28. vividhāśitapītīyo'dhyāyaḥ

athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ ¹ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||

pūrvādhyāye ‘annaṃ prāṇāḥ’ (sū. 27) ityuktaṃ, tadyena prakāreṇānnaṃ prāṇaheturbhavati tadabhidhānārthaṃ vividhāśitapītīyo'bhidhīyate| iyamapyarthaparā sañjñā||1-2||

vividhamaśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitamantaragnisandhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavadanavasthitasarvadhātupākamanupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṃ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūnūrjayati ca| dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante||3||

vividhamityādi| vividhamiti anenāśitādīnāmavāntarabhedaṃ darśayati; aśitādiṣu yo yaḥ prāya upayujyate sa pūrvamuktaḥ| jantorhitamiti vacanamahitasyāśitāderbalavarṇādikartṛtvābhāvāt| antaragninā jāṭhareṇa vahninā sandhukṣitaṃ balaṃ yasya tenāntaragnisandhukṣitabalena| yathāsvenoṣmaṇeti pṛthivyādirūpāśitāderyasya ya ūṣmā pārthivāgnyādirūpastena; vacanaṃ hi- “bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇān svān svān pārthivādīn pacanti hi” (ci. 15) iti| samyagvipacyamānamiti aśitādi| kiṃvā yathāsvenoṣmaṇeti yasya rudhirāderya ūṣmā dhātvagnirūpastena samyagvipacyamānamaśitādi rasatāmāpannaṃ yadā raktādidhātūn pratipadyate tadā raktādyūṣmaṇaiva pacyate; evaṃ vipacyamānamaśitādi śarīramupacayādinā yojayatyūrjayati vardhayatīti yojanā| kiṃviśiṣṭaṃ śarīramityāha- kālavadityādi|- yathā kālo nityagatvenānavasthitaḥ, tathā'navasthitaḥ aviśrāntaḥ sarvadhātūnāṃ pāko yasmin śarīre tattathā; etena sarvadā svāgnipākakṣīyamāṇadhātoḥ śarīrasyāśitādinopacayādiyojanamupapannamiti darśayati, yadi hi pākakṣīyamāṇaṃ śarīraṃ na syāttadā svataḥ siddhe upacayādau kimaśitādi kuryāditi bhāvaḥ| kiṃvā kālavadityaśitādiviśeṣaṇaṃ; tena yathoktakālakṛtamaśitādītyarthaḥ ², akālabhojanasyopacayādyakārakatvāt| tathā, anavasthitasarvadhātupākamityetadapi aśitādiviśeṣaṇaṃ, tena anavasthitaḥ sarvadhātuṣu pāko yasyāśitādestattathā; etena kvacidapi dhātau sthagitasyāśitāde ³ rasarūpasya pākavigamanānnopacayādirbhavatīti darśayati| etacca vyākhyānaṃ nātisundaram, asyārthasya anupahatetyādiśarīraviśeṣaṇenaiva labdhatvāt punaḥ śarīraviśeṣaṇamanupapannam| anupahatetyādi anupahatāni sarvadhātūnāmūṣmamārutasrotāṃsi yasya tattathā;, yadā hi eko'pi dhātupācako'gnirupahataḥ māruto vā dhātupoṣakarasavāhī vyānarūpaḥ kvacidupahato bhavati, tathā sroto vā dhātupoṣakarasavahamupahataṃ ⁴ syāt, tadā aśitādikaṃ dhātūnāmavardhakatvānnopacayādikārakamiti ⁵ bhāvaḥ| kevalamiti kṛtsnaṃ śarīraṃ; kiṃvā kevalamiti adharmarahitam, adharmayukte hi śarīre viphalamaśitādi bhavatīti| nanu śarīradhātūnāṃ prakṛtisthitānāṃ svata evopacayādyasti, tat kimaśitādinā kriyata ityāha- dhātavo hītyādi| dhāturāhāro yeṣāṃ te dhātvāhārāḥ; dhātavo rasādayo nityaṃ kṣīyamāṇā aśitādijanitadhātvāhārā eva santaḥ paraṃ svāsthyamanuvartante, nānyathetyarthaḥ||3||

tatrāhāraprasādākhyo ⁶ rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartate| kiṭṭāt svedamūtrapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaścāvayavāḥ puṣyanti| puṣyanti tvāhārarasādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasañjñakāni śarīrasandhibandhapicchādayaścāvayavāḥ| te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram| evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāvāśrayasya samadhātordhātusāmyamanuvartayataḥ| nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyamutpādayatyārogyāya, kiṭṭaṃ ca malānāmevameva| svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiścopacaryamāṇā malāḥ śarīra dhātusāmyakarāḥ samupalabhyante||4||

yo'sau dhātūnāmāhārastamāha- tatretyādi| tatreti aśitādau| rasaḥ kiṭṭaṃ cābhinivartata ityanvayaḥ| āhāraprasāda ityākhyā yasya sa tathā; prasādaḥ sāraḥ| kiṭṭam asārabhāgaḥ| kiṭṭāditi kiṭṭāṃśāt ⁷; tena annādyaḥ kiṭṭāṃśastato mūtrapurīṣe bhavato vāyuśca, rasāt pacyamānānmalaḥ kaphaḥ, evamādi grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇamanusartavyaṃ; vakṣyati hi- “kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu kapho'sṛjaḥ| pittaṃ māṃsasya khamalo malaḥ svedastu medasaḥ|| syāt kiṭṭaṃ keśalomāsthno majjñaḥ sneho'kṣiviṭ tvacām” (ci. 15) iti| ādigrahaṇādakṣisnehādi grāhyam| yadyapi ca vāto'naśanādapyupalabhyate, tathā'pi rūkṣakiṭṭādibhojanamalāṃśādapyutpadyata eveti kiṭṭādvātotpattiryuktaiva; na cāyaṃ niyamo yanmalādevotpadyata iti, vyāyāmādavagāhāderapi ca vātādisadbhāvāt| prajananaṃ liṅgam| rasapoṣyamāha- puṣyanti tvityādi| pañcendriyadravyāṇīti pṛthivyādīni ⁸ ghrāṇādīndriyakāraṇāni| dhātuprasādasañjñakānīti atyarthaśuddhenaiva dhātuprasādenendriyāṇyārabhyanta iti darśayati| śarīraṃ badhnātīti śarīrabandhaḥ snāyusirādiḥ| ādigrahaṇādārtavastanyādigrahaṇam| atrāhārarasād ⁹ raktādipoṣaṇe kecidbruvate- yat- raso raktarūpatayā pariṇamati, raktaṃ ca māṃsarūpatayā, evaṃ māṃsādayo'pyuttarottaradhāturūpatayā pariṇamanti| atrāpi ca pakṣe ¹⁰ kecidbruvate- kṣīrādyathā sarvātmanā dadhi bhavati, tathā kṛtsno ¹¹ raso raktaṃ bhavati; evaṃ raktādayo'pi māṃsādirūpā bhavanti| anye tvāhuḥ- kedārīkulyānyāyena rasasya dhātupoṣaṇaṃ; tatrānnādutpanno raso dhāturūpaṃ rasamadhigamya kiyatā'pyaṃśena taṃ rasaṃ vardhayati; aparaśca rasarāśistatra gataḥ san śoṇitagandhavarṇayuktatvācchoṇitamiva bhūtvā kiyatā'pi śoṇitasamānenāṃśena dhāturūpaṃ śoṇitaṃ puṣṇāti, śeṣaśca bhāgo māṃsaṃ yāti, tatrāpi śoṇitavadvyavasthā; tathā medaḥprabhṛtiṣvapīti| ata eva ca mukhyārtho'yaṃ grantho bhavati; yathā- “rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ ¹² ” (ci. 15) iti; tathā hārīte'pyuktaṃ- “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate” iti; tathā suśrute'pyuktaṃ- “sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā avatiṣṭhate, evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati” (su. sū. 14) iti| anye tvāhuḥ- khalekapotanyāyenāyamannarasaḥ pṛthakpṛthagdhātumārge gataḥ san rasādīn poṣayati, na tvasya dhātupoṣako rasabhāgo dhātvantareṇa samaṃ sambandhamapyanubhavati, rasādipoṣakāṇi srotāṃsyuttarottaraṃ sūkṣmamukhāni dīrghāṇi ca, tenaiva rasapoṣakarasabhāgo rasamārgacāritvādrasaṃ poṣayati, evaṃ rasapoṣaṇakālāduttarakālaṃ (raktapoṣakamārgacāritvāt ¹³ ) raktapoṣako rasabhāgo raktaṃ poṣayati, tathā śoṇitapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, vidūrasūkṣmamārgacāritvāt; evaṃ medaḥprabhṛtipoṣaṇe'pi jñeyam| tena, “rasādraktaṃ tato māṃsaṃ” ityāderayamarthaḥ- yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ jāyate, tathā raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ prajāyate ityādi| evaṃ suśrutahārītavacane api vyākhyeye| yacca “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnna prapadyate” (ci.a.8) iti rājayakṣmaṇi vakṣyati, taddhṛdayacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na tu poṣakaśoṇitābhiprāyeṇa ¹⁴| kiñca, pariṇāmapakṣe vṛṣyaprayogasya raktādirūpatāpattikrameṇāticireṇa śukraṃ bhavatīti, kṣīrādayaśca sadya eva vṛṣyā dṛśyante; khalekapotapakṣe tu vṛṣyotpanno rasaḥ prabhāvācchīghrameva śukreṇa sambaddhaḥ san tatpuṣṭiṃ karotīti yuktaṃ; tathā rasaduṣṭau satyāṃ pariṇāmapakṣe tajjanmanāṃ śoṇitādīnāṃ sarveṣāmeva duṣṭiḥ syāt, duṣṭakāraṇajātatvāt| khalekapotapakṣe tu yaddhātupoṣako rasabhāgo duṣṭaḥ sa eva duṣyati na sarve, taditareṣāmaduṣṭakāraṇatvāt; tathā medovṛddhau satyāṃ bhūrikāraṇatvenāsthnā'pi bhūyasā bhavitavyaṃ, dṛśyate ca bhūrimedasa itaradhātuparikṣayaḥ; vacanaṃ ca- “medasvino meda evopacīyate, na tathetare dhātavaḥ” (sū.a.21) iti; evamādi pariṇāmavāde dūṣaṇam| eṣu ca pakṣeṣu sarvātmapariṇāmavādo viruddha eva, yena sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva nīrasatvāccharīrasya maraṇaṃ syāt, māsopavāse ca kevalaṃ śukramayaṃ śarīraṃ syāt| kedārīkulyānyāyastu tulyabala eva khalekapotanyāyena; yato yaduktaṃ vṛṣyaprabhāvaṃ prati tat kedārīkulyāpakṣe'pi prabhāvādeva śīghraṃ raktādidhātūnabhigamya śukraṃ janayiṣyati vṛṣyaṃ, yathā khalekapotapakṣe'pi prabhavāditi| yattu rasaduṣṭau śoṇitadūṣaṇaṃ; tanna bhavati, dhātubhūtaśoṇitāṃśapoṣakasya rasabhāgasyāduṣṭatvāt; iti samānaṃ pūrveṇa| atrāpi hi pakṣe na sarvo raso dhāturūpaśoṇitatāmāpadyate, kiṃ tarhi kaścideva śoṇitasamāno bhāgaḥ; śeṣastu śoṇitasthānagatatvena kiñcicchoṇitasamānavarṇāditvācca śoṇitamucyate; anena nyāyena medovṛddhau satyāmasthivṛddhirapi nirastā, yato na medasā asthi poṣyate, api tarhi medaḥsthānagatenaiva rasena medonukāriṇā| evamanayoḥ pakṣayormahājanādṛtatvena tulyanyāyatvena ca naikamapi niścitaṃ brūmaḥ, buddhivibhavānna pakṣabalābalam, atra na kaścit kāryavirodha ityuparamyate| nanvāhārarasādrasādayaḥ puṣyantīti vadatā dhāturasādāhārarasotpādaḥ pṛthak svīkriyate, tataśca tasya kiṃ sthānaṃ kiṃvā pramāṇamiti kimiti noktam? ucyate- na tasyāhārotkarṣāpakarṣāvevaṃvidhau, utkarṣāpakarṣasya niścitapramāṇatvābhāvāt; sthānaṃ tu dhamanya eva| poṣakāhārarasasya tasya ca pṛthagrasādidhātubhyaḥ pradeśāntaragrahaṇaṃ na kriyate, rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇenaiva grahaṇāt| atra yadyapyojaḥ saptadhātusārarūpaṃ, tena dhātugrahaṇenaiva labhyate, tathā'pi prāṇadhāraṇakartṛtvena pṛthak paṭhitaṃ; ye tu śukrajanyamoja icchanti, teṣāmaṣṭamo dhāturojaḥ syāditi pakṣe cātideśaṃ kṛtvā vakṣyati- “rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ, tat khalvojaḥ” (su.sū.a.15) iti| upapāditapoṣaṇānāṃ dhātumalānāṃ prakṛtyanuvidhānamupasaṃharati- te sarva ityādi| malākhyā api svedamūtrādayaḥ svamānāvasthitā dehadhāraṇāddhātavo bhavantītyuktaṃ- dhātavo malākhyā iti| yathāvayaḥśarīramiti yasmin vayasi bālyādau yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyantaḥ, tathā yasmiñ śarīre prakṛtyā dīrghe hrasve kṛśe vā sthūle vā yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyanta iti yojanā| evamityādau svapramāṇāvasthitāviti anatiriktāvanyūnau ca| āśrayasyeti śarīrasya; yathāvatpakvau sarvāśrayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyete, sarvaśarīramityarthaḥ| samadhātoriti samarasādeḥ samasvedamūtrādeśca| nimittata ityādi| nimittata ityanenānimitte ariṣṭarūpe kṣayavṛddhī nirākaroti| vṛddhikṣayābhyāmāhāramūlābhyāmiti yathāsaṅkhyaṃ vṛddhakṣīṇāhārakṛtābhyām, etenāhāraviśeṣakṛtavṛddhikṣayo rasaḥ sāmyaṃ karotītyarthaḥ ¹⁵| dhātusāmyasyārogyatve siddhe'pi yadārogyāyeti brūte tena prākṛtadhātūnāṃ kṣayeṇa vā'tivṛddhyā vā sāmyaṃ nirākaroti, asya sāmyasya rogakartṛtvādeva| kiṭṭaṃ ca malānāmevameveti yathā rasastathā kiṭṭamapyārogyāya malānāṃ sāmyaṃ pratipāditarasakrameṇa ¹⁶ karoti| vṛddhamalānāṃ cikitsāntaramāha- svamānetyādi| utsargo bahirniḥsaraṇaṃ saṃśodhanarūpameṣāṃ śāstroktamasti, utsargaṃ vā vahantītyutsargiṇaḥ ¹⁷| vṛddhānāṃ malānāṃ cikitsāntaramāha- śītoṣṇetyādi| paryayaḥ viparyayaḥ; tena śītoṣṇaviparītaguṇairityarthaḥ; tena, śītasamutthe male uṣṇaṃ tathoṣṇasamutthe śītamupacāro bhavati| ādiśabdaścātra luptanirdiṣṭaḥ; tena snigdharūkṣādīnāmapi viparītaguṇānāṃ grahaṇam| kiṃvā paryayaguṇā dvandvaguṇāḥ snigdharūkṣamṛdutīkṣṇādayaḥ, taiśca yathāyogyatayopacaryamāṇā iti jñeyam| etena, vṛddhamalānāṃ trividho'pyupakramo nidānavarjanaśodhanaśamanarūpa ukto bhavati; tatra nidānavarjanaṃ vṛddhamale malavṛddhihetvāhāraparityāgādalpamalāhāropayogādvā boddhavyaṃ, saṃśodhanaṃ ca utsargiṇa ityanenoktaṃ, śamanaṃ ca śītoṣṇetyādigranthenoktam||4||

teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni| tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti| evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam| aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñ śarīre vyādhayo bhavanti| hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti||5||

ayanāni ca tāni mukhāni cetyayanamukhāni, atra āyāntyanenetyayanāni mārgāṇi, mukhāni tu yaiḥ praviśanti; etena malānāṃ dhātūnāṃ ca yadevāyanaṃ tadeva praveśamukhamiti nānyena praveśo nānyena ca gamanamityuktaṃ bhavati| rasādīnāṃ yathāsvanāma srotomukhaṃ cāyanaṃ ca| kiṃvā, ayanasya gamanasya mukhāni mārgāṇi; tena, ayanamukhāni gatimārgāṇītyarthaḥ| tāni ca srotāṃsi malaprasādapūritāni dhātūn yathāsvamiti yadyasya poṣyaṃ tacca tat pūrayati| yathāvibhāgeneti yasya dhātoryo vibhāgaḥ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena pūrayati, tādṛkpramāṇānyeva puṣyanti, nādhikanyūnānītyarthaḥ| etacca prakṛtisthānāṃ karma, vikṛtānāṃ tu nyūnātiriktadhātukaraṇamastyeveti boddhavyam| uktaṃ cānyatra- “srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā” (ci. 8) iti| upasaṃharati- evamityādi| kathamaśitāderviruddhayoḥ śarīratadupaghātakarogayorutpāda ityāha- hitāhitetyādi| hitarūpo'śitādiviśeṣaḥ śubharūpaviśeṣakārakaḥ, ahitarūpastvaśitādiviśeṣo'śubharūpaviśeṣakaro bhavati; tena naikarūpāt kāraṇādviruddhakāryodaya iti bhāvaḥ||5||

evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- dṛśyante hi bhagavan! hitasamākhyātamapyāhāramupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśca, tathaivāhitasamākhyātam; evaṃ duṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣamupalabhāmaha iti||6||

dṛśyante hi bhagavannityādau tathaivāhitasamākhyātamupayuñjānā vyādhimantaścāgadāśceti sambandhaḥ| viśeṣātmakamiti viśeṣodbhavam||6||

tamuvāca bhagavānātreyaḥ- na hitāhāropayogināmagniveśa! tannimittā vyādhayo jāyante, na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayamatikrāntaṃ bhavati, santi hyṛte'pyahitāhāropayogādanyā rogaprakṛtayaḥ, tadyathā- kālaviparyayaḥ, prajñāparādhaḥ, śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti| tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣamaśubhenopapādayanti; tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ| ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato ¹⁸ na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ| na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi, na ca sarve doṣāstulyabalāḥ, na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti| tadeva hyapathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogādbhūyastaramapathyaṃ sampadyate| sa eva doṣaḥ saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataścirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyate| śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśānyaniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalānyasātmyāhāropacitānyalpāhārāṇyalpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni, viparītāni punarvyādhisahāni| ebhyaścaivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti| ta eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣānabhinirvartayantyagniveśa!||7||

tannimittā iti hitāhāranimittāḥ| na kevalamiti na param| rogaprakṛtaya iti rogakāraṇāni| ahitāhāropayogināmityādi| kāraṇata iti nimittāntarāt pratibandhakāt; tacca kāraṇaṃ ‘tadeva hyapathyaṃ’ ityādivakṣyamāṇagranthaviparītaṃ ¹⁹ boddhavyam| sadya iti tatkālam| anenāpathyasya rogajananaṃ prati kālāntaravikārakartṛtvaṃ ²⁰ prāyo bhavatīti darśayati; anyathā sadya ityanarthakaṃ syāt, kālāntare'pi doṣākartṛtvāt| doṣavāniti vyādhijanakaḥ| apacāra iti ahitāhāropayogaḥ| ukte kāraṇamāha- nahītyādi| tulyadoṣāṇīti tulyadoṣakarāṇi| vyādhikṣamatvaṃ vyādhibalavirodhitvaṃ ²¹ vyādhyutpādapratibandhakatvamiti yāvat| tadevāpathyatulyadoṣatādi vivṛṇoti- tadevetyādi| atra yadyapi prastutatvādapathyapratibandhakāni kāraṇāni vaktavyāni, tathā'pi samānanyāyatayā'pathyaśaktivardhakānyucyante| tatra deśādīnāṃ yogāditi anuguṇadeśādiyogāt; yathā- vrīhiḥ pittakartṛtvenāpathyaḥ, sa cānūpadeśayogādbhūyastaramapathyo bhavati, dhanvadeśe tu hīnabalo bhavati; tathā śaratkālasyānuguṇasya yogādbalavān bhavati, hemante durbalaḥ; saṃyogādyathā- sa vrīhirdadhiphāṇitādiyukto balavān ²², madhvādiyuktaśca durbalaḥ; vīryādyathā- sa evoṣṇīkṛto balavān, śītastu durbalaḥ; sa eva ca prāmāṇātiyogādbalī, hīnamātrastvabalaḥ; ityādyanusartavyam| doṣatulyabalatāmāha- sa eva doṣa ityādi| saṃsṛṣṭā militā bahavo yonayaḥ kāraṇāni yasya sa tathā, kiṃvā saṃsṛṣṭayoniriti anuguṇadūṣyaḥ; yathā- pittasya raktaṃ dūṣyamāsādya kaṣṭatvaṃ kṣiprakāritvaṃ ca bhavati| viruddhopakramo yathā- pittaṃ mehārambhakaṃ, vacanaṃ hi- “pittamehāḥ sarva eva yāpyāḥ, viruddhopakramatvāt” (ni.a.4) iti; viruddhatā copakramasyātra yat pittaharaṃ madhurādi tanmehapradhānadūṣyamedaso viruddhaṃ, medonuguṇaṃ tu kaṭvādi pitte viruddhamiti| gambhīrānugata iti gambhīramajjādidhātugataḥ; vacanaṃ hi- “tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam” (ci.a.39) iti| cirasthita iti dehe cirakālāvasthānena kṛtamūlatvāt kaṣṭasādhyaḥ| prāṇāyatanasamuttha iti agre'dhyāye (sū.a.29) vakṣyamāṇaśaṅkhādidaśaprāṇāyatanāśrayī| marmopaghātīti prāṇāyatanavyatiriktakṣipratalahṛdayādimarmopaghātakārī| marmaghātitvenaiva marmaviśeṣaprāṇāyatanasamutthatve labdhe punastadvacanaṃ prāṇāyatanamarmāśrayiṇo viśeṣeṇa kaṣṭatvapratipādanārtham| kaṣṭatama iti bahuduḥkhakartṛtvenāsādhyatvena ca| kṣiprakāritama iti āśuvikārakāritamaḥ| cakārāt saṃsṛṣṭayonitvādihetūnāmalpatvena kaṣṭa-kaṣṭatara-kṣiprakāri-kṣiprakāritarādiviśeṣāśca bhavantīti darśayati; yathoktasarvahetumelake kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca bhavatīti jñeyaṃ, kaṣṭatamatvādi ca yathāyogyatayā jñeyaṃ; viruddhopakramo doṣaḥ kaṣṭa eva bhavati na kṣiprakārī| vyādhyakṣamaśarīrāṇyāha- śarīrāṇi cetyādi| aniviṣṭāni ślathāni māṃsādīni yeṣāṃ śarīrāṇāṃ tāni tathā; kiṃvā, aniviṣṭānīti viṣamāṇi| upacitānīti saṃvardhitāni; asātmyapuṣṭaṃ hi śarīraṃ bhūridoṣabhāvitameva bhavatīti bhāvaḥ| viparītānīti anatisthūlatvādiyuktāni| vyādhisahānīti vyādhyutpādakapratibandhakāni| etacca śarīramadhikṛtya vaiparītyaṃ vyādhisahatve udāharaṇārthamupanyastaṃ, tena yathoktāpathyabalavaiparītyaṃ doṣabalavaiparītyaṃ ca na sadyo vyādhikārakaṃ bhavatītyetadapyuktaṃ boddhavyam| etadevāpathyāhāradoṣaśarīrāṇāmevābalavattvabalavattvābhyāṃ lakṣaṇaviśeṣaṃ yathāyogyatayā mṛdvādivyādhikāraṇatvenopasaṃharannāha- ebhyaścaivetyādi| viśeṣā yathoktā uktaviparītāśca; tatroktaviparītaviśeṣānmṛdavastathā cirakāriṇaśca bhavanti, yathoktāpathyādiviśeṣāttu dāruṇāḥ kṣiprakāriṇaśca bhavantīti mantavyam| anena prasaṅgena vātādīnāṃ rasādisthānaviśeṣeṣu kupitānāṃ ye vyādhayo bhavanti tān darśayitumāha- ta evetyādi||7||

tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṃstān yathāvadanuvyākhyāsyāmaḥ||8||

tatra rasetyādau prakupitānāṃ doṣāṇāmiti aniyamena rase kupito vāyurvā pittaṃ vā śleṣmā vā saṃsṛṣṭā vā aśraddhādīni kurvanti| satyapi doṣabhede'trāśrayasyābhedādāśrayaprabhāveṇaivāśraddhādayo bhavanti, paraṃ doṣabhede aśraddhādāveva vātādiliṅgaṃ viśiṣṭaṃ bhavati| kiṃvā yathāyogyatayā rasāśrayiṇā vātādinā aśraddhādikaraṇaṃ boddhavyaṃ, yato na gauravaṃ vātaduṣṭarase bhavitumarhati; etacca nātisundaraṃ, tena pūrva eva pakṣo jyāyān||8||

aśraddhā cāruciścāsyavairasyamarasajñatā| hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvarastamaḥ ²³||9|| pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā| nāśo'gnerayathākālaṃ valayaḥ palitāni ca||10|| rasapradoṣajā rogā,...|11|

aśraddhāyāṃ mukhapraviṣṭasyāhārasyābhyavaharaṇaṃ bhavatyeva paraṃ tvanicchā ²⁴, arucau tu mukhapraviṣṭaṃ nābhyavaharatīti bhedaḥ| āsyavairasyam ucitādāsyarasādanyathātvam ²⁵| arasajñatā rasāpratipattiḥ| sādaḥ aṅgāvasādaḥ||9-10||-

...vakṣyante raktadoṣajāḥ| kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ||11|| gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ| nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavastilakālakāḥ||12|| dadruścarmadalaṃ śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam| raktapradoṣājjāyante,...|14|

raktapradoṣajeṣu kuṣṭhagrahaṇādeva dadrvādilābhe siddhe punastadvacanaṃ viśeṣaprādurbhāvapradarśanārtham| tilakālakāḥ tilākṛtayaḥ| asramaṇḍalaṃ lohitamaṇḍalam||11-12||-

...śṛṇu māṃsapradoṣajān||13|| adhimāṃsārbudaṃ kīlaṃ galaśālūkaśuṇḍike| pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ||14|| vidyānmāṃsāśrayān,...|15|

kīlaśabdenātrārśa ucyate||13-14||-

... medaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe| ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca||15||

ninditāni pramehapūrvarūpāṇīti keśajaṭilatvādīni, teṣāmeva ninditatvāt; natvāsyavairasyamadhuratvādīni| kiṃvā, ninditānīti atisthūlagatānyāyurhrāsādīnyaṣṭauninditīyoktāni, teṣāṃ ca ninditatvaṃ ninditātisthūlasambaddhatvena| evaṃ pūrvasmin vyākhyāne ‘yāni ca’ iti cakāro niyame, uttaravyākhyāne tu samuccaye||15||

adhyasthidantau ²⁶ dantāsthibhedaśūlaṃ vivarṇatā| keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ||16||

adhyasthidantaśabdena adhyasthyadhidantayorgrahaṇam| śūlamiti asthiśūlameva boddhavyam||16||

ruk parvaṇāṃ bhramo mūrcchā darśanaṃ tamasastathā| aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ ²⁷ parvajānāṃ ca darśanam||17|| majjapradoṣāt, ...|18|

rugityādi majjadoṣājjñeyam| aruṃṣīti vraṇāni||17||-

...śukrasya doṣāt klaibyamaharṣaṇam| rogi vā klībamalpāyurvirūpaṃ vā prajāyate||18|| na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi| śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram||19||

klaibyamiti dhvajānucchrāyaḥ| aharṣaṇaṃ ca satyapi dhvajotthāne maithunāśaktiḥ ²⁸| śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naramiti atrāpatyabādhā rogiklībādyapatyajanakatvena, dārabādhā tu srāvigarbhādijanakatvena||18-19||

indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ| upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te||20||

upaghātetyādau upaghāto vināśaḥ, upatāpastu kiñcidvaikalyam||20||

snāyau sirākaṇḍarābhyo ²⁹ duṣṭāḥ kliśnanti mānavam| stambhasaṅkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ||21||

kaṇḍārābhya iti saptamyarthe pañcamī| khallī karapadāvamoṭanam| granthiḥ snāyvādigranthireva||21||

malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam| doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāvatīva ca||22||

malānityādau bhedaśoṣapradūṣaṇamiti yathāsambhavaṃ jñeyaṃ; tatra bhedaḥ purīṣasya, śoṣastu viśeṣeṇa sarvamaleṣu sambhavati, pradūṣaṇaṃ tu praduṣṭavarṇādiyuktatvena prākṛtavarṇādyupaghātaḥ| saṅgotsargāvatīva ceti atīva saṅgaḥ apravṛttiḥ, atyutsargastu atipravṛttiḥ||22||

vividhādaśitāt pītādahitāllīḍhakhāditāt| bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ||23|| teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimān sadā| hitānyevāśitādīni na syustajjāstathā''mayāḥ||24|| rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanamauṣadham| vidhiśoṇitike'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam||25|| māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca| aṣṭauninditike'dhyāye ³⁰ medojānāṃ cikitsitam||26|| asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam| bastyaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca||27|| majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam| annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā||28|| śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate| snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike||29|| navegāndhāraṇe'dhyāye cikitsāsaṅgrahaḥ kṛtaḥ| malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiścoktā kvacitkvacit||30||

sampratyahitāhārajanitān doṣān darśayan yathākartavyamupadiśati- vividhādityādi| bhiṣagjitam ‘uktam’ iti śeṣaḥ| pañcakarmāṇītyabhidhāyāpi bastaya iti vacanaṃ tiktopahitabasterviśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| śuddhiriti vamanādinā| siddhiḥ proktā kvaciditi atīsāragrahaṇyādau||23-30||

vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt| koṣṭhācchākhā ³¹ malā yānti drutatvānmārutasya ca||31|| tatrasthāśca vilambante kadācinna samīritāḥ| nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ||32||

samprati rasādīnāṃ śākhārūpatvāt koṣṭhāśrayiṇo doṣā yathā śākhāṃ yānti tadāha- vyāyāmetyādi| tatra vyāyāmakṣobhāt koṣṭhaṃ parityajya śākhāṃ malā yānti, ūṣmaṇo vahnestīkṣṇatvādvilāyitā doṣāḥ śākhāṃ yānti, hitasyānavacāraṇayā'hitasevayā'tisevayā'timātravṛddho doṣo jalāpūravadvṛddhaḥ svasthānamāplāvya sthānāntaraṃ yātīti yuktam| drutatvānmārutasyeti calatvādvāyorvāyunā kṣipto yātītyarthaḥ; vāyvantareṇa ca vāyorākṣepaṇamupapannameveti, anyathā malā iti bahuvacanamasādhu| atha śākhāgatāḥ kiṃ kurvantītyāha- tatrasthāścetyādi| vilambante kadāciditi kadācidvyādhikaraṇe vilambaṃ kurvanti| kuto vilambanta ityāha- na samīritāḥ| ye doṣā alpatvenābalavantaste hetvantareṇa samīritāḥ santaḥ kupyanti; tathā ta eva nādeśa ityananuguṇadeśe, tathā nākāla ityananuguṇakāle kupyantīti yojanā| atraiva hetumāha- bhūya ityādi| yasmādbhūyo hetupratīkṣiṇaste'lpabalā doṣāstasmādīraṇādyapekṣante; etena bhūyo ye'hetupratīkṣiṇo bhavanti balavattvānna te īraṇādyapekṣante, ata evoktaṃ kadāciditi||31-32||

vṛddhyā viṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt| śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt||33||

samprati śākhābhyaḥ koṣṭhāgamanahetuṃ doṣāṇāmāha- vṛddhyetyādi| viṣyandanāditi vilayanāt, vilīnaśca dravatvādeva koṣṭhe nimnaṃ yāti| pākāditi pakvo doṣo'baddhatvenaiva nimnaṃ koṣṭhaṃ yāti ³²| srotomukhaviśodhanāditi avarodhakāpagamāt| vāyornigrahāditi kṣepturvāyornigrahāt prākṛtaṃ sthānaṃ koṣṭhaṃ yāti||33||

ajātānāmanutpattau jātānāṃ vinivṛttaye| rogāṇāṃ yo vidhirdṛṣṭaḥ ³³ sukhārthī taṃ samācaret||34|| sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ||35||

idānīṃ saṅkṣepeṇākhilavyādhipratīkāraṃ sūtrayati- ajātānāmityādi ³⁴| yo vidhirdṛṣṭa iti kṛtsne tantre| nanu, yadi sukhārthā sarvaprāṇināṃ pravṛttistatkathaṃ ko'pi amārge pravartata ityāha- jñānetyādi| ajñānādeva sukhasādhanamidamiti kṛtvā aparīkṣakāḥ pravartante, na tu duḥkhakartṛtāsandhānāditi bhāvaḥ||34-35||

hitamevānurudhyante ³⁵ praparīkṣya parīkṣakāḥ| rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ||36|| śrutaṃ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṃ dhṛtirhitaniṣevaṇam| vāgviśuddhiḥ śamo dhairyamāśrayanti parīkṣakam||37|| laukikaṃ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam ³⁶| tanmūlā bahavo ³⁷ yanti rogāḥ śārīramānasāḥ||38||

hitameveti āyativiśuddhameva tadātve duḥkhakaramapi| priyameveti tadātve sukhakaramāyativiruddham| laukikā aparīkṣakāḥ| parīkṣakaṃ stauti- śrutamityādi| parīkṣakamāśrayantīti parīkṣake bhavanti; kiṃvā, buddhyādidevatāḥ parīkṣakamāśrayante, yaduktaṃ- “viviśurjñānadevatāḥ” (sū. 1) iti| tanmūlā iti rajastamomūlāḥ||36-38||

prajñāparādhāddhyahitānarthān ³⁸ pañca niṣevate| sandhārayati vegāṃśca sevate sāhasāni ca||39|| tadātvasukhasañjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate| rajyate na tu vijñātā vijñāne hyamalīkṛte||40||

yathā aparīkṣake rajastamomūlā rogā bhavanti tadāha- prajñāparādhādityādi| ahitārthasevādi ca rogaṃ karotīti bhāvaḥ| tadātvasukheṣviti vaktavye, yat ‘sukhasañjñeṣu’ iti karoti, tattadātvasukhasyāpathyasya duḥkhānubandhasukhakartṛtayā paramārthatastadātve'pyasukhatvaṃ darśayati; yathā ‘sukhasañjñakamārogyaṃ’ (sū.a.9) ityatroktam| vijñāteti parīkṣakaḥ||39-40||

na rāgānnāpyavijñānādāhārānupayojayet| parīkṣya hitamaśnīyāddeho hyāhārasambhavaḥ||41||

na rāgādityādi| ahitatvena jānannapi rāgādeva kaścidduṣṭaḥ pravartate, ajñānāccāhitatvājñānādeva kaściddhitādhyavasāyena pravartate; etaddvayamapi niṣidhyate||41||

āhārasya vidhāvaṣṭau viśeṣā hetusañjñakāḥ| śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayojayet||42||

kathamāhāraḥ parīkṣya ityāha- āhārasyetyādi| āhārasya vidhau vidhāne'ṣṭau viśeṣāḥ prakṛtikaraṇasaṃyogādayo rasavimāne (vi.a.1) vaktavyā hetusañjñakāḥ; kva hetusañjñakā ityāha- śubhetyādi| śubhāśubhasamutpattau iti te ca prakṛtyādayaḥ śubhāḥ śubhakarāḥ, aśubhā aśubhakarāḥ, iti jñeyam||42||

parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ| bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ||43|| yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit| parihartuṃ na tat prāpya śocitavyaṃ manīṣibhiḥ||44||

nanu pathyasevāyāṃ kriyamāṇāyāmapi balavatprāktanādharmavaśādapi vyādhayo bhavanti, tat kimanena pathyasevanenetyāha- parihāryāṇītyādi| anṛṇatāmiva prāpto'nṛṇatāṃ prāptaḥ; etena parihāryaparihāreṇa puruṣakāre'naparādhaḥ puruṣo bhavatīti darśayati| yastu daivāgatastasya vyādhistatra sādhavo naivaṃ pathyasevinaṃ garhayanti, etadevāha- yattvityādi| aśakyaṃ parihartumiti balavatkarmajanyatvādityarthaḥ| na śocitavyamiti puruṣakārasya daivajanye'vaśyambhāvini vyādhāvakiñcitkaratvādityarthaḥ||43-44||

tatra ślokāḥ- āhārasambhavaṃ vastu rogāścāhārasambhavāḥ| hitāhitaviśeṣācca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ||45|| sahatve cāsahatve ca duḥkhānāṃ dehasattvayoḥ ³⁹| viśeṣo rogasaṅghāśca dhātujā ye pṛthakpṛthak||46|| teṣāṃ caiva praśamanaṃ koṣṭhācchākhā upetya ca| doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca||47|| prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṃ ca yat| vividhāśitapītīye tat sarvaṃ samprakāśitam||48||

saṅgrahe vastviti śarīram| sahatve cāsahatve cetyādinā śarīrāṇi cātisthūlāni ityādi ‘viparītāni punarvyādhisahāni’ ityantaṃ ⁴⁰ granthaṃ jñāpayati||45-48||

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28|| ityannapānacatuṣkaḥ||7||

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāṃ sūtrasthāne annapānacatuṣke vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||

pāṭhāntarāḥ

1 pūrvādhyāyatrayeṇānnapānasvarūpaviśeṣāṇāmanuktānāmabhidhānāya vividhāśitapītīyo'bhidhīyate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
2 ‘yathocitakālakṛtaṃ’ iti pā. ↩
3 ‘kvacidapyaśitādeḥ’ iti pā. ↩
4 ‘dhātupoṣakarasamārgarūpaṃ’ iti pā. ↩
5 ‘dhātūnāmavardhanāt’ iti pā. ↩
6 ‘tatrāhāraḥ prasādākhyaṃ rasaṃ kiṭṭaṃ ca malākhyamabhinirvartayati’ iti pā. ↩
7 ‘malākhyāt’ iti pā. ↩
8 ‘pañcendriyadravyāṇīti ghrāṇādipañcendriyāṇāṃ dravyāṇi samavāyikāraṇāni pṛthivyādīni, kīdṛśāni- dhātuprasādasañjñāni’ iti śivadāsasenaḥ ↩
9 atra ca rasādraktādyutpādane kecididaṃ vadanti- yat- raso'gnipacyamānaḥ (sarvātmanā) raktatāṃ yāti, raktaṃ ca māṃsatāmityādipūrvapūrvadhātupariṇāmādeva uttarottaradhātūtpādaḥ| yathā- (sarvātmanā) kṣīrāddadhi bhavati, dadhno navanītaṃ navanītāddhṛtamityekaḥ pakṣaḥ| kiṃvā rasa eva raktaṃ prathamaṃ plāvayati, tatra raktasthānasambandhādraktasādṛśyaṃ raktavyapadeśaṃ cānubhavati, raktaṃ ca raktasamānena stokenāṃśena poṣayati| tato raktamāplāvya māṃsamāplāvayati, tatrāpi māṃsasamānenāṃśena māṃsapoṣaṇaṃ karoti, māṃsasādṛśyaṃ māṃsaśabdābhidheyatāṃ cānubhavati| evamuttarottaradhātūn rasa evāplāvayati, yathā- kedāraniṣiktaṃ kulyājalaṃ pratyāsannāṃ kedārīmāplāvayatīti dvitīyaḥ pakṣaḥ| etadevoktaṃ hārīte- yat- “rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaścāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartādvarṇaparivartamāpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvamāpadyate” ityādi, atrāpi “tatraiṣāṃ dhātūnāṃ” (su. sū. 14) ityādinā tathā “sa khalu trīṇi” (su. sū. 14) ityādinā rasenaiva raktādipoṣaṇamanenaiva nyāyenoktam| kiṃvā āhārarasa utpanno bhinnaireva mārgaiḥ sthāyirasarudhiramāṃsādīn rasarudhirādisamānāṃśena tarpayati| tatra yaḥ pratyāsanno dhātustatpoṣako bhāgastaṃ śīghraṃ puṣṇāti, yastu vidūradhātustasya sūkṣmavidūramārgatayā cireṇa poṣaṇaṃ bhavati| evaṃ bhinnairapi mārgaurdhātupoṣaṇāṃ bhavati| tena raktapoṣaṇakālāduttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati, tathā māṃsapoṣaṇakālāduttarakālaṃ medaḥ poṣako rasabhāgo medaḥ poṣayatītyādi| tena rasādraktamityāderayamartho-yat- rasapuṣṭikālāduttarakālaṃ raktaṃ pravartate, raktapuṣṭikālāduttarakālaṃ māṃsaṃ pravartate, ityādi| asmiṃśca pakṣe yaduktaṃ- “viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ| sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet” (su.sū.a.46) iti, tathā “tasmin dhātumalānusāriṇi rase” (su.sū.a.14) iti ca mukhyārthaṃ bhavati, tathā carake'pi- “srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā” (ca.ci.a.8) iti ca mukhyārthaṃ bhavati| tena yathā- khale utpatitānāṃ kapotānāṃ bhinnadiggāmināṃ svīyasvīyamārgaiṇaiva gacchatāṃ gamyadeśasya pratyāsannatvaviprakṛṣṭatvādibhedena śīghraṃ cireṇa vā gamanaṃ bhavati, tadvat| iti kṣīradadhinyāya-kedārikulyānyāya-khalekapotanyāyāt tridhā dhātupoṣaṇakramaḥ| tatraiteṣu pakṣeṣu sarvātmapariṇāme tricaturopavāsena nīrasatvaṃ dehasya syāt, māsopavāsācca śukramayaṃ śarīraṃ syāditi (sa pakṣaḥ) neṣyate| kedārīkulyāpakṣe tu rasādraktādipoṣaṇaṃ mukhyārthatayā bhavati| yadapi raktādermāṃsādipoṣaṇaṃ tadapi rasādeva raktādidharmakāt tathā raktādivyapadeśabhājo bhavatīti vyutpāditameva| yattu rasasya sarvadhātudoṣamalāśayānusāritvamuktaṃ tadapi raktādipoṣakatayā, tathā hṛdayasthāyirasasya ca kṛtsnadehavyāpakatayā copapannam| evaṃ carake'pyuktaṃ- “vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugapat sarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā” (ca. ci. 15) ityādi, tadapyuktanyāyādevopapannam| yadapi māṃsādinā samānena māṃsādereva poṣaṇaṃ, tadapi dhātvāplāvananyāyena gacchatā'pi rasena taddhātusamānenāṃśenena taddhātupoṣaṇādupapannam| vṛṣyaṃ tu prabhāvādyathā khalekapotanyāyena vidūramapi śukraṃ prabhāvācchīghraṃ yāti tathā'trāpi śīghrameva vṛṣyotpanno raso raktādidhātūñ śīghramāplāvayatīti sughaṭam| evamanayā diśā'pyatra dūṣaṇamuddhāryaṃ, tenāyaṃ pakṣastāvat sādhuḥ| khalekapotapakṣe'pi yathā rasādraktamityādi gauṇatayā bhavati taddarśitameva| yattu carake “raktaṃ vibaddhamārgatvānmāṃsādīnna pratipadyate” (ca. ci. 8) iti tat kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa, na poṣakaraktābhiprāyeṇa iti vyavasthāpyate| yattu “ekaikasmin dhātau trīṇi” (su. sū. 43) ityādinā dhātāvavasthānakāla uktaḥ, sa pūrvapūrvaraktādidhātulaṅghanakālo vidūragāmirasasyeti vyavasthāpyate| evamanayoḥ pakṣayormahājanopagītayorgatirūpadarśitā bhavati| svarasastvasmākaṃ kedārīkulyānyāye| yattvanyaiḥ khalekapotanyāyasvīkāreṇa carake santatajvarasya dvādaśāśrayatvaṃ yuktamityuktaṃ tanna budhyāmahe, yena santatasya dvādaśāśrayatvaṃ doṣamahimnā kṛtsnadehavyāpakatayā- “yathādhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ” (ca.ci.a.3) ityādinoktaṃ| doṣāṇāṃ ca kupitānāṃ samprāptiviśeṣāt kimagamyamasti dehe, yena yāvadrasameva paraṃ sarvadhātvādivyāpakaṃ sarvadhātudūṣaṇe apekṣante” iti suśrutaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne 14 adhyāye cakrapāṇiḥ| ‘atrāhāreṇa rasādipoṣaṇamevaṃ’ iti pā. ↩
10 ‘madhye’ iti pā. ↩
11 ‘kṛtsnādrasāt’ iti pā. ↩
12 ‘prajāyate’ iti pā. ↩
13 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
14 ‘kṛtsnadehacāriśoṇitābhiprāyeṇa’ iti pā. ↩
15 ‘vṛddhikṣayābhyāmiti yathāsaṅkhyamanvayaḥ, pañcamī ca lyablope| tena kṣīṇānāṃ dhātūnāṃ vṛddhiṃ vidhāya sāmyamāpādayati, ativṛddhānāṃ ca dhātūnāṃ kṣayaṃ vidhāya sāmyamāpādayatītyarthaḥ| āhāramūlābhyāmiti yathāsaṅkhyaṃ vṛddhikṣīṇāhārakṛtābhyāmityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
16 ‘pratipāditaṃ rasakrameṇaḥ’ iti pā. ↩
17 ‘utsargiṇaḥ saṃśodhanārhā ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
18 ‘kāraṇaviśeṣataḥ’ iti pā. ↩
19 ‘ityādigranthavakṣyamāṇaviparītaṃ’ iti pā. ↩
20 ‘kālāntarapratibadhyamānasyākālāntaravikārakartṛtvaṃ’ iti pā. ↩
21 ‘vyādhibalavirodhakatvaṃ’ iti pā. ↩
22 ‘guṇavān’ iti pā. ↩
23 ‘aṅgamardo jvarastandrā hṛllāso gauravaṃ tamaḥ’ iti pā. ↩
24 ‘prathamaṃ tvanicchā’ iti pā. ↩
25 ‘ucitādāhārasya rasādanyathātvam’ iti pā. ↩
26 ‘adhiśabdasyāsthidantābhyāṃ pratyekamanvayaḥ, evaṃ bhedaśabdasyāpi dantāsthibhyām’ iti śivadāsasenaḥ ↩
27 ‘sthūlamūlānāṃ gambhīrapariṇāhānām’ iti śivadāsasenaḥ ↩
28 ‘klaibyamiti satyapi dhvajotthāne maithunāśaktiḥ, aharṣaṇaṃ tu dhvajānucchrāyaḥ’ iti pā. ↩
29 ‘sirākaṇḍarayorduṣṭā’ iti pā. ↩
30 ‘aṣṭauninditasaṅkhyāne’ iti pā. ↩
31 ‘śākhā iti rasādidhātūn’ iti śivadāsasenaḥ| ‘śākhāṃ’ iti pā. ↩
32 ‘pākāditi pākajanitalāghavāt, pakvo hi doṣo laghuḥ san koṣṭhaṃ yāti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
33 ‘vidhirdiṣṭaḥ’ iti pā. ↩
34 ‘idānīṃ saṅkṣepeṇa nikhilavyādhipratīkāraṃ sūtrayati- ajātānāmityādi| yo vidhirdṛṣṭa iti kṛtsne tantre| sukhārthī ārogyārthī| sukhasya svataḥ puruṣārthatvaṃ darśayati- sukhārthā ityādi| etena nirupādhīcchāviṣayatvena sukhasya svataḥ puruṣārthatvamityarthaḥ| nanvidamasaṅgatam, asukhasādhane'pyasanmārge janapravṛttidarśanādityāha- jñānājñānetyādi| atra yathāsaṅkhyamanvayaḥ| etena, asukhasādhane'sanmārge “sukhasādhano'yam” iti bhramādrāgādvā pravartate, na tu duḥkhakartṛtānusandhānāditi bhāvaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
35 ‘hitamevetyādi| parīkṣakāḥ sadasadvivecakāḥ prekṣāpūrvakakāriṇaḥ, hitamāyativiśuddhameveti praparīkṣya samyag jñātvā, anurudhyante kāmayante| anūpapadako hi rudhadhātuḥ kāme vartate, vacanaṃ hi ‘anurudhaḥ kāme iti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
36 ‘mohatamaḥśritam’ iti pā. ↩
37 ‘bahavaścaiva’ iti pā. ↩
38 ‘kathaṃ punaraparīkṣyake rajastamomūlā rogā bhavantītyāha- prajñāparādhādityādi| hi yasmādajño'parīkṣakaḥ prajñāparādhādrajastamo'bhibhūtabuddhitvādahitendriyārthasevādiṃ karoti, atastanmūlā vyādhayo bhavantīti bhāvaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
39 ‘duḥkhānāṃ vyādhīnām’ iti śivadāsasenaḥ ↩
40 ‘ityuktaṃ’ iti pā. ↩