaṃ madhuraṃ guru
śleṣmābhivardhanam| hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṃyoge vātapittayoḥ||291||
ātasyaṃ madhurāmlaṃ tu vipāke kaṭukaṃ tathā| uṣṇavīryaṃ hitaṃ vāte
raktapittaprakopaṇam||292||
kusumbhatailamuṣṇaṃ ca vipāke kaṭukaṃ guru| vidāhi ca viśeṣeṇa
sarvadoṣaprakopaṇam||293|| phalānāṃ yāni
cānyāni tailānyāhārasaṃvidhau
86| yujyante guṇakarmabhyāṃ tāni brūyādyathāphalam||294||
āhāramabhidhāya tadyogidravyaṃ brūte| tatra sarpiṣa
uktatvāttailamevānnasaṃskārakapradhānatvādāha- kaṣāyetyādi| saṃyogācca
saṃskārācceti saṃyogasaṃskārāt; saṃskārastailasya bheṣajaiḥ pākaḥ,
saṃyogastvavacāraṇāyāṃ jñeyaḥ| saṅkhye yuddhe| ātasyam umātailam|
anuktatailaguṇanirdeśārthamāha- phalānāmityādi| phalānāmityupalakṣaṇaṃ; tena
sārasnehā api suśrutoktā boddhavyāḥ| yathāphalamiti yādṛśaguṇaṃ phalaṃ tādṛśa
eva tatsneho'pītyarthaḥ||286-294||
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo majjā tathā vasā| yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe
vasāmajjñorvinirdiśet||295||
yathāsattvamiti yaḥ prāṇī ānūpādiruṣṇastasyoṣṇaḥ, yastu prāṇī jāṅgalādiḥ
śītastasya śīta ityarthaḥ| sāmānyatastu vasāmajjñoranuṣṇāśītatvaṃ yathā
bhavati tathā snehādhyāye eva proktam||295||
sasnehaṃ dīpanaṃ vṛṣyamuṣṇaṃ vātakaphāpaham| vipāke madhuraṃ hṛdyaṃ rocanaṃ
viśvabheṣajam||296|| śleṣmalā madhurā cārdrā
gurvī snigdhā ca pippalī| sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vṛṣyasammatā
87||297|| nātyarthamuṣṇaṃ maricamavṛṣyaṃ
laghu rocanam| cheditvācchoṣaṇatvācca dīpanaṃ kaphavātajit
88||298|| vātaśleṣmavibandhaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ
dīpanaṃ laghu| hiṅgu śūlapraśamanaṃ vidyāt pācanarocanam||299||
rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyamavidāhi ca| tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ
89
saindhavaṃ lavaṇottamam||300||
saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam| sauvarcalaṃ
vibandhaghnaṃ hṛdyamudgāraśodhi ca||301||
taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṃ śūlanāśanam| ūrdhvaṃ cādhaśca
vātānāmānulomyakaraṃ biḍam||302||
satiktakaṭu sakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| na kālalavaṇe gandhaḥ
sauvarcalaguṇāśca te||303|| sāmudrakaṃ
samadhuraṃ, satiktaṃ kaṭu pāṃśujam| rocanaṃ lavaṇaṃ sarvaṃ pāki
sraṃsyanilāpaham||304||
saukṣmyādityādinā sauvarcalaguṇaḥ| taikṣṇyādityādinā biḍaguṇaḥ| audbhidam
utkārikālavaṇam
90| kālalavaṇaṃ sauvarcalamevāgandham| dakṣiṇasamudrasamīpe bhavatīti sāmudraṃ
karakacam| pāṃśujaṃ pūrvasamudrajam||296-304||
hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhānāhagalagrahān| kāsaṃ kaphajamarśāṃsi yāvaśūko
vyapohati||305|| tīkṣṇoṣṇo laghurūkṣaśca
kledī paktā
91
vidāraṇaḥ| dāhano dīpanaśchettā sarvaḥ kṣāro'gnisannibhaḥ
92||306||
kṣārāṇāmapi lavaṇasattvāt kṣāraguṇamāha- hṛdityādi| yavakṣāraguṇaḥ| sarvaḥ
kṣāra iti svarjikākṣāraṭaṅkanakṣārādiḥ||305-306||
kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu| rocanaṃ dīpanaṃ
vātakaphadaurgandhyanāśanam||307||
kāravī kṛṣṇajīrakam| kuñcikā sthūlajīrakam| ajājī jīrakam||307||
āhārayogināṃ bhaktiniścayo na tu vidyate| samāpto
93
dvādaśaścāyaṃ varga āhārayoginām||308||
ityāhārayogivargo dvādaśaḥ|
uktāttailāderanyadapyāhārasaṃskārakatvenāhārayogi bhavatītyāha- āhāretyādi|
bhaktiḥ vibhāga iyatteti yāvat; kiṃvā bhaktiḥ icchā; tena
puruṣecchānāmaniyamāduktamapi kiñcit prāya āhārayogi na bhavati, tathā
anuktamapi rasonāmrapeṣikādyāhārasaṃyogi bhavatītyuktaṃ bhavati||308||
śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate| purāṇaṃ prāyaśo rūkṣaṃ
prāyeṇābhinavaṃ guru
94||309|| yadyadāgacchati
95
kṣipraṃ tattallaghutaraṃ smṛtam| nistuṣaṃ yuktibhṛṣṭaṃ ca sūpyaṃ laghu
vipacyate||310||
sampratyuktānāṃ śūkadhānyādīnāṃ yadanuktaguṇaṃ tadvaktumāha-
śūkadhānyamityādi| samātītamiti ekavarṣātītam| praśasyata iti lāghavāt;
hemante navadhānyavidhānaṃ tvapavādaḥ| āgacchati kṣipramiti uptaṃ sacchīghraṃ
bhavati; tena ṣaṣṭikāḥ sarvadhānyeṣu laghavaḥ, te hi ṣaṣṭirātreṇa bhavanti|
asmiṃśca vyākhyāne, vrīheḥ śāradasya ca haimantaṃ śāliṃ pratyalpakālatvena
laghutvaṃ prāpnoti, tasmāt sajātīya eva śīghragamanaṃ lāghavaheturiti vācyam|
kiṃvā, āgacchati kṣipramiti bhuktaṃ sat kṣipraṃ pacyate| yuktibhṛṣṭam
īṣadbhṛṣṭamiti yāvat| sūpyaṃ sūpāya yogyaṃ mudgamāṣādi||309-310||
mṛtaṃ kṛśaṃ cātimedyaṃ vṛddhaṃ bālaṃ viṣairhatam| agocarabhṛtaṃ vyālasūditaṃ
māṃsamutsṛjet||311|| ato'nyathā hitaṃ māṃsaṃ
bṛṃhaṇaṃ balavardhanam|312|
mṛtamiti svayaṃ mṛtam| medyaṃ meduram| kṛśagrahaṇena śuṣkamapi grāhyam|
agocarabhṛtaṃ
96
yathā- ānūpaṃ dhanvadeśe puṣṭam| vyālā vyāghrādayaḥ; kiṃvā vyālaḥ sarpaḥ|
viṣahataṃ tu viṣadigdhaśastraviddham||311||-
prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyo māṃsarasaḥ param||312||
śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ kṛśānāṃ kṣīṇaretasām| balavarṇārthināṃ caiva rasaṃ
vidyādyathāmṛtam||313|| sarvarogapraśamanaṃ
yathāsvaṃ vihitaṃ rasam| vidyāt svaryaṃ balakaraṃ vayobuddhīndriyāyuṣām||314||
vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca ye narāḥ| nityaṃ māṃsarasāhārā nāturāḥ
syurna durbalāḥ||315||
māṃsarasaguṇāḥ- prīṇana ityādi| sarvarogapraśamanamiti
97
sarvaśabdo bhūrivacanaḥ; etena unmādādau māṃsaniṣedho na virodhavān bhavati;
uktaṃ hi unmāde- “nivṛttāmiṣamadyo yaḥ” (ci. 9) ityādi| yathāsvamiti yasya
vyādheryo vihitaḥ, tādṛśaṃ rasam||312-315||
krimivātātapahataṃ śuṣkaṃ jīrṇamanārtavam| śākaṃ niḥsnehasiddhaṃ ca varjyaṃ
yaccāparisrutam||316|| purāṇamāmaṃ
saṅkliṣṭaṃ krimivyālahimātapaiḥ| adeśakālajaṃ klinnaṃ yatsyātphalamasādhu
tat||317|| haritānāṃ
98
yathāśākaṃ nirdeśaḥ sādhanādṛte| madyāmbugorasādīnāṃ sve sve varge
viniścayaḥ||318||
snehena vinā siddhaṃ niḥsnehasiddham| āmamiti apakvam; etacca bilvādīn vihāya
boddhavyam| adeśajamiti anucitadeśabhavam| akālajam anārtavam| sādhanādṛta iti
haritānāmārdrakapalāṇḍuprabhṛtīnāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi
nirdoṣatvamityarthaḥ| viniścayaḥ ‘kṛta’ iti śeṣaḥ; tathāca madyānāṃ
‘prāyaśo'bhinavam’ ityādinā guṇadoṣakathanaṃ kṛtameva, evaṃ jale'pi ‘picchilaṃ
krimilam’ ityādinā, gorasakṛtānnāhārayogivargeṣu tu
yathoktakartṛguṇavadviparīte viparītaguṇamanumeyamiti bhāvaḥ||316-318||
yadāhāraguṇaiḥ
99
pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate| annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca||319||
āsavānāṃ samuddiṣṭāmaśītiṃ caturuttarām| jalaṃ peyamapeyaṃ ca
parīkṣyānupibeddhitam||320|| snigdhoṣṇaṃ
100
mārute śastaṃ pitte madhuraśītalam| kaphe'nupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye māṃsarasaḥ
param||321||
upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ| klāntānāmanupānārthaṃ payaḥ pathyaṃ
yathā'mṛtam||322|| surā kṛśānāṃ
puṣṭyarthamanupānaṃ vidhīyate| kārśyārthaṃ sthūladehānāmanu śastaṃ
madhūdakam||323|| alpāgnīnāmanidrāṇāṃ
tandrāśokabhayaklamaiḥ| madyamāṃsocitānāṃ ca madyamevānuśasyate||324||
samprati yeṣāṃ yadanupānaṃ kartavyaṃ tadevāha- yadityādi| āhāraguṇairiti
śītasnehamadhurādibhiḥ; viparītamiti viparītaguṇamanupeyam| evaṃ ca
dadhno'mlasya madhuraṃ kṣīraṃ tathā pāyasasya kāñjikānupānaṃ syādityāha-
dhātūnāṃ yanna virodhi ceti| evaṃ cāmle payo'nupīyamānaṃ
viruddhatvāddhātuvirodhena pratyuktaṃ bhavati, evamanyadapi viruddhaṃ
boddhavyam| samuddiṣṭamiti yajjaḥpuruṣīye (sū. 25)| peyamapeyaṃ ceti
sahajaguṇadoṣavattvāt tathopayuktabhojanāpekṣayā| snigdhoṣṇamityādinā
doṣabhedenāpyanupānamāha| anuśastamiti anupānaṃ śastam||319-324||
athānupānakarmaguṇān
101
pravakṣyāmaḥ- anupānaṃ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, bṛṃhayati,
paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṃ bhinatti,
mārdavamāpādayati, kledayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ
cāhārasyopajanayatīti||325|| bhavati cātra-
anupānaṃ hitaṃ yuktaṃ tarpayatyāśu mānavam| sukhaṃ pacati cāhāramāyuṣe ca
balāya ca||326||
anupānaguṇānāha- athetyādi| paryāptiḥ tṛptiḥ|
||325-326||
nordhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ| na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā
norasi kṣatāḥ||327|| pibeyurudakaṃ bhuktvā
taddhi kaṇṭhorasi sthitam| snehamāhārajaṃ hatvā
102
bhūyo doṣāya kalpate||328||
yairanupānaṃ na kartavyaṃ tānāha- nordhvāṅgetyādi| kaṇṭhorasi sthitamiti
anenordhvāṅgamārutādīnāmanupānaṃ kaṇṭhorasi sthitameva bhavati, nādho yātīti
darśayati| snehamāhārajaṃ hatveti āhārajātaṃ snehamabhibhūya bhūyo doṣāya
kalpate, vātalakṣaṇaṃ doṣaṃ karotītyarthaḥ| āhārasnehena yo vātapraśamaḥ
kartavyastaṃ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyarthaḥ| etena yaducyate- apāṃ
snigdhatvena snehanamupapannamiti, tanna bhavati| ye tu bruvate- ‘hana’
hiṃsāgatyoriti vacanāt snehaṃ hatveti snehaṃ gatvetyarthaḥ; tadapi na bhavati,
yataḥ snehayuktatvenordhvāṅgamārutādihananameva yuktaṃ, na tu karaṇam| kiṃvā
snehamiti sāraṃ, yathā- “dehaḥ snehaparikṣayāt” (ci. 8) iti
dehasāraparikṣayādityarthaḥ, sārahananaṃ ca jalenāhārasnehaṃ gṛhītvā
kaṇṭhorasyavasthānādapākāt kriyate
103||327-328||
annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ| dravyāṇi na hi nirdeṣṭuṃ śakyaṃ
kārtsnyena nāmabhiḥ||329|| yathā nānauṣadhaṃ
kiñciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tattattathā vācyamanuktamiha
yadbhavet||330||
annapānadravyaikadeśakathanaṃ sahetukamāha- annetyādi| annapānaikadeśaḥ
prāyopayogika iti bāhulyena yadupayujyate; etena yadbāhulyenopayujyate tasya
śṛṅgagrāhikayā kathanaṃ, prāyo'nupayujyamānānāṃ
śṛṅgagrāhikayā'kathanamalpadoṣamiti darśayati; tathā alpadoṣasyāpi
parihārārthaṃ tadapi kimiti nocyata ityāha- dravyāṇītyādi| dravyāṇi
kārtsnyeneti sākalyena nirdeṣṭuṃ; nāmabhiriti nāmabhirapi na śakyaṃ, ‘kenacit’
iti śeṣaḥ; hiśabdo yasmādarthe, etena yasmāt sarvāṇi dravyāṇi nāmamātreṇāpi
vaktuṃ kaścinna pārayatyatibahutvāt, tat kā kathā aśeṣānnapānadravyasya
śṛṅgagrāhikayā guṇakathanaṃ pratīti bhāvaḥ| kiṃvā, nāmabhirnirdiṣṭāni
kārtsnyena nirdeṣṭumiti guṇataḥ kathayituṃ na śakyaṃ kenaciditi yojanā| atha
kathaṃ hyatrākīrtitānnapānasya tarhi guṇā nirdeṣṭavyā ityāha- yathetyādi|
yathā yena prakāreṇa “nānauṣadhaṃ kiñcit” (sū. 26) iti pūrvādhyāye proktaṃ
tathā tena prakāreṇānuktaṃ dravyaṃ vācyaṃ; ‘guṇataḥ’ iti śeṣaḥ| pūrvādhyāye hi
“tatra dravyāṇi gurukhara” (sū. 26) ityādinā granthena pārthivādibhedena
viśiṣṭena ca karmaṇā proktāni dravyāṇi, tataścānuktaṃ dravyaṃ tenaiva
gurukharādinā guṇena pārthivatvādi pratipādya yathoktopacayādikarmakartṛkatayā
vyapadeṣṭavyamityarthaḥ| tadevānirdiṣṭadravyasya gurukharatvādi kathaṃ
jñeyamityāha- deśajānāṃ vaco yatheti; deśajā deśāntarīyāḥ, taddeśīyavacanātte
te gurukharatvādayo jñeyā ityarthaḥ; kiṃvā, deśajā yathā tattaddravyaṃ
vyavaharanti
104
‘idaṃ madhuram, idamamlam’ ityādi, tat pratipādya
madhuratvāmlatvādipratipannapṛthivyādyasya kāraṇamiti pṛthivyādīnāṃ
gurvādiguṇagaṇena karmaṇā ca rasoktena tadvaktavyamityarthaḥ||329-330||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā
cāsmin parīkṣyate||331||
aparamapyanuktānnapānaguṇajñānakāraṇamāha- cara ityādi| caryata
105
iti caro deśaḥ bhakṣyaśca sāmānyena gṛhyate| kriyā vyāpāraḥ| pramāṇaṃ mānam|
atreti annapānaguṇādhikaraṇe||331||
caro'nūpajalākāśadhanvādyo bhakṣyasaṃvidhiḥ| jalajānūpajāścaiva
jalānūpacarāśca ye||332|| gurubhakṣyāśca ye
sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ| laghubhakṣyāstu laghavo dhanvajā
dhanvacāriṇaḥ||333||
caraṃ vivṛṇoti- caro'nūpetyādi| bhakṣyasya saṃvidhiḥ bhakṣyabhakṣaṇam|
tatrānūpajalākāśadhanvādya ityanena gatirūpaścara ucyate,
bhakṣyasaṃvidhivacanena ca bhakṣyarūpaścara ucyate| atraivodāharaṇamāha-
jalajetyādi| atra jalajatvenānūpajatvena ca jale vā'nūpe vā gatireva dṛśyate,
na hi jalādau ye jātāste prāyo'nyatrāvatiṣṭhante; ye tvanyatra jātā apyanyatra
tiṣṭhante prāyaḥ kākamadguprabhṛtayastadgrahaṇārthamāha- jalānūpacarāśca ye
iti| etena sāmānyena jale prāyo'vasthānādiha jalacaratvam;
evamanūpacaratvādyapi jñeyam| bhakṣyarūpacarakṛtaṃ guṇamāha- gurubhakṣyā
ityādi| dhanvajā dhanvacāriṇa ityatra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena,
ākāśacāriṇāmapi śyenādīnāmanuktamapi lāghavaṃ svajātiprasahāntarāpekṣayā
boddhavyam, ākāśasya laghutvāt| ye tu bruvate- ākāśacāriṇāṃ
gauravalāghavāniyamādakathanamiti; tanna, tathā satyākāśasyāprayojakatvena
‘caro'nūpajalākāśadhanvādyaḥ’ ityatrākāśakathanaṃ niṣprayojanaṃ syāt||332-333||
śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā| sakthimāṃsādguruḥ
106
skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ||334||
vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam| māṃsādgurutaraṃ
vidyādyathāsvaṃ madhyamasthi ca||335||
māṃsādgurutaraṃ vidyāditi gurutvena pratipāditasakthyādimāṃsādvṛṣaṇādi
gurutaraṃ vidyāditi| yathāsvamiti ekaśarīrasakthyādīnāmevaitadgauravādi,
natvanyaśarīrāpekṣayā| madhyamiti antarādhiḥ| asthi iti asthisthitaṃ māṃsam|
anye tu madhyamiti asthimadhyagataṃ majjānaṃ bruvate; tannātisundaraṃ,
tasyottarottaradhātugauravakathanenaiva labdhatvāt||334-335||
svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā
varāhamahiṣāstathā||336|| dhātūnāṃ
śoṇitādīnāṃ guruṃ vidyādyathottaram| alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye
bahukriyāḥ||337||
svabhāvāditi prakṛtyā| kriyodāharaṇam- alasebhya ityādi; alasebhya iti
alpakriyebhyaḥ| viśiṣyanta iti viśiṣṭā bhavanti, laghavo bhavantītyarthaḥ||336-337||
gauravaṃ liṅgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ tu lāghavam| mahāpramāṇā guravaḥ svajātau
laghavo'nyathā||338||
liṅgyante jñāyante gavādayo'neneti liṅgaṃ jātiḥ, tena liṅgasāmānye
jātisāmānye; etacca catuṣpādābhiprāyeṇa boddhavyaṃ, pakṣiṣu viparyayaḥ; yadāha
hārītaḥ- “catuṣpādeṣu laghvī strī vihageṣu laghuḥ pumān” iti, atrāpyuktaṃ-
“striyaścatuṣpātsu pumān vihageṣu laghuḥ” iti| puṃsāṃ ca gaurave atyarthaguroḥ
śukrasyārambhakasya bhūyastvaṃ hetuṃ bruvate; kintu svabhāvastatra
heturapavāda iti paśyāmaḥ, vihaṅgeṣu viparyayadarśanāditi||338||
gurūṇāṃ lāghavaṃ vidyāt saṃskārāt saviparyayam| vrīherlājā yathā ca syuḥ
saktūnāṃ siddhapiṇḍikāḥ||339||
saviparyayamiti saṃskārāllaghūnāmapi gauravaṃ vidyādityarthaḥ| tadeva
saṃskārajanyaṃ lāghavaṃ gauravaṃ cāha- vrīherityādi| gurorapi vrīheḥ
saṃskārāllājā laghava ityarthaḥ| saktūnāṃ ca laghūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvyaḥ,
siddhapiṇḍikā agnipācitāḥ piṇḍāḥ||339||
alpādāne gurūṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane| mātrā kāraṇamuddiṣṭaṃ dravyāṇāṃ
gurulāghave||340|| gurūṇāmalpamādeyaṃ
laghūnāṃ tṛptiriṣyate| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante
107
mātrā cāgnimapekṣate||341||
alpādāna ityādi| gurūṇāṃ dravyāṇāmalpasya stokamātrasyādāne yallāghavaṃ,
tasmin lāghave mātrā kāraṇaṃ; na dravyaṃ, tasya gurutvāt| evaṃ
laghūnāmatisevane gauravaṃ mātrākṛtam| uddiṣṭamiti mātrāśitīye (sū. 5),
asmābhirapi ca tatraivaitat saprapañcaṃ vyākhyātam; prakaraṇāgatatvena
abhyarhitatvācca punaruktam
108| dravyāṇi mātrāmapekṣante iti yathocitamātrāvanti sukhaṃ pacyanta ityarthaḥ|
mātrā cāgnimapekṣata iti pratipuruṣaṃ pratidinaṃ cāgnibhedamapekṣya mātrā
mahatī svalpā vā bhavati, na pratiniyatā mātrā vidyata iti bhāvaḥ||340-341||
balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ| annapānendhanaiścāgnirjvalati
vyeti cānyathā
109||342||
kutaḥ punaragnyapekṣā mātrā kriyata ityāha- balamityādi| agnimapekṣya mātrayā
prayuktayā'gnyanāśādvalādayo bhavantīti bhāvaḥ| agnau pratiṣṭhitā iti
agnyadhīnāḥ; yathā- rājāśritāḥ prajā iti| prāṇā iti vāyavaḥ; kiṃvā,
prāṇāśrayāḥ śaṅkhādayo daśa prāṇāḥ| indhanaṃ kāṣṭham, indhanamivendhanaṃ,
taiḥ; kiṃvā agnidāhyamindhanamucyate| anyatheti anindhanam||342||
gurulāghavacinteyaṃ prāyeṇālpabalān prati| mandakriyānanārogyān
sukumārānsukhocitān||343||
iyaṃ carādikṛtā gurulāghavacintā'lpāgniṃ prati prāya iti darśayannāha-
gurvityādi| atrāpyabalatvena mandakādyairapi vahnimāndyameva lakṣaṇīyam||343||
dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahodarāḥ| ye narāḥ prati tāṃścintyaṃ
nāvaśyaṃ gurulāghavam||344||
kharāhārā iti kaṭhināhārasātmyāḥ| mahodaratvenāpi medovarodhānmahāgnitvaṃ
darśayati| nāvaśyaṃ cintyamiti anena dīptāgnīnāmapi prati stokaprayojanā
gurulāghavacintā vidyata eveti darśayati| yato dīptāgnyādīnāmapi
gurudravyamagneḥ pratipakṣamāvahatyeva, svabhāvato'gniviruddhatvāt||344||
hitābhirjuhuyānnityamantaragniṃ samāhitaḥ| annapānasamidbhirnā mātrākālau
vicārayan||345|| āhitāgniḥ sadā
pathyānyantaragnau juhoti yaḥ| divase divase brahma japatyatha dadāti ca||346||
naraṃ niḥśreyase yuktaṃ sātmyajñaṃ pānabhojane| bhajante nāmayāḥ
kecidbhāvino'pyantarādṛte||347||
annaṃ samidha iva samidhaḥ| āhitāgniriti sātmyena vyavasthāpitāgniḥ; kiṃvā
āhitāgnirivāhitāgniḥ; tena āhitāgniryathā prātaḥ sāyaṃ juhoti, tathā'yamapi
prātaḥ sāyaṃ ca pathyānyantaragnau juhoti| brahma japatīti
praṇavādimantramāvartayati| dadāti ceti yathāśakti dānamācarati| taṃ naraṃ
niḥśreyase kalyāṇe yuktamāmayā na bhajante| bhāvino'pīti janmāntare'pi; iha
janmani pathyāśitvānna bhavanti gadāḥ, janmāntare'pi
brahmajapadānābhyāmarjitadharmaprabhāvādeva na bhavanti| ata evāha- antarādṛta
iti; antarāditi kāraṇāt, ṛte vinā; apathyasya tathā adharmasya
rogakaraṇasyābhāvādgadā na bhavantīti bhāvaḥ||345-347||
ṣaḍtriṃśataṃ sahasrāṇi rātrīṇāṃ hitabhojanaḥ| jīvatyanāturo janturjitātmā
sammataḥ satām||348||
varṣaśatāyuṣṭvamapi hitādbhojanādbhavatītyāha- ṣaṭtriṃśatamityādi| etāvatībhī
rātribhirvarṣaśatameva bhavati| jitātmā jitendriyaḥ| sammataḥ pūjitaḥ||348||
prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannamannaṃ loko'bhidhāvati| varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṃ
jīvitaṃ pratibhā sukham||349|| tuṣṭiḥ
puṣṭirbalaṃ medhā sarvamanne pratiṣṭhitam| laukikaṃ karma yadvṛttau svargatau
yacca vaidikam||350|| karmāpavarge yaccoktaṃ
taccāpyanne pratiṣṭhitam|351|
kimarthamannapānavidhāvetat parīkṣyamityāha- prāṇā ityādi| abhidhāvatīti
prārthayati| pratibhā prajñā| medhā dhāraṇāvatī dhīḥ| laukikamiti
aparīkṣakaloke bhavam; aparīkṣakā eva hi vartamānamātre pravartante,
parīkṣakāstu janmāntaropakāriṇyeva| karma yadvṛttāviti vartamāne sādhye yat
karma kṛṣyādi| svargatāviti svargagamane| vaidikamiti yajñādi| apavarga iti
mokṣe| etāśca nimittasaptamyaḥ| yaccoktamiti mokṣaśāstre satyabrahmacaryādi|
anne pratiṣṭhitamiti nirannasya dehasthityabhāvena sarvārambhābhāvāt|
yasmādannaṃ sarvatra kāraṇaṃ, tatastatrāvadhātavyamiti||349-350||-
tatra ślokaḥ- annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ||351||
saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ| annapānavidhāvuktaṃ tat parīkṣyaṃ
110
viśeṣataḥ||352||
saṅgrahe'nnapānaguṇā iti ‘iṣṭavarṇa’ ityādinoktāḥ| sāgryā iti udakaṃ kledayati
ityādinā; udakādayo hi kledanādiṣu agryāḥ śreṣṭhā ityarthaḥ||351-352||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'nnapānavidhirnāma
saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ
carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāmannapānacatuṣke'nnapānavidhirnāma
saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'annapānakathane upapattimabhidhātuṃ tatsvarūpamāha- iṣṭavarṇetyādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'prāṇahetutve hetumāha- pratyakṣaphaladarśanāditi| anvayavyatirekasahakṛtena pratyakṣeṇa vidhivihitāhārasya prāṇarūpaphaladarśanāt prāṇahetutvamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'vidhimiti tattadviśiṣṭakarmanibandhanaṃ prakāram' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 'jarjarīkarotīti māṃsādi śithilīkarotītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 'vargasaṃśrayeṇa' iti pā. ↩
- 6 'śakunā''hṛtaḥ uttarakurubhyo haṃsairānītaḥ, avantyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ, magadhadeśe tu pāśaka iti| vṛddhavaidyāstu- “dvīpāntarāt samānīto garuḍena mahātmanā| śakunā''hṛtaḥ sa śāliḥ syādgaruḍāparanāmakaḥ” ityāhuḥ' iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍallaṇaḥ| aruṇadattastu aṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ “śakunāhṛto yo magadheṣu buddhotpādakāle uttarakurubhyo haṃsairānīto mṛgārimātrā viśākhākhyayā vāpito vistāraṃ gataḥ, ata eva śakunāhṛta ityanvarthā'sya sañjñā” ityāha ↩
- 7 'cūrṇakaḥ' iti pā. ↩
- 8 'tṛṣṇāghnaśca malāpahaḥ' iti pā. ↩
- 9 'pāṃśubāṣpanaiṣadhakādayaḥ' iti pā. ↩
- 10 'avantyāṃ' iti pā. ↩
- 11 'nanu, śālyādīnāmupayogastaṇḍulabhaktapeyādiprakāreṇa paraṃ bhavati, te ca prakārāḥ pṛthageva guṇato nirdeṣṭavyāḥ, prakṛtiguṇasahitā eva vikṛtiguṇāḥ kāryakarāḥ, yatastaṇḍulabhaktapeyādayo raktaśālyādiprakṛtiguṇānugatā eva, nahi raktaśālibhaktapeyālājādayo yathā laghvādiguṇāstathā vrīhikṛtabhaktapeyādayaḥ, kintu prakṛtiguṇānugataraktaśālikṛtabhaktādyapekṣayā gurava eva| tena yatra prakṛtisamāno vikṛtiguṇastatra guṇotkarṣaḥ, yatra prakṛtiguṇaviparīto vikṛtiguṇastatra guṇāpakarṣaḥ| yathā vrīhergurorlaghavo lājāḥ,atra lājakaraṇenālpameva laghutvaṃ kriyate| yatra tu prakṛtiguṇairna samāno nāpi viparīto vikṛterguṇaḥ, yathā dadhno'mlatvaṃ maṇḍasya vā dīpanatvaṃ, tatra dvayorapi prakṛtivikṛtiguṇayoḥ pṛthageva kāryakāritvamutsargataḥ| kvacittu yadvikṛterbalīyastvena prakṛtiguṇābhibhavakatvaṃ, yathā śuktāsutārdrakakarīrādiṣu, tat 'tadvattadāsutaṃ' iti viśeṣāgamādeva pratīyate| tena tatra prakṛtiguṇānāṃ durbalatvam| yadapi prakṛtiguṇopamardena tadviruddhakāryakartṛtvaṃ vikṛteḥ, yathā kāṃsyabhājane daśarātrasthitasya sarpiṣo mārakatvamityādi, tadapavādarūpāgamavedyameva| tena yatrotsargabhūtaśāstrārthāpavādastatropadeśaṃ karotyeva śāstrakāra iti prakṛtivikṛtipṛthagabhidhānaṃ yuktameva, ayaṃ ca nyāya evañjātīyeṣu sarvatra māṃsādiṣu jñeyaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 'gandhalāḥ' iti pā. ↩
- 13 aṇuścīnaḥ, 'cinā' iti loke| 'lauhityāmbhaḥ priyaṅgavaḥ' iti pā. ↩
- 14 'jhiṇṭiramukhaḥ' iti pā. ↩
- 15 tīrabhuktau videhadeśe 'tirahut' iti prasiddhe maṇḍale ↩
- 16 'sakaṣāyaśceti kaṣāyasya svādutvāpekṣayā hīnatā'vabodhārthamupasarjanārthaṃ sahaśabdaḥ prayukta iti jñeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 17 'kiṃvā, suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ| tena, atrāpyakārapraśleṣeṇa 'aguruḥ' iti pāṭho mantavyaḥ| gurutvapratijñānārthamīṣadarthe nañ praśleṣayanti, ata eva laghurityasandigdhamapi na paṭhitam| anye tu guruguṇasyāpi yavasya kaṭuvipākitvaṃ dravyaprabhāvādeva samarthanīyamityāhuḥ| sakaṣāya īṣatkaṣāyaḥ| balyatvaṃ ca srotoviśuddhikaratvena samyagrasasañcāreṇeṣṭaṃ, na tu dehasyopacayakārakatvena raukṣyādidharmayogādyavasya' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 18 'śleṣmapittapraśamano' iti pā. ↩
- 19 'rūkṣaścaiva kaṣāyaśca vātalaḥ śleṣmapittahā| viṣṭambhī cāpyavṛṣyaśca rājamāṣaḥ prakīrtitaḥ' iti pāṭhāntaram| 'rājamāṣaguṇamāha- rājamāṣa ityādi'| sarati jalakṣiptatailavadāśayaṃ vyāpnotīti saraḥ, saratvaṃ hi sthiraviparītaguṇaḥ, ayaṃ ca guṇo jalabahulasyaiva dravyasya bhavati| taduktaṃ- “śītasnigdhamṛdustimitasarapicchilamāpyam” iti| tatsvāduriti tayo rasapākayoḥ svāduḥ| uktaṃ hi suśrute- “kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā| svādurvipāke madhuro'mlasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca” (su.sū.a.46)| alasāndro rājamāṣa iti cakrādayaḥ| asya ca vipāke madhurasyāpi prabhāvādeva baddhaviṇmūtravattvaṃ kaphahāritvamavṛṣyatvaṃ ceti gayadāsaḥ| anye tu tatsvāduriti māṣavatsvādurityāhuḥ| ye tu sara ityasya varcobhedārthatvaṃ varṇayanti, tanmate suśrutavirodho'parihāryaḥ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 20 'asya ca kaṣāyarūkṣatvādinā kiñcidvātakopakatvaṃ jñeyam| ata eva vāgbhaṭe'pi “mudgo'lpacalaḥ” (vā. sū. 6) ityuktam, alpacalo'lpavāta ityarthaḥ, suśrute'pi 'nātyarthaṃ vātala' (su. sū. 46) ityuktam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 21 'snigdha ityādinā tilaguṇāḥ| madhura iti rasena pākena ca jñeyaḥ| uktaṃ hi- “īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ saṅgrāhakaḥ pittakarastathoṣṇaḥ| tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇālepana eva pathyaḥ” (su. sū. 46) iti| yadyapi tantrāntare “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryātiktatvāccāpi pittanut|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” (su. ci. 1) ityanena tilasya tridoṣaharatvamevoktaṃ, tathā'pi vraṇaviṣayapralepābhiprāyeṇa tadvacanaṃ vyākhyeyam| ata eva suśrute “vraṇālepana eva pathyaḥ” ityatra evakāreṇa vraṇe tilānāmālepana eva pathyatvam, abhyavahāre punaḥ kaphapittakaratvenāpathyatvameveti bodhayati| ata eva tatra vraṇaviruddhavarge navadhānyādau tilaḥ paṭhitaḥ| seyaṃ svabhāvopajanitaivādhāraśaktirasya| yaduktaṃ suśrute- “yatra kurvanti tadadhikaraṇam” (su. sū.41) iti, dhānyāmlasya bahirantaḥprayoge dāhaharaṇakaraṇatvavat' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 ‘śūkaśimbīsadṛśaśimbaḥ kākāṇḍaḥ śūkaraśimbīti loke, umā atasī, ātmaguptā śūkaśimbī, anye tu “phalāni māṣavadvidyāt kākāḍolātmaguptayoḥ” (vā. sū. 6) iti vāgabhaṭe dvivacanaṃ dṛṣṭvā kākāṇḍolā kaṭabhīti vyācakṣate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 23 'kānanacaṭakaḥ' iti pā. ↩
- 24 'mānatuṇḍakaḥ' iti pā. ↩
- 25 'gālguhariṇaḥ' iti pā. ↩
- 26 'vāraṭāśceti' iti pā. ↩
- 27 '...dhāṅkora...' iti pā. ↩
- 28 'yānyatroktānyaprasiddhāni' iti pā. ↩
- 29 'bilaśāyitvādānūpo'nūpasaṃśrayāt' iti pā. ↩
- 30 ‘nātiśītetyādi| adoṣalamiti yadyapi suśrute “atiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ” (su. sū. 46) iti kathitaḥ, tathā'pyavyapadeśyapittakaphajanakatvādadoṣalamityuktam| yattu hārīte “tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu” ityuktaṃ, tadapi grāmyatvena kaphajananayogyasyāpi chāgalasya tadajanakatvāt samādheyaṃ, yathā madhurasya dāḍimasya madhuradravyāntaravatkaphājanakatvena tridoṣaharatvaṃ,yathā vā sahakāratailasya rūkṣatvaṃ sajātīyāpekṣayā tathāvidhasnehanākartṛtvāt, yathā vā “caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu toyaṃ kaphaharaṃ smṛtam” ityatra kaphaṃ pratītarapānīyavadajanakatvena kaphaharatvamucyate| anyatrāpyevañjātīye pratudaviṣkiravasāmajjādau śleṣmaharatvādi vyākhyeyam| śarīrasāmānyāditi manuṣyamāṃsasyāpi nātiśītagurusnigdhatvādityarthaḥ| ayaṃ ca bṛṃhaṇatve hetuḥ| etena, yadyapi māṃsāntaramapi māṃsatvena śarīramāṃsatulyaṃ, tathā'pi tatra guṇasāmānyābhāvādajamāṃsavannasarvarūpeṇa bṛṃhaṇamityarthaḥ| etena, bhaṅgyā nṛmāṃsasyāpi guṇā ācāryeṇoktā ityavadheyam| anye tu, śarīradhātusāmānyādityanabhiṣyandatve hetumāhuḥ| tanna, aprayojakatvāt| svamate tu grāmyasya bṛṃhaṇasyāpyajāmāṃsasyānabhiṣyanditvaṃ prabhāvādeva vaktavyam| yadeva hi dravyaguṇadvārā nopapadyate, tatraiva prabhāvakalpanasyocitatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 31 ‘yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite’ iti pā. ↩
- 32 ‘kaṣāyamadhurāḥ’ iti pā. ↩
- 33 ‘kapotā vanavāsina iti vanavāsino pārāvatā ityarthaḥ| na tu vanavāsipāṇḍukapotāḥ, teṣāṃ kāṇakapotatvenāpathyatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 34 ‘kālākhyaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘mānavatī iti thānakunī’ iti ca pā. ↩
- 36 ‘kuṭiñjaraṃ tāmramūlakam’ iti aruṇadattaḥ| ‘kaṭhiñjaraṃ’ iti pā. ↩
- 37 bhinnavarcāṃsyalābūni’ iti pā. ↩
- 38 ‘sakṣāramityādi pakvakūṣmāṇḍaguṇaḥ, bālamadhyayoḥ kṣāratvābhāvāt| ata eva tantrāntare “pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham| pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam|| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām” (su. sū. 46)’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 39 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 40 ‘vartulā’ iti pā. ↩
- 41 ‘śītalam’ iti pā. ↩
- 42 ‘tadeva siddhaṃ’ iti pā. ↩
- 43 ‘sabhārgakaṃ’ iti pā. ↩
- 44 ‘madyaviplavo madātyayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 45 ‘sugandhi madhuraṃ sāmlaṃ viśadaṃ bhaktarocanam| guru vātapraśamanaṃ vidyānnāriṅgajaṃ phalam’ iti pā. ↩
- 46 parūṣakamiha pakvam, āmasya pittajanakatvāt| uktaṃ ca vāgbhaṭe- “vātaghnaṃ pittajananamāmaṃ vidyāt parūṣakam| tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 47 ‘naca pittanuditi nātipittalaḥ, kiñcitpittaṃ karotyeva,’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 48 ‘jalādatyarthaṃ priyatvācca madyamāha-’ iti pā. ↩
- 49 ‘...pācanaḥ’ iti pā. ↩
- 50 ‘bastidoṣanut’ iti pā. ↩
- 51 ‘ākṣikī vibhītakakṛtā surā’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 52 ‘jīrṇaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘mārdvīkavat’ iti pā. ↩
- 54 ‘nanu ekavidhatve kiñcijjalaṃ sadoṣaṃ kiñcicca saguṇamiti yo bheda upalabhyate tasya kā gatirityāha- tat patadityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 55 ‘guṇadoṣotpādeṣu’ iti pā. ↩
- 56 ‘enameva deśakālasambandhaviśeṣaṃ darśayati- khāt patadityādi| somavāyvarkairityupalakṣaṇaṃ, tena vāyunīyamānānāṃ gaganagatadhūlīnāṃ tathā meghasahacaritalūtādīnāṃ ca grahaṇaṃ bodhyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 57 ‘parvatavisrāve’ iti pā. ↩
- 58 ‘salilapradhānam’ iti pā. ↩
- 59 ‘...vikṣubdhavimalodakāḥ’ iti pā. ↩
- 60 ‘parvatādekajaladhārārūpā’ iti pā. ↩
- 61 ‘payaḥkṣīrasañjñāsāmānyāt payasa iva jīvanīyādiguṇayogācca toyavargānantaraṃ kṣīravargaḥ prastūyate| tatra śreṣṭhatvāt prathamaṃ gavyakṣīraguṇamāha- svādvityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 62 ‘ekaḥ śaphaḥ khuro yāsāṃ tā ekaśaphāḥ| atrāśvāyā iti vaktavye yadaikaśaphamiti sāmānyaśabdaprayogaṃ karoti, tadvegasaraprabhṛtīnāmapyekaśaphānāṃ grahaṇārtham| śākhāvātaharamityatra kecicchākhāśabdena bāhū sakthinī cāhuḥ, anye tu raktādīnāhuḥ| dhānyāmlasyaivobhayatrādhāraśaktiprabhāveṇa parasparaviruddhakāryadvayaṃ bhavati, tadyathā- bahiḥ pittaharatvamantaḥpittakaratvam| evaṃ śākhāgatavātaharatvaṃ, kukṣigatavātakaratvaṃ cāsyādhāraśaktiprabhāveṇa mantavyamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 63 ‘... miva’ iti pā. ↩
- 64 ‘tridoṣaṃ mandakamiti kṣīrāvasthāmatikramya samprāptadadhyavasthaṃ mandakamucyate, tat punastridoṣaṃ doṣakopakaṃ| jātaṃ vātaghnamiti yadā tu tadeva mandakaṃ mandakāvasthāmutsṛjya kālavaśād ghanatayā jātaṃ sanmadhuramīṣadamlaṃ bhavati tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 65 ‘atra ghṛtasya smṛtyādikartṛtvaṃ tathā'lakṣmīpraśamakatvaṃ ca guṇaparyālocanayā'nupapadyamānaṃ prabhāvādeva jñeyam, evamanyatrāpi guṇadvārā'nupapadyamānakāryasya prabhāvajanakatvaṃ vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 66 ‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ’ (vā. sū. 5) iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 67 ‘malāvaśeṣeṇa’ iti pā. ↩
- 68 śaityamityupalakṣaṇaṃ, tena madhuratvādikamapi bodhyam, uktaṃ ca suśrute- “yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehagauravaśaityāni rasyatvaṃ ca tathā bhavet” (su.sū.a.45) iti śivadāsasenaḥ ↩
- 69 ‘vātalamityādi madhusāmānyasya guṇaḥ| nanu suśrute madhunastridoṣaśamanatvaṃ laghutvaṃ coktam, atra ca vātalaṃ gurutvaṃ cocyata iti virodhaḥ? satyaṃ, suśrute tridoṣaśamanatvaṃ yadasyoktaṃ tat prabhāvānmilitatridoṣārabdhajvaraharatayā jñeyam, atra tu pṛthagvātajanakamuktamiti na virodhaḥ| tathā suśrute- yallaghutvamuktaṃ tat purāṇābhiprāyeṇa, atra purāṇādiviśeṣamanādṛtya gurutvamuktaṃ, cakrastu alaghviti vyākhyānena virodhaṃ pariharati’ iti śivadasasenaḥ ↩
- 70 ‘grāhī doṣavipācanaḥ’ iti pā. ↩
- 71 ‘lājamaṇḍo'mladāḍimaiḥ’ iti pā. ↩
- 72 ‘dhānyādīnāṃ saṃskāraviśeṣāhitaṃ guṇamabhidhātuṃ kṛtānnavarga ucyate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 73 ‘lokavyavahārakriyamāṇavyavahāratvādboddhavyam’ iti pā. ↩
- 74 ‘piṇḍopayogaṃ niṣedhayati’ iti pā. ↩
- 75 ‘kṣīrekṣurasapūpakā iti kṣīre ikṣurase ca bhāvitāḥ pūpakā ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 76 ‘balyāḥ’ iti pā. ↩
- 77 ‘sapiṣṭakasañjñānāhuḥ’ iti pā. ↩
- 78 ‘anuktabhakṣyātideśārthamāha- dravyasaṃyogetyādi| yasmin bhakṣye gurudravyasaṃyogastatra gurutvamanyathā laghutvam| tathā yatrālpāgnisaṃyogādisaṃskārastatra gurutvamanyathā laghutvam| dravyamānamiti yatra bhakṣye laghugurubahudravyasaṃyogastatra kasya dravyasya kiyanmānamiti buddhvā, yasyādhikyaṃ tatkṛtaṃ gauravaṃ lāghavaṃ vā vinirdiśedityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 79 ‘saṃyuktadravyādeḥ’ iti pā. ↩
- 80 ‘nānādravyasamāyuktaḥ paktvā vahniṣu bharjitaḥ’ iti pā. ↩
- 81 ‘kaṭvamlasaṃyogāt iti pā. ↩
- 82 asyāgre ‘yathā''ha nalaḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 83 ‘sitārucakasiddhārthaiḥ’ iti pā. ↩
- 84 ‘sūkṣmamiti sūkṣmasroto'nusāri| vyavāyīti apakvamevākhiladehavyāpakam| tvacyamiti abhyaṅgāt| yattu vāgbhaṭa tvagdoṣakaratvamuktaṃ tailasya, tadbhakṣaṇābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| anye tu tatrāpi ‘tvagdoṣahṛt’ iti paṭhanti, tattu na ṭīkākṛdbhirvyākhyātam| tailamiti tilabhavasnehaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 85 ‘kaṇḍūkoṭhanivāraṇam’ iti pā. ↩
- 86 ‘nanu tailapadaṃ tailatvapravṛttinimittaṃ| tacca na tāvattilodbhavatvaṃ, sarṣapatailādāvavyāpteḥ| nāpi bījaprabhavatvaṃ, tadgatarūpādāvativyāpteḥ| nāpi bījaprabhavasnehatvaṃ sāratailādāvavyāpteḥ api ca bījaprabhavasnehatvaṃ na tāvat sneharūpaguṇavṛtti, tailaṃ gandhavaditi pratyayasya sarvajanasādhāraṇasya bhrāntitvāpatteḥ| nāpi snehāśrayadravyavṛtti, bījadravamātrasyaiva tailatvāpatteḥ| ityanupapattiṃ hṛdi nidhāya sarṣapādisneheṣvapi tailaśabdaṃ vyutpādayannāha- niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi (su.sū.a.45) iti| niṣpatteriti tile yathā tailaṃ niṣpadyate cūrṇīkaraṇayantrādinā tathā sarṣapādāvapi snehāpakarṣaṇāt| bhavati ca samānaniṣpattikatayā tacchabdatā| yathā- vituṣe dhānye taṇḍulaśabdo vṛttaḥ, sa vituṣe viḍaṅge'pi vartate, yathā viḍaṅgataṇḍulā-iti| tadguṇatvena ca tacchabdatā, yathā- gaurvāhīka iti| tadguṇatvaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā- “yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsāt parikīrtitāḥ| sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ” (su.sū.a.45) iti| etena ‘tilasya vikārastailam’ iti yoge bādhakābhāvāttilaprabhavasneha eva tailapadaprayogāt snehatve'pi śakte tailapadaṃ yogarūḍhaṃ, sārṣapādau tailapadaprayogo bhākta iti bhāvaḥ| anye tu gandharasaviśeṣāṅgaṃ tailatvaṃ jātiḥ, ata eva ghṛtatailasaṃśaye gandhaviśeṣaniścayāttailatvaniścaya iti sārṣapasnehādīnāmapi tailatvamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 87 ‘ārdrapippalīguṇe śleṣmaleti sajātīyadravyāntaravacchleṣmāṇaṃ na śamayatīti kṛtvaiva śleṣmalatvamasyā iti kecit| sā śuṣkā kaphavātaghnītyanena pittāvirodhitvamasyā iti bodhayati, ata eva suśrute “pittaprasādanī” (su. sū. 46) ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 88 ‘nātyarthamuṣṇamityādinā śuṣkamaricaguṇaḥ| ārdramaricaṃ tu kaphaprakopakam, uktaṃ ca suśrute- “svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmaprakopi ca” (su. sū. 46) iti’ śivadāsasenaḥ ↩
- 89 ‘saindhavaguṇe samadhuram īṣanmadhuram’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 90 ‘viḍaṃ kṛtrimaṃ svanāmakhyātam| uttaradeśabhavamutkārikālavaṇamaudbhidam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 91 ‘pākī’ iti pā. ↩
- 92 ‘svarjīkṣāro’ iti pā. ↩
- 93 ‘pūryate’ iti pā. ↩
- 94 ‘prāyaśo rūkṣamiti prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ, tena purāṇaṃ varṣadvayātītamatiśayena rūkṣaṃ bhavatīti tanna praśastamityarthaḥ| evaṃ prāyeṇābhinavaṃ gurvityapi vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 95 ‘yajjarāṃ yāti śīghraṃ tu’ iti pā. ↩
- 96 ‘agocarabhṛtamiti gocaro deśaḥ, tena yasya varāhamahiṣāderyo deśo'nūpādistatra na puṣṭaṃ| kintu ānūpaṃ dhanvadeśe puṣṭaṃ, jāṅgalaṃ vā'nūpe puṣṭam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 97 sarvarogapraśamanamityatra sarvaśabdo bhūrivacanaḥ, tena kuṣṭhādau māṃsaniṣedho na virodhamāvahati, yathā “varjayedvaidalaṃ śūlī, kuṣṭhī māṃsaṃ, kṣayī striyam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 98 ‘haritānāmityādi| haritānāṃ palāṇḍuprabhṛtīnāṃ yathāśākaṃ nirdeśaḥ, tena haritā api krimivātādyupahatāstathā śuṣkajīrṇā anārtavāśca na grāhyaḥ| sādhanādṛta iti sādhanaṃ saṃskāraḥ, tena haritānāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdoṣatvamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 99 ‘āhāramabhidhāya tasyaiva sukhapākārthamanupānamupayujyata ityanantaramanupānaṃ vācyaṃ, tatra samāsenānupānamāha- yadāhāretyādi’| iti śivadāsasenaḥ ↩
- 100 ‘sāmānyenānupānamabhidhāya viśeṣeṇānupāne'bhidhātavye doṣaviśeṣe'nupānamāha- snigdhoṣṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 101 ‘athetyādi| tarpayatīti cakṣurādiprasādaṃ janayati| prīṇayatīti manaḥprasādaṃ janayati| ūrjayatīti utsāhaṃ janayati| paryāptim alolupatām, abhinirvartayatīti janayati| bhuktamavasādayatīti āmāśayādadhobhāgaṃ nayati| annasya saṅghātaṃ kāṭhinyam| vyavāyitāṃ vyāpakatvam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 102 ‘gatvā’ iti pā. ↩
- 103 ‘āhārasnehena yo vātapraśamaḥ kartavyastaṃ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyartha iti kecit| tanna, yadi hi pānīyasya śaityaprakarṣa evāhārasnehahanane hetustadā kaṇṭhorasi sthitamiti viśeṣaṇaṃ vyarthaṃ, kaṇṭhorasyanavasthitasyāpi jalasya śaityaprakarṣeṇa snehopaghātakatvāt| tasmādayamarthaḥ- udakaṃ hi āhārasaṅgataṃ bhūtvaiva snigdhatvādāhārasnehaṃ janayati, tadyadi kaṇṭhorasi sthitaṃ bhavati tadā āhāreṇa sahāsambandhādāhārasnehaṃ na janayatīti kṛtvaiva snehopaghātakatvaṃ jalasyetyucyate| yathā- avagrahapratibandhāyā vṛṣṭeḥ samyagajanakatvenaiva śasyopaghātakatvam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 104 ‘vyāharanti’ iti pā. ↩
- 105 ‘caryata iti caro deśo bhakṣyaśca, cara gatibhakṣaṇayorityato niṣpannatvāt sāmānyena gṛhyate| kasmin deśe'yaṃ viharati dhanvanyanūpe jale viyati vā, kiṃ punarayamāharati guru laghu śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā, etadvihārādiguṇabhāvitaśarīradhātormṛgasya pakṣiṇo vā tattadguṇameva māṃsamiti pratipattavyamiti bhāvaḥ| śarīrāvayavāḥ sakthyādayaḥ| svabhāvaḥ tattaddravyapratibaddhaḥ svābhāviko dharmaḥ| dhātavaḥ śoṇitādayaḥ| kriyeti kriyā ceṣṭā| liṅgaṃ strītvādi| pramāṇaṃ mānam| saṃskāro guṇāntarādhānam| mātrā ceti cakāreṇa vahniranukto'pi mātrāyāḥ kāraṇabhūtaḥ samuccīyate| tena mātrāyā bhūyastvālpīyastvenāgnirapi parīkṣya ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 106 ‘sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām’ iti pā. ↩
- 107 ‘mātrāmapekṣate dravyaṃ’ iti pā. ↩
- 108 asyāgre ‘mātrāyā dravyāpekṣaṇīyatvaṃ mātrāyāścāpyupekṣitayuktatvamiti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake ↩
- 109 ‘dīpyate śāmyate'nyathā’ iti pā. ↩
- 110 ‘tat parīkṣya viśeṣataḥ’ iti pā. ↩