athāto daśaprāṇāyatanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
sampratyadhyāyadvaye'vaśiṣṭe vaktavye pūrvādhyāye ‘prāṇāyatanasamutthaḥ’ iti
prāṇāyatanaśabdakīrtanāddaśaprāṇāyatanīya ucyate; kiṃvā, ayaṃ
daśaprāṇāyatanīyaḥ sūtrasthānopasaṅgrahaḥ, śeṣādhyāyastu sarvatantrasaṅgraha
iti paścāducyate| iyamapyarthaparā sañjñā, na śabdānukāriṇī| āyatanānīva
āyatanāni, tadupaghāte prāṇopaghātāt, tannāśe ca prāṇanāśādityarthaḥ| na
prāṇasya jīvitākhyasya śarīrendriyasattvātmasaṃyogarūpasya śaṅkhādaya eva
paramāśayāḥ, tasya kṛtsnaśarīrādyāśrayatvāt||1-2||
daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ
1| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam||3||
tānīndriyāṇi vijñānaṃ cetanāhetumāmayān| jānīte yaḥ sa vai vidvān prāṇābhisara
ucyate||4||
marmatrayamiti hṛdayabastiśirāṃsi| tānīti śaṅkhādīni| vijñānaṃ buddhiḥ
2| cetanāhetuḥ ātmā, cetanāsamavāyikāraṇatvāt; kiṃvā cetanāśabdenātmā,
hetuśabdena tu vyādhīnāṃ janako heturnidānarūpastathā śamako heturbheṣajarūpa
ucyate; āmayaśabdena ca liṅgamucyate| tena, ādhyātmikānīndriyādīni bāhyāni ca
hetuliṅgauṣadhāni yo jānīta ityuktaṃ bhavati; etāvaccaitacchāstraṃ yat-
ādhyātmikānīndriyāṇi tathā hetuliṅgauṣadhāni ca| prāṇābhisarā mahācatuṣpāde
uktāḥ||3-4||
dvividhāstu
3
khalu bhiṣajo bhavantyagniveśa! prāṇānāmeke'bhisarā hantāro rogāṇāṃ,
rogāṇāmeke'bhisarā hantāraḥ prāṇānāmiti||5||
sarvacikitsāyā vaidyādhīnatvena yādṛśo vaidya upādeyo
yādṛśaścānupādeyastaddarśanakauśalāt sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayati-
dvividhā ityādi| rogāṇāmabhisarā iti rogāṇāmānetāraḥ||5||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavaṃste
kathamasmābhirveditavyā bhaveyuriti||6||
bhagavānuvāca- ya ime kulīnāḥ paryavadātaśrutāḥ paridṛṣṭakarmāṇo dakṣāḥ śucayo
jitahastā jitātmānaḥ sarvopakaraṇavantaḥ sarvendriyopapannāḥ prakṛtijñāḥ
4
pratipattijñāśca te jñeyāḥ prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāṃ; tathāvidhā hi
kevale śarīrajñāne śarīrābhinirvṛttijñāne prakṛtivikārajñāne ca niḥsaṃśayāḥ,
sukhasādhyakṛcchrasādhyayāpyapratyākhyeyānāṃ ca rogāṇāṃ
samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣajñāne vyapagatasandehāḥ,
trividhasyāyurvedasūtrasya sasaṅgrahavyākaraṇasya satrividhauṣadhagrāmasya
pravaktāraḥ
5, pañcatriṃśato mūlaphalānāṃ caturṇāṃ ca snehānāṃ pañcānāṃ ca
lavaṇānāmaṣṭānāṃ ca mūtrāṇāmaṣṭānāṃ ca kṣīrāṇāṃ kṣīratvagvṛkṣāṇāṃ ca ṣaṇṇāṃ
śirovirecanādeśca pañcakarmāśrayasyauṣadhagaṇasyāṣṭāviṃśateśca yavāgūnāṃ
dvātriṃśataścūrṇapradehānāṃ ṣaṇṇaṃ ca virecanaśatānāṃ pañcānāṃ ca
kaṣāyaśatānāṃ prayoktāraḥ,
svasthavṛttavihitabhojanapānaniyamasthānacaṅkramaṇaśayanāsanamātrādravyāñjanadhūmanāvanābhyañjana-
parimārjanavegāvidhāraṇavidhāraṇavyāyāmasātmyendriyaparīkṣopakramaṇasadvṛttakuśalāḥ
6, catuṣpādopagṛhīte ca bheṣaje ṣoḍaśakale saviniścaye satriparyeṣaṇe
savātakalākalajñāne vyapagatasandehāḥ, caturvidhasya ca snehasya
caturviṃśatyupanayasyopakalpanīyasya
7
catuḥṣaṣṭiparyantasya
8
ca vyavasthāpayitāraḥ, bahuvidhavidhānayuktānāṃ ca
snehyasvedyavamyavirecyavividhauṣadhopacārāṇāṃ ca kuśalāḥ,
śirorogāderdoṣāṃśavikalpajasya ca vyādhisaṅgrahasya
sakṣayapiḍakāvidradhestrayāṇāṃ ca śophānāṃ
bahuvidhaśophānubandhānāmaṣṭacatvāriṃśataśca rogādhikaraṇānāṃ
catvāriṃśaduttarasya ca nānātmajasya vyādhiśatasya tathā
vigarhitātisthūlātikṛśānāṃ sahetulakṣaṇopakramāṇāṃ svapnasya ca
hitāhitasyāsvapnātisvapnasya ca sahetūpakramasya ṣaṇṇāṃ ca
laṅghanādīnāmupakramāṇāṃ santarpaṇāpatarpaṇajānāṃ ca rogāṇāṃ
sarūpapraśamanānāṃ śoṇitajānāṃ ca vyādhīnāṃ madamūrcchāyasannyāsānāṃ ca
sakāraṇarūpauṣadhopacārāṇāṃ kuśalāḥ, kuśalāścāhāravidhiviniścayasya prakṛtyā
hitāhitānāmāhāravikārāṇāmagryasaṅgrahasyāsavānāṃ ca
caturaśīterdravyaguṇakarmaviniścayasya rasānurasasaṃśrayasya
savikalpavairodhikasya dvādaśavargāśrayasya cānnapānasya saguṇaprabhāvasya
sānupānaguṇasya navavidhasyārthasaṅgrahasyāhāragateśca
hitāhitopayogaviśeṣātmakasya ca śubhāśubhaviśeṣasya dhātvāśrayāṇāṃ ca rogāṇāṃ
sauṣadhasaṅgrahāṇāṃ daśānāṃ ca prāṇāyatanānāṃ yaṃ ca
vakṣyāmyarthedaśamahāmūlīye triṃśattamādhyāye tatra ca kṛtsnasya
tantroddeśalakṣaṇasya tantrasya ca
grahaṇadhāraṇavijñānaprayogakarmakāryakālakartṛkaraṇakuśalāḥ
9, kuśalāśca smṛtimatiśāstrayuktijñānasyātmanaḥ śīlaguṇairavisaṃvādanena ca
sampādanena sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya mātāpitṛbhrātṛbandhuvat, evaṃyuktā
10
bhavantyagniveśa! prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāmiti||7||
pratipattijñā iti tadātve kartavyajñāḥ| śarīrābhinirvṛttijñānaṃ yathā śarīraṃ
śukraśoṇitasaṃyogādibhya upajāyate, tathā jñānam| prakṛtivikārajñānaṃ
sāṅkhyanayena śārīre vakṣyamāṇam| trividhasyāyurvedasūtrasyeti
“hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū. 1) ityasya| itaḥ prabhṛti ca
tantroddeśalakṣaṇasyetyantena sūtrasthānārthasaṅgraho yathākramamanusāraṇīyaḥ|
sasaṅgrahavyākaraṇasyeti “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū. 1) ityādinā
dīrghañjīvitīye saṅgrahaḥ, vyākaraṇaṃ ca
11
“sāmānyamekatvakaraṃ” (sū. 1) ityādi| satriparyeṣaṇa iti eṣaṇātrayayukte|
navavidhasyeti “caraḥ śarīrāvayavāḥ” (sū. 27) ityādeḥ| āhāragateriti
“vividhamaśitaṃ pītaṃ” (sū. 28) ityādinā| tantroddeśalakṣaṇasyeti tatra
tantroddeśaḥ “aṣṭau sthānāni” (sū. 30) ityādinā, tantralakṣaṇaṃ tu āyuṣo
vedasya ca yanniruktau lakṣaṇaṃ vakṣyati| atra
sthānārthajñānekauśalamabhidhāyānyathāpyāha- tantrasyetyādi|
gṛhītasyottarakālasmaraṇaṃ dhāraṇaṃ, vijñānam arthato jñānaṃ, prayogaḥ
cikitsāprayogaḥ, karma anekadhā cikitsākaraṇaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kālaḥ
kriyākālaḥ, karteha bhiṣak, karaṇaṃ bheṣajam| śāstrayuktiḥ śāstrayojanā|
yuktijñānasyeti kuśalayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| ātmana ityādi|- ātmanaḥ śīlaguṇaiḥ
karaṇabhūtaiḥ mātṛpitṛbandhuvat sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya sampādanena
tathā avisaṃvādanena ca kuśalā iti granthasambandho boddhavyaḥ||6-7||
ato viparītā rogāṇāmabhisarā hantāraḥ prāṇānāṃ, bhiṣakchadmapraticchannāḥ
12
kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpakasadharmāṇo rājñāṃ pramādāccaranti
rāṣṭrāṇi||8|| teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ
bhavati- atyarthaṃ vaidyaveśena ślāghamānā viśikhāntaramanucaranti
karmalobhāt, śrutvā ca kasyacidāturyamabhitaḥ paripatanti, saṃśravaṇe
cāsyātmano vaidyaguṇānuccairvadanti, yaścāsya vaidyaḥ pratikarma karoti tasya
ca doṣānmuhurmuhurudāharanti, āturamitrāṇi ca
praharṣaṇopajāpopasevādibhiricchantyātmīkartuṃ, svalpecchutāṃ cātmanaḥ
khyāpayanti, karma cāsādya muhurmuhuravalokayanti dākṣyeṇājñānamātmanaḥ
pracchādayitukāmāḥ, vyādhiṃ cāpāvartayitumaśaknuvato
vyādhitamevānupakaraṇamaparicārakamanātmavantamupadiśanti
13, antagataṃ cainamabhisamīkṣyānyamāśrayanti deśamapadeśamātmanaḥ kṛtvā,
prākṛtajanasannipāte cātmanaḥ kauśalamakuśalavadvarṇayanti, adhīravacca
dhairyamapavadanti dhīrāṇāṃ, vidvajjanasannipātaṃ (cābhisamīkṣya)
pratibhayamiva kāntāramadhvagāḥ pariharanti dūrāt, yaścaiṣāṃ kaścit
sūtrāvayavo bhavatyupayuktastamaprakṛte prakṛtāntare vā satatamudāharanti, na
cānuyogamicchantyanuyoktuṃ vā, mṛtyoriva cānuyogādudvijante, na caiṣāmācāryaḥ
śiṣyaḥ sabrahmacārī vaivādiko vā kaścit prajñāyata iti||9||
bhiṣakchadmacaro vañcanārthakṛtabhiṣagveśaḥ| pratirūpakaḥ anyathārūpakārī
drohakāraka (?) ityucyate loke
14| rājñāṃ pramādāditi rājñā hi te kuvaidyāḥ śāsanīyāḥ| viśikhā rathyā, kiṃvā
karmamārgaḥ| saṃśravaṇe cāsyeti āturasya śravaṇayogye pradeśe| antagatamiti
mumūrṣum| apadeśaṃ vyājam| akuśalavaditi yathā akuśalāḥ
parasparaviruddhamātmakauśalaṃ varṇayanti tathetyarthaḥ| adhīravaditi
uccāṭaravāḥ santaḥ| upayukta iti jñātaḥ| anuyogaṃ pṛcchām||8-9||
bhavanti cātra- bhiṣakchadma praviśyaivaṃ vyādhitāṃstarkayanti ye| vītaṃsamiva
saṃśritya vane śākuntikā dvijān||10||
śrutadṛṣṭakriyākālamātrājñānabahiṣkṛtāḥ| varjanīyā hi te mṛtyoścarantyanucarā
bhuvi||11|| vṛttihetorbhiṣaṅmānapūrṇān
mūrkhaviśāradān| varjayedāturo vidvān sarpāste pītamārutāḥ||12||
ye tu śāstravido dakṣāḥ śucayaḥ karmakovidāḥ| jitahastā jitātmānastebhyo
nityaṃ kṛtaṃ namaḥ||13|| tatra ślokaḥ-
daśaprāṇāyatanike ślokasthānārthasaṅgrahaḥ| dvividhā bhiṣajaścoktāḥ
prāṇasyāyatanāni ca||14||
vītaṃsaḥ pakṣibandhanam| śrutaṃ śāstre śravaṇam| dṛṣṭaṃ karmadarśanam| kriyā
cikitsājñānaṃ, jñānaṃ śāstrajanyaṃ, śrutaṃ tu śravaṇamātram| tebhyo nityaṃ
kṛtaṃ nama ityanena prāṇābhisaraṃ stauti||10-14||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne daśaprāṇāyatanīyo
nāmonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pratiṣṭhitā niyatāḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 ‘vijñāyate'neneti vijñānaṃ nidānapūrvarūpopaśayasamprāptirūpam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 ‘samprati sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayituṃ bhūmikāṃ racayati- dvividhā ityādi| abhisarāḥ pratyāvartakāḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 ‘śrutaṃ śāstraṃ jñānaṃ vā, jitahastā laghuhastāḥ, jitātmāna iti jitendriyāḥ, prakṛtiḥ kāraṇam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 ‘satrividhauṣadhagrāmasyeti grāmaśabdaḥ samūhavacanaḥ, pravaktāra ityasya sarvaiḥ ṣaṣṭhyantaiḥ pratyekamanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 ‘svasthavṛttāvapi ca bhojana...’ iti pā. ↩
- 7 ‘caturviṃśatyupanayasyeti upanayo vicāraṇāḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 8 ‘catuḥṣaṣṭiparyantasyeti rasabhedena catuḥṣaṣṭisaṅkhyāparyanto'vadhiryasya, catuḥṣaṣṭisaṅkhyākarasasyetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 ‘śravaṇagrahaṇavijñāna...’ iti pā. ↩
- 10 ‘evamuktāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘saṅgrahaḥ saṅkalayya kathanaṃ, vyākaraṇaṃ ca vivaraṇam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 ‘bhiṣakchadmasu praticchannāḥ kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpeṇa, ityuktadharmāṇo rājñāṃ pramādādeva caranti rāṣṭrāṇi’ iti pā. ↩
- 13 ‘apacārikaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pratirūpeṇa brahmacāryādiveśena carantīti pratirūpakā dharmadhvajinaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩