athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyāt kiṃvā sūtrasthānamabhidhāya tantrasaṅgrahaṃ
vaktumarthedaśamahāmūlīya ucyate| atra ‘adhikṛtya kṛte granthe’ (pā. a.
4/3/87) ityanuvartamāne “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti
cchaḥ||1-2||
arthe
1
daśa mahāmūlāḥ samāsaktā
2
mahāphalāḥ| mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ||3||
ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca
hṛdi saṃśritam||4||
arthe iti hṛdaye, mahāmūlā iti mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāṃ dhamanīnāṃ tāstathā,
samāsaktā ityāśritāḥ| tasya hṛdayasya paryāyānāha- mahaccetyādi| mahatsañjñā
tathā arthasañjñā ca hṛdayasya vaidyavyavahārasiddhā na sarvatra
śāstrāntareṣu| hṛdayasya yathā yanmahattvaṃ yathā vā arthyamānatvenārthatvaṃ
taddhṛdayasyābhyarhitatvāt| abhyarhitatvamāha- ṣaḍaṅgamityādi| ṣaḍaṅgāni
bāhudvayajaṅghādvayaśirontarādhirūpāṇi yasya tat ṣaḍaṅgamaṅgam| aṅgaṃ ca
ṣaḍaṅgādatiriktaṃ samudāyarūpamavayavirūpaṃ vā| aṅgamiti vaktavye
ṣaḍaṅgaviśeṣaṇaṃ ṣaṇṇāmaṅgānāmapi hṛdayāśritatvapratipādanārthaṃ; kiṃvā,
aṅgaśabdasyāvayavavācino niṣedhārtham| vijñānaṃ
3
ca yadyapi ‘ātmā ca saguṇaḥ’ iti vacanādeva ātmaguṇatvena labdhaṃ,
tathā'pyātmaguṇeṣu prādhānyāt punaḥ pṛthagucyate; vacanaṃ hi “sukhaṃ samagraṃ
vijñānaṃ visarge ca pratiṣṭhitam” iti| indriyāṇi cakṣurādīni pañca|
arthapañcakaṃ śabdādi| saguṇa ityanena sukhādigrahaṇam| cetaḥ manaḥ| cintyaṃ
manoviṣayaḥ| ete ca ṣaḍaṅgavijñānādayaḥ prati prati paṭhitāḥ
4
pratyekamevopādeyatvena; tenātra kasyacidarthalabdhatvenopādānaṃ kartavyamiti
nodbhāvanīyam, arthalabdho hyarthaḥ sākṣādanabhidhīyamānatvādapradhānaṃ
bhavati||3-4||
pratiṣṭhārthaṃ
5
hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate| gopānasīnāmāgārakarṇikevārthacintakaiḥ||5||
tasyopaghātānmūrcchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati|6|
atha kathamamī ṣaḍaṅgādayo hṛdayāśrayāḥ, yāvatā “hṛdayaṃ dvyaṅgulaṃ” (vi. 8)
iti vakṣyati, aṅgaṃ ca ṣaḍaṅgāśrayaṃ mahat, indriyāṇyapi ca svāśraya
cakṣurādisthitāni, arthāśca bāhyadravyāśrayiṇaḥ, ātmā cānāśrita eva vyāpakaḥ,
tadguṇaśca vijñānamātmanyevāśritaṃ, mano'pyanāśritamātmagataṃ, cintyaṃ ca
dhyeyādi na hṛdi, ityāśaṅkyāha- pratiṣṭhetyādi|- pratiṣṭhā
kāryakaraṇāvirodhenāvasthānam
6| bhāvānāmeṣāmiti ṣaḍaṅgādīnām| hṛdayamiṣyate ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| atraiva
dṛṣṭāntamāha gopānasīnāmityādi| gopānasyaḥ gṛhācchādanādhārakāṣṭhāni
7| āgārakarṇikā gṛhācchādanamadhye gṛhācchādanakāṣṭhanibandhanī loke ‘āḍakam’
ityucyate| arthacintakairiti hṛdayacintakaiḥ| tena, ṣaḍaṅgādīnāṃ
hṛdayāśritatvaṃ nādhārādheyabhāvena, kiṃ tarhi
tadanvayavyatirekānuvidhāyitveneti darśitaṃ bhavati| hṛdayāśritatvaṃ hṛdaye
prakṛtisthe ṣaḍaṅgādibhāvānāṃ prakṛtisthatvaṃ, hṛdayopaghāte tadupaghāta
ityarthaḥ| yadyapi ca, ātmavijñānamanasāṃ hṛdayāśritatvamādhārādheyabhāvādapi
kaṣṭasṛṣṭyā pāryate vaktuṃ, tathā'pi sarvavyāpakatvānnopādeyamādhāradheyatvam|
naivam, ātmā hyatra saṃsārī bhogāyatanatvenābhipretaḥ, sa ca hṛdayapradeśa eva
sukhaduḥkhādyupalabhata ityanubhavasiddhaṃ, tena hṛdayāśrita ivātmā| tathā
mano'pi prāyeṇa hṛdyeva tiṣṭhati, yata uparatakriyaṃ mano hṛdyeva tiṣṭhati,
tathā dhyāne yoge ca hṛdisthameva mano bhavati| yadapyuktam- “ātmasthe manasi
sthire” (śā. 1) iti, tadapyātmasthatvaṃ manaso hṛdayasthatvameva| evaṃ
jñānasukhaduḥkhāni ca hṛdayasthānyeva lakṣyante, tathā hyaticintanāttathā
duḥkhāveśādvā hṛdayameva pīḍyate, nānyadaṅgam|
bhavatvanenāvyāpakenāśrayāśrayibhāvena vyutpāditena
8| tameva hṛdayopaghāte ṣaḍaṅgādibhāvopaghātamāha- tasyopaghātādityādi|
tasyeti hṛdayasya| upaghātaḥ kiñcidupahananam| bhedāditi mahopaghātāt| maraṇaṃ
ca ṣaḍaṅgādīnāṃ sarveṣāmeva yathoktapratiṣṭhānāśa iti bhāvaḥ||5||-
yaddhi tat sparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam||6||
tat parasyaujasaḥ sthānaṃ tatra caitanyasaṅgrahaḥ| hṛdayaṃ mahadarthaśca
tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ
9||7||
kathametadbhavatītyāha- yaddhītyādi| sparśo vijñāyate'neneti sparśaṃ vā
vijānātīti sparśavijñānaṃ; tasyaiva viśeṣaṇaṃ- dhārīti, dhāri tu
śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ; yaduktaṃ- “śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri
jīvitam” (sū. 1) iti; etena yaḥ śarīrādisaṃyogaḥ sparśanena vijānāti sarvaṃ
jñeyaṃ, yaścāyaṃ śarīradhāraṇāddhārītyucyate, sa hṛdi sthitaḥ| tena,
tadupaghātānmūrcchā tathā tadbhedānmaraṇaṃ caitanyānanuvṛttilakṣaṇamupapannam|
sparśo hi dvividha aindriyako mānasaśca, etatsparśadvayaṃ vinā na kiñcijjñānaṃ
bhavati; yaduktaṃ- “yaścaivaindriyakaḥ sparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ
sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. 1) iti| mānasaṃ ca sparśanaṃ śārīre
yathāsthānameva darśayiṣyāmaḥ| sparśo vijñāyata iti niruktipakṣe tu
sparśaśabdena lakṣaṇayā spṛśyamāno'rtho'bhipretaḥ, tena sarvajñeyāvarodhaḥ;
yaṃ prāpyaivārthamindriyāṇi sparśenārthaṃ
10
prakāśayanti, yaduktaṃ- “spṛśyate nānupādāno nā'spṛṣṭo vetti vedanāḥ” (śā. 1)
iti| yadyapi śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ śarīrapradeśāntare'pyasti, tathā'pi
nāsau śarīradhāraṇe tathā jñānotpattau vā pradhānaṃ, tadupaghāte'pi
śarīradhāraṇajñānayordṛṣṭatvāt; hṛdgatastu saṃyogaḥ pradhānaṃ,
tadanvayavyatirekānuvidhāyitvāt sparśajñānaśarīradhāraṇayoḥ; tena sūktaṃ-
tattatra saṃśritamiti| hṛdayābhyarhitatve dharmāntaramāha- tat parasyetyādi|
parasya śreṣṭhasya| etena dvividhamojo darśayati- paramaparaṃ ca;
tatrāñjaliparimāṇamaparaṃ, yaduktaṃ- “tāvadeva parimāṇaṃ ślaiṣmikasyaujasaḥ”
(śā. 7) iti; alpapramāṇaṃ tu paraṃ, yadabhipretyoktaṃ- “hṛdi tiṣṭhati
yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam” (sū. 17) iti, tantrāntare'pyuktaṃ-
“prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśritāḥ” iti; kiñca, sati hi pare cāpare
caujasi ‘parasya’ iti viśeṣaṇaṃ sārthakaṃ bhavati, natvekarūpe|
ardhāñjaliparimitasyaujaso dhamanya eva hṛdayāśritāḥ sthānam| tathā
pramehe'rdhāñjaliparimitamevaujaḥ kṣīyate nāṣṭabindukam, asya hi
kiñcitkṣaye'pi maraṇaṃ bhavati; pramehe tu ojaḥkṣaye jīvatyeva tāvat;
ojaḥkṣayalakṣaṇamapyardhāñjalyojaḥkṣaya eva boddhavyam| ojaḥśabdaśca yadyapi
rase'pi vartate, yaduktaṃ- “rasaścaujasaṅkhyātaḥ” (ni. 4) iti, tathā
“malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase” (ci. 8) iti; tathā'pīha
sarvadhātusāramojo'bhidhīyate| etaccauja upadhāturūpaṃ kecidāhuḥ; dhāturhi
dhāraṇapoṣaṇayogādbhavati, ojastu dehadhārakaṃ sadapi na dehapoṣakaṃ, tena
nāṣṭamo dhāturojaḥ| kecittu śukraviśeṣamojaḥ prāhuḥ, tacca na manaḥ prīṇāti|
ye tu bruvate- sarvadhātūnāṃ sārasamudayabhūtamojaḥ, te rasādisārarūpatayā
rasādibhyo'bhinnamoja iti pṛthagdhātutvenopadhātutvena vā na nirdeśyamiti
paśyanti; vacanaṃ ca- “bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sañcīyate madhu|
tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām” (sū. 17) iti; atra śarīrebhya
iti dhātubhyaḥ, guṇairiti sārabhāgaiḥ| tatra caitanyasaṅgraha iti tatra hṛdi
ātmā caitanyasya svaviṣaye prasṛtasya saṅgrahaṇaṃ
11
karoti, tena prasṛtaṃ mano hṛdaye nigṛhya yogajño bhavatyātmetyuktaṃ bhavati;
tataśca yogasya mokṣasādhanatvenopādeyasyāpi hṛdayameva sthānamiti
hṛdayamabhyarhitaṃ bhavati| yasmādevaṅguṇaṃ hṛdayam, ato hṛdayaṃ ‘mahad’ iti
ca, tathā ‘artha’ iti cocyate cikitsakaiḥ||6-7||
tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa| ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante
samantataḥ||8||
samprati dhamanīnāṃ mahāmūlatvaṃ pratipādayati- tenetyādi| teneti hṛdayena
mahatā, ‘yuktāḥ’ iti śeṣaḥ| vidhamyante visarpante
12||8||
yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ
13| yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate||9||
yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ
14| saṃvartamānaṃ
15
hṛdayaṃ samāviśati yat purā
16||10|| yasya
17
nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam
18| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ||11||
tatphalā bahudhā
19
vā tāḥ phalantīva(ti) mahāphalāḥ|12|
samprati dhamanīnāmuktaṃ mahāphalatvaṃ vyutpādayannāha- yenaujasetyādi|
yenaujaseti sāmānyena dvividhamapyojo grāhyam| vartayanti jīvanti,
vartayantīti caurādiko ṇic| prīṇitā iti tarpitāḥ| yat sāramādau garbhasyeti
śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre yat sārabhūtaṃ, tatrāpi tiṣṭhati|
yattadgarbharasādrasa iti garbharasācchukraśoṇitasaṃyogapariṇāmena
kalalarūpāt, rasa iti sārabhūtam| saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat pureti
yadā hṛdayaṃ niṣpadyamānaṃ, tadaiva vyaktalakṣaṇaṃ saddhṛdayamadhitiṣṭhati
yadityarthaḥ| etena, garbhāvasthātraye'pi tadojastiṣṭhatītyucyate; paraṃ
garbhādau śukraśoṇitasārarūpatayā, kalalāvasthāyāṃ tu rasasārarūpatayā,
avayavaniṣpattau tu svalakṣaṇayuktameva bhavatyoja ityojasaḥ
sarvāvasthāvyāpakatvena mahattvamucyate| yasya nāśāttu nāśo'stīti
dhātvantarākṣaye'pi satyojaḥkṣaye maraṇamityarthaḥ| dhārīti
jīvadhārakasaṃyogibhyaḥ pradhānatvāt| śarīrarasasneha iti śarīrasārasāraṃ;
rasaśabdaḥ snehaśabdaśca sāravacanaḥ, tena śarīrarasānāṃ dhātūnāmapi sāra
ityarthaḥ| etacca
prakārāntareṇābhyarhitānekakarmakathanamojaso'bhyarhitatvakhyātyartham|
tatphalā ojaḥphalā ojovahā iti yāvat| etena, yathoktaguṇaśālitvenaujo mahat;
etadvahanena
20
phalantīveti mahāphalā dhamanya uktāḥ| dvitīyāṃ niruktimāha- bahudhā vā tāḥ
phalantīti, ‘tā hṛdayāśritā daśa dhamanyo bahudhā anekaprakāraṃ phalantīti’
niṣpadyante; etena, mūle hṛdaye daśarūpāḥ satyo mahāsaṅkhyāḥ śarīre
pratānabhedādbhavantītyuktam||9-11||-
dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇātsirāḥ||12||
dhamanīśabdādiniruktimāha- dhmānādityādi| dhmānāt pūraṇād vāhyena
rasādinetyarthaḥ| sravaṇāditi rasādereva
21
poṣyasya sravaṇāt| saraṇād
22
deśāntaragamanāt||12||
tanmahat tā mahāmūlāstaccojaḥ parirakṣatā| parihāryā viśeṣeṇa manaso
duḥkhahetavaḥ||13|| hṛdyaṃ yat
syādyadaujasyaṃ srotasāṃ yat prasādanam| tattat sevyaṃ prayatnena praśamo
jñānameva ca||14||
samprati hṛdisthasya manasaḥ paripālanahetumāha- tanmahadityādi| tanmahaditi
ṣaḍaṅgādisthānaṃ hṛdayam| tā mahāmūlā iti ojovahā dhamanyaḥ| taccauja iti
yenaujasetyādinoktaguṇamojaḥ| praśamaḥ śāntiḥ| jñānaṃ tattvajñānam||13-14||
atha khalvekaṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamamekaṃ balavardhanānāmekaṃ
bṛṃhaṇānāmekaṃ nandanānāmekaṃ harṣaṇānāmekamayanānāmiti
23| tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānāmutkṛṣṭatamaṃ, vīryaṃ balavardhanānāṃ,
vidyā bṛṃhaṇānām, indriyajayo nandanānāṃ, tattvāvabodho harṣaṇānāṃ,
brahmacaryamayanānāmiti
24; evamāyurvedavido manyante||15||
sevyaprastāvena prāṇavardhanādyutkṛṣṭānyahiṃsādīnyapyāha- atha khalvityādi|
ekamiti ekameva, na dvitīyamutkṛṣṭatamamastītyarthaḥ| ayanānāmiti mārgāṇām|
yadyapyannaṃ prāṇavardhanaṃ tathā'pyahiṃsaivotkṛṣṭā, ahiṃsayā hi
dharmajananāttatkṛtamavicālyaṃ
25
bhavati| yadyapi māṃsaṃ bṛṃhaṇapradhānaṃ, tathā'pi taccharīramātrabṛṃhaṇaṃ,
vidyā tu śarīramanobṛṃhaṇīyā'tiricyate||15||
tatrāyurvedavidastantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo
vākyārthaśo'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ| tatrāha- kathaṃ tantrādīni
vākyaśo vākyārthaśo'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti||16||
atrocyate- tantramārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo
bhavatyuktam||17|| buddhyā
samyaganupraviśyārthatattvaṃ
vāgbhirvyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhistrividhaśiṣyabuddhigamyābhirucyamānaṃ
2627
vākyārthaśo bhavatyuktam||18||
tantraniyatānāmarthadurgāṇāṃ
28
punarvibhāvanairuktamarthāvayavaśo bhavatyuktam||19||
āyurvedaśravaṇaprasaṅgenāyurvedaniruktyā''yuṣastathā''yurvedasya ca nirūpakaṃ
prakaraṇaṃ brūte- tatretyādi| vākyaśa ityādi svayameva vyākariṣyati| ārṣam
ṛṣikṛtam| tantraṃ śāstram| yathāmnāyamucyamānamiti yathāpāṭhakrameṇocyamānam|
udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ; upanayaḥ siddhāntopapāditasya
29
sādhanadharmasya sādhye punaḥ kathanaṃ, yathā- tathā cāyaṃ dhūmavāniti;
nigamanaṃ hetusādhitasādhyadharmakathanaṃ, yathā- tasmādagnimāniti|
tantraniyatānāmiti
30
tantragatānām| vibhāvanairuktamiti vyākhyānaiḥ kathanam; uktamiti bhāve
‘ktaḥ’| asyodāharaṇaṃ yathā- “śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī”
(sū. 7) ityatra ‘iṣṭā yā ceṣṭā’ ityetāvanmātramucyate, tena
dvitīyaceṣṭāpadasya durgasya vyākaraṇaṃ paraṃ bhavati||16-19||
tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ- caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ
vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ?, kimāyuḥ?, kasmādāyurvedaḥ?,
kimarthamāyurvedaḥ?, śāśvato'śāśvato vā?, kati kāni cāsyāṅgāni?,
kaiścāyamadhyetavyaḥ?, kimarthaṃ ca? iti||20||
idānīmāyurvedavidaḥ praśnenaiva nirṇetavyā ityataḥ praśnānāha- tatra
cedityādi| kaṃ vedamupadiśanti ‘āyurvedam’ iti śeṣaḥ||20||
tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇāmṛksāmayajuratharvavedānāmātmano'tharvavede
bhaktirādeśyā, vedo hyātharvaṇo
dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ
prāha; cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate||21||
atharvavede bhaktiḥ sevetyarthaḥ; etena
bhiṣaksevyatvenātharvavedasyāyurvedatvamuktaṃ bhavati|
āyurvedasyātharvavedābhedahetumāhavedo hītyādi|
etenaikaprayojanatvādatharvavedaikadeśa evāyurveda ityuktaṃ bhavati||21||
vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ
31; tatrāyuścetanānuvṛttirjīvitamanubandho dhāri cetyeko'rthaḥ||22||
praśnakrameṇa vedaṃ pratipādyāyureva pratipādanīyaṃ bhavatītyāha- vedaṃ
copadiśyetyādi| cetanānuvṛttiriti caitanyasantānaḥ; etacca
garbhāvadhimaraṇaparyantaṃ boddhavyaṃ, tadūrdhvaṃ cetanānanuvṛtteḥ;
sākṣādanupalabdhatvenaivānanuvṛttiriti bhāvaḥ| na ca vācyaṃ prasuptasya
caitanyavicchedo bhavatīti, yatastatrāpi ‘sukhamahamasvāpsam’
ityuttarakālīnapratisandhānadarśanāt sūkṣmajñānamastyeva| yadyapi
dīrghañjīvitīye śarīrādisaṃyoga āyurityuktaṃ, tathā'pi tatkāryatvādiha
caitanyānuvṛttiḥ kāryakāraṇayorabhedavivakṣayā āyurucyate|
anubandhadhāriśabdau prathamādhyāye vyākṛtau||22||
tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ
32; kathamiti cet? ucyate- svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ
pramāṇāpramāṇataśca; yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi
vedayatyato'pyāyurvedaḥ| tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi
kevalenopadekṣyante tantreṇa||23||
kasmādāyurvedaḥ? ityasyottaraṃ- tadāyurityādi| vedayati bodhayati| ye tvatra
tantrāntare viderlābhādayo'rthā vyākhyātāḥ, te na sākṣāttadarthajanyā itīha
noktāḥ| svalakṣaṇata ityādi svamayevodāhariṣyati| āyuṣyānāyuṣye
āyuḥkāraṇatvena āyuḥśabdena vaktavye, tenāyuṣyānāyuṣyavedapakṣe gauṇī niruktiḥ
‘āyurvedaḥ’ iti; ata evātra apiśabdaḥ kṛtaḥ- ato'pyāyurveda iti| anāyuṣyamapi
ca jñātamasevyatvenāvyavahriyamāṇamāyuḥ
33
kāraṇaṃ bhavatyeva, tenānāyuṣyamapyāyuḥkāraṇatayā
34
āyuḥśabdavācyaṃ, nātrāparādhaḥ||23||
tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca| tatra
35
śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ
samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya
jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya
paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ
sukhamāyurucyate; asukhamato viparyayeṇa; hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ
parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya
36
parīkṣyakāriṇo'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatamupasevamānasya
pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ
suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya
tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidastatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya
smṛtimatimato hitamāyurucyate; ahitamato viparyayeṇa||24||
ihaiveti ‘tatrāyuścetanānuvṛttiḥ’ ityādinā| tatra śārīretyādinā
sukhamāyurabhidhatte| pauruṣam utkṛṣṭaṃ karma| jñānavijñānendriyairbalaśabdaḥ,
indriyārthena ca samudayaśabdaḥ sambadhyate; kiṃvā jñānādibhiḥ sarvaireva
samudayaśabdaḥ sambadhyate; kiṃvā jñānādibhiḥ sarvaireva ‘balasamudaye’ iti
yojyaṃ; balasya samudayo balasamudayaḥ| paramā atyarthā ṛddhiryasya sa
paramarddhiḥ| samṛddhā niṣpāditasādhyāḥ sarvārambhā yasya sa tathā| hitaiṣiṇo
bhūtānāmiti sambandhaḥ| tatparasyeti adhyātmaparasya, adhyātmam
ātmādisvarūpam| amuṃ ceti paralokam||24||
pramāṇamāyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ
vikṛtilakṣaṇairupalabhyate'nimittaiḥ, ayamasmāt kṣaṇānmuhūrtāddivasāt
tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṃvatsarādvā
svabhāvamāpatsyata iti; tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇamanityatā
nirodha ityeko'rthaḥ; ityāyuṣaḥ pramāṇam; ato viparītamapramāṇamariṣṭādhikāre;
dehaprakṛtilakṣaṇamadhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede
37||25|| prayojanaṃ cāsya svasthasya
svāsthyarakṣaṇamāturasya vikārapraśamanaṃ ca||26||
vikṛtirūpairlakṣaṇaiḥ vikṛtilakṣaṇaiḥ; teṣāmeva viśeṣaṇam- animittaiḥ;
ākasmikaiḥ ariṣṭairityarthaḥ; animittā hi vikṛtirarthendriyāṇāmariṣṭam|
tatrārthavikṛtiryathā- “nānāpuṣpopamagandho yasya vāti divāniśam” (iṃ. 2)
ityādi, indriyavikṛtiryathā- “yaśca paśyatyadṛśyān” (iṃ. 4) ityādi,
manovikṛtiryathā- “yaiḥ purā vindate bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim|
tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet” (iṃ.a.8) iti, buddhivikṛtiryathā-
“buddhirbalamahetukam” ityādi, ceṣṭāvikṛtiryathā- “vikarṣanniva yaḥ pādau
cyutāṃsaḥ paridhāvati” (iṃ. 12) ityādi| ādigrahaṇāt parijanavikṛtyādayo
jñeyāḥ| atra ca riṣṭaprastāve kṣaṇādivarṣāntakālakathanaṃ varṣādūrdhvaṃ
riṣṭajanyamaraṇābhāvāt| ato viparītamapramāṇamiti riṣṭahīnaṃ na
niścitapramāṇamāyurariṣṭādhikāra ityarthaḥ| anyadapi
cāyuḥpramāṇajñānamāhadehaprakṛtītyādi
38| dehaśca prakṛtiśca lakṣaṇaṃ ca dehaprakṛtilakṣaṇam| tatra
dehamadhikṛtyāyuḥpramāṇaṃ yathā- “sarvaiḥ sārairupetāḥ” ityārabhya yāvat
“cirajīvinaśca bhavanti” (vi. 8) iti; prakṛtito yathā- “ślaiṣmikā balavanto
vasumanto vidyāvanta ojasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti” (vi. 8) iti;
lakṣaṇato yathā- “tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti” (śā. 8)
ityādi| kiṃvā, dehasya sahajalakṣaṇaṃ dehaprakṛtilakṣaṇaṃ, tacca sarvaṃ
sāraprakṛtyādilakṣaṇaṃ boddhavyam||25-26||
so'yamāyurvedaḥ
39
śāśvato nirdiśyate, anāditvāt, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāt,
bhāvasvabhāvanityatvācca| na hi nābhūt
40
kadācidāyuṣaḥ santāno buddhisantāno vā, śāśvataścāyuṣo veditā, anādi ca
sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇamaparāparayogāt| eṣa cārthasaṅgraho vibhāvyate
āyurvedalakṣaṇamiti| gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ
41
dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau, yathoktaṃ-
gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāṃ,
evamevetareṣāmiti, eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ, svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ
pṛthivyādīnāṃ; santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ| na
hyāyurvedasyābhūtvotpattirupalabhyate, anyatrāvabodhopadeśābhyām; etadvai
dvayamadhikṛtyotpattimupadiśantyeke| svābhāvikaṃ cāsya lakṣaṇamakṛtakaṃ,
yaduktamihādye'dhyāye ca; yathā- agnerauṣṇyam, apāṃ dravatvam|
bhāvasvabhāvanityatvamapi cāsya, yathoktaṃ-
gurubhirabhyasyamānairgurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti||27||
anāditvāditi hetutrayamatra| prathamasya vivaraṇaṃ- na hītyādi| iha
vyavahāranityatvamāyurvede sādhyaṃ, taccārtharūpasyāyurvedasya na
śabdarūpasya; kiṃvā, vyavahāranityāyurvedārthābhidhāyakasyāyurvedasya
pāramparyayogānnityatvaṃ sādhyate| tatrāyuṣastāvadāyurvedapratipādyasya
nityatvam| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti
sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, āyuryuktānāṃ
prāṇināmanucchedādityarthaḥ| evaṃ buddhisantāno'pi nahi kadācinnābhūditi
yojanā| etena tasyāpi santānena nityasyāyuṣo vedanamapi nityam| śāśvataścāyuṣo
vediteti anenāyurvedaveditṛnityatvamuktam| etena
vedyavedanaveditṝṇāmanāditvādāyurvedasya nityatvam| na
cāyuḥsvarūpeṇaivāyurvedaviṣayaḥ, kiṃ tarhi rogādigṛhītamityāha- anādi cetyādi|
sukhaduḥkhamiti ārogyaṃ sukhaṃ, vyādhirduḥkham| sadravyahetulakṣaṇamiti
sahetucikitsitaliṅgama| hetuśabdo hi dravyaśabdenaiva vyādhikāraṇasyoktatvāt
praśamahetumāha; kecittu ‘sahetulakṣaṇam’ iti paṭhanti, tatrāpi hetuśabdena
janakaḥ śamakaśca rogaheturvācyaḥ; yadi vā sukhaheturbheṣajaṃ duḥkhahetuśca
nidānamiti jñeyaṃ, lakṣaṇaṃ ca vyādhyārogyayorubhayorapi; etena duḥkhaṃ tāvat
kadācidapyajihāsitaṃ na bhavati, jihāsitamanupāyaṃ na bhavati, upāyaścāyurveda
eva, sa ca sarvaduḥkhaparihārārthamupādeyaḥ;
tasmādduḥkhapraśamanopāyopadeśarūpāyurvedasyānāditeti bhāvaḥ| evaṃ sukhasya
nityopādeyasyānāditvaṃ jñeyaṃ, tadupāyasyāyurvedasya ca| kathamanādi
sukhaduḥkhamityāha- aparāparayogāditi; santānādityarthaḥ|
svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvaṃ dvitīyaṃ hetumāha- eva cetyādi| eṣa iti
āyurbuddhiveditṛsukhaduḥkhāni| arthasaṅgrahaḥ abhidheyasaṅgrahaḥ; etena
āyurādirāyurvedapratipādya iti darśayati| ayaṃ cāyurādiratrāyurvedalakṣaṇamiti
vibhāvyate jñāyata ityarthaḥ| āyurādinā'bhidheyenāyurvedo lakṣyate, vacanaṃ
hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ” (su. 1) ityādyāyurvedalakṣaṇam| etena,
āyurāderarthasyāyurvedalakṣaṇasyānāditayā yathoktayā
svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvaṃ vyākṛtaṃ bhavati| svabhāvasaṃsiddhamiti
42
sarvadā santānanyāyena siddhatvamabhipretam| bhāvasvabhāvanityatvāditi tṛtīyaṃ
hetuṃ vyākaroti- gurvityādi| gurulaghusnigdharūkṣaśītoṣṇādīnāṃ dravyāṇāṃ
sāmānyaviśeṣābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ| tadeva pūrvoktaṃ
ghaṭayati- gurubhirityādinā evamevetareṣāmityantena| evamevetareṣāmiti
43
laghubhirabhyasyamānairlaghūnāmupacayo bhavati, apacayo gurūṇāmityādi
draṣṭavyam| eṣa ityevamprakāraḥ; bhāvasvabhāvo nitya iti naiṣa
sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsarūpo bhāvasvabhāvaḥ kadācidanyathā
bhavatītyarthaḥ| na kevalamayaṃ bhāvasvabhāvo nityaḥ, kintarhyanyo'pītyāha-
svalakṣaṇaṃ cetyādi| svalakṣaṇaṃ pṛthivyādīnāṃ kharadravatvādi| kathaṃ
pṛthivyādisvalakṣaṇaṃ nityamityāha- santi tvityādi| dravyāṇi yasmāt sarvadā
santi, guṇāśca nityāḥ santi sarvadā, cakārāddravyāṇi cānityāni santi|
tatrākāśādi dravyaṃ nityaṃ, pṛthivyādi kāryaṃ cānityam| evaṅguṇā
ākāśaparimāṇādayo nityāḥ, anityāśra kāryaguṇā rasādayaḥ, anityā api ca
sajātīyāparāparasantānanyāyena sarvadā tiṣṭhantīti yuktamanityānāmapi
santānanityatvamiti bhāvaḥ| atra bhāvasvabhāvanityatvena hetunā
bhāvasvabhāvasya vyādhijanakasya tathā vyādhipraśamakasya nityatvena
tatpratipādakasyāyurvedasyāpi nityatvamuktaṃ bhavatīti mantavyam|
athāyurvedasya yatra tatrotpattiśravaṇāt kathaṃ nityatvamityāha- na
hyāyurvedasyetyādi| abhūtvotpattiḥ pūrvamasata utpattiḥ|
anyatrāvabodhopadeśābhyāmiti yatra yatrāyurvedasyotpattiruktā, tatra
tatrāvabodhādupadeśādvā; avabodhādutpattiryathā- brahmaṇa āyurvedotpattiḥ,
upadeśāccotpattiryathā- indropadeśādbharadvājena martyaloke āyurveda utpādita
ityādi| etaddvayamiti avabodhopadeśau
44| nanu, svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāditi yo heturuktaḥ, tatra svābhāvikaṃ ca
lakṣaṇaṃ bhaviṣyatyanityaṃ ca, yathā- ghaṭe kambugrīvākāratādi, na hi tat
svābhāvikamapi ghaṭasya nityatāṃ sādhayatītyāha- svābhāvikaṃ cetyādi|
akṛtakamiti nāsmadādinā
45
kṛtam| yaduktamiha- ‘svalakṣaṇataḥ sukhāsukhataḥ’ ityādinā, ādye cādhyāye
dīrghañjīvitīye “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ” (sū. 1) ityādinā| atraivākṛtakatve
dṛṣṭāntamāha- yathā'gnerauṣṇyamityādi| etena svalakṣaṇasyākṛtakatvena
vyavahāranityatvāttatpratipādakasyāyurvedasyāpi vyavahāranityatvamiti bhāvaḥ|
na kevalaṃ svābhāvikaṃ lakṣaṇamakṛtakaṃ, kiṃ tarhi bhāvasvabhāvanityatvamapi
na kenacidīśvarādinā kṛtamityāha- bhāvasvabhāvanityatvamapi ceti; akṛtakamiti
cakāreṇānukarṣati| tadeva bhāvasvabhāvanityatvaṃ darśayati- yathoktamityādi|
sāmānyaviśeṣakṛtavṛddhihrāsakārako(ṇo)'pi bhāvasvabhāvo na kenacit kṛta
ityarthaḥ, tataścāyurvedo'pi nityaḥ||27||
tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau; tadyathā- kāyacikitsā
46, śālākyaṃ, śalyāpahartṛkaṃ, viṣagaravairodhikapraśamanaṃ, bhūtavidyā,
kaumārabhṛtyakaṃ, rasāyanaṃ, vājīkaraṇamiti||28||
samprati kāni cetyādipraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| kāyasyāntaragneścikitsā
kāyacikitsā| paṭalavedhaśalākāpradhānamaṅgaṃ śālākyam| garaḥ kālāntaraprakopi
viṣaṃ, vairodhikaṃ saṃyogaviruddham
47| bhūtānāṃ rākṣasādīnāṃ jñānārthā praśamārthā ca vidyā bhūtavidyā| kumārasya
bharaṇamadhikṛtya kṛtaṃ kaumārabhṛtyam||28||
sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ| tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ,
ārakṣārthaṃ
48
rājanyaiḥ, vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ; sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ
sarvaiḥ| tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā
mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavān bhavati,
yaccāyurvedoktamadhyātmamanudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā, so'sya paro
dharmaḥ; yā punarīśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśāt sukhopahāranimittā
bhavatyarthāvāptirārakṣaṇaṃ ca, yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā,
so'syārthaḥ; yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ
49
śaraṇyatvaṃ ca, yā ca sammānaśuśrūṣā, yacceṣṭānāṃ viṣayāṇāmārogyamādhatte
so'sya kāmaḥ| iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa||29||
ārakṣārthaṃ rājanyairiti kṣatriyasya paripālanadharmatvāt| anudhyāyati manasā
cintayati| vedayatīti anyasya pratipādayati| anuvidhīyata iti tadanuguṇaṃ
50
dehenānutiṣṭhati| ārakṣaṇam ātmādirakṣaṇam| svaparigṛhītānāmiti bhṛtyādīnām|
vidvadgrahaṇameva yaśaḥ vidvadupādeyatājanyaṃ yaśa ityarthaḥ| iṣṭānāmiti
vanitādīnām||29||
atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṃ bhavati- tantraṃ,
tantrārthān, sthānaṃ, sthānārthān, adhyāyam, adhyāyārthān, praśnaṃ,
praśnārthāṃśceti; pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo
vākyārthaśo'rthāvayavaśaśceti
51||30||
bhiṣakparīkṣārthaṃ pṛcchāvidhimāha- athetyādi||30||
tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṃ jñānaṃ śāstraṃ lakṣaṇaṃ
tantramityanarthāntaram
52||31|| tantrārthaḥ
53
punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ| sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamāno bhūya eva
śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayāddaśaprakaraṇaḥ,
tāni ca prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa||32||
tatretyādi| svalakṣaṇairiti tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ, ityādinā
hitāhitāyūrūpairityarthaḥ| prakaraṇairiti āyurvedapradeśaiḥ| daśaprakaraṇāni
daśabhedāḥ, te ca śarīrādayo daśa| tatra śarīraṃ
pañcamahābhūtavikārasamudayātmakamavayavādibhedādbahuprakāraṃ;
vṛttiścāhāro'śitapītādibhedabhinnā(nnaḥ); hetustu
vyādhiheturasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇaḥ; vyādhiśca
dhātuvaiṣamyarūpaḥ; karma cikitsā; kāryam ārogyaṃ; kālaḥ ṛtvādiḥ,
kriyākālaśca; kartā bhiṣak; karaṇaṃ bheṣajaṃ; vidhiḥ vidhānam upakalpanā, sā
ca kālavyādhidravyāpekṣā boddhavyā, yathā- “hemante'bhyasatastoyamuṣṇamāyurna
hīyate” (sū. 6) ityādi; deśastvatrāhito hetugrahaṇena, hitastu deśaḥ
karaṇagrahaṇena gṛhīto mantavyaḥ
54| śarīravṛttyādibhedāśca bahavaḥ kṛtsne tantre buddhimatā boddhavyāḥ|
kevaleneti samagreṇa||31-32||
tantrasyāsyāṣṭau sthānāni
55; tadyathā- ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni| tatra
triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam, aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni,
dvādaśakamindriyāṇāṃ, triṃśakaṃ cikitsitānāṃ, dvādaśake kalpasiddhisthāne
bhavataḥ||33||
tantrasyāsyetyādi| indriyāṇāṃ cikitsitānāṃ cetyubhayatrāpi sthānamiti
śeṣaḥ||33||
bhavati cātra- dve triṃśake dvādaśakaṃ trayaṃ ca trīṇyaṣṭakānyeṣu
samāptiruktā| ślokauṣadhāriṣṭavikalpasiddhinidānamānāśrayasañjñakeṣu||34||
triṃśake iti sūtrasthānaṃ cikitsitaṃ ca| āśrayasañjñakaṃ śārīrasthānam, āśrayo
hi śarīramucyate||34||
sve sve sthāne yathāsvaṃ ca sthānārtha upadekṣyate| saviṃśamadhyāyaśataṃ śṛṇu
nāmakramāgatam||35||
saviṃśamiti viṃśatiśabdāt svārthe ‘ḍaḥ’, svārthikaśca ‘ḍaḥ’ pratyayo bhavati;
tena laliteśvare ca- “caturviṃśādhikaṃ” iti prayogaḥ siddho bhavati; vacanaṃ
hi “caturviṃśādhikaṃ jñeyaṃ bhuvanānāṃ śatatrayam” iti| evaṃ suśrute'pi
‘saviṃśaṃ’ (su.sū.a.1) iti vyākhyeyam||35||
dīrghañjīvo'pyapāmārgataṇḍulāragvadhādikau| ṣaḍvirekāśrayaśceti
56
catuṣko bheṣajāśrayaḥ||36||
mātrātasyāśitīyau ca navegāndhāraṇaṃ tathā| indriyopakramaśceti catvāraḥ
svāsthyavṛttikāḥ
57||37|| khuḍḍākaśca catuṣpādo
mahāṃstisraiṣaṇastathā| saha vātakalākhyena vidyānnairdeśikān budhaḥ||38||
snehanasvedanādhyāyāvubhau yaścopakalpanaḥ| cikitsāprābhṛtaścaiva sarva eva
prakalpanāḥ||39|| kiyantaḥśirasīyaśca
triśophāṣṭodarādikau| rogādhyāyo mahāṃścaiva rogādhyāyacatuṣṭayam||40||
aṣṭauninditasaṅkhyātastathā laṅghanatarpaṇe| vidhiśoṇitikaścaiva
vyākhyātāstatra yojanāḥ||41||
yajjaḥpuruṣasaṅkhyāto bhadrakāpyānnapānikau|
vividhāśitapītīyaścatvāro'nnaviniścayāḥ||42||
daśaprāṇāyatanikastathā'rthedaśamūlikaḥ| dvāvetau prāṇadehārthau proktau
vaidyaguṇāśrayau||43||
auṣadhasvasthanirdeśakalpanārogayojanāḥ| catuṣkāḥ ṣaṭ krameṇoktāḥ
saptamaścānnapānikaḥ||44|| dvau cāntyau
saṅgrahādhyāyāviti triṃśakamarthavat| ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya
śiraḥ śubham
58||45|| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin
saṅgrahaḥ kṛtaḥ| ślokārthaḥ saṅgrahārthaśca ślokasthānamataḥ smṛtam||46||
jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmādanidāne ca
syādapasmāriṇāṃ ca yat||47||
ityadhyāyāṣṭakamidaṃ nidānasthānamucyate| raseṣu trividhe kukṣau dhvaṃse
janapadasya ca||48|| trividhe rogavijñāne
srotaḥsvapi ca vartane| rogānīke vyādhirūpe rogāṇāṃ ca bhiṣagjite||49||
aṣṭau vimānānyuktāni mānārthāni maharṣiṇā| katidhāpuruṣīyaṃ ca
gotreṇātulyameva ca||50|| khuḍḍikā mahatī
caiva garbhāvakrāntirucyate| puruṣasya śarīrasya vicayau dvau viniścitau||51||
śarīrasaṅkhyā sūtraṃ ca jāteraṣṭamamucyate
59| ityuddiṣṭāni muninā śārīrāṇyatrisūnunā||52||
varṇasvarīyaḥ puṣpākhyastṛtīyaḥ parimarśanaḥ| caturtha indriyānīkaḥ pañcamaḥ
pūrvarūpikaḥ||53|| katamāniśarīrīyaḥ
pannarūpo'pyavākśirāḥ| yasyaśyāvanimittaśca sadyomaraṇa eva ca||54||
aṇujyotiriti khyātastathā gomayacūrṇavān| dvādaśādhyāyakaṃ
sthānamindriyāṇāmiti smṛtam
60||55|| abhayāmalakīyaṃ ca prāṇakāmīyameva
ca| karapracitakaṃ vedasamutthānaṃ rasāyanam||56||
saṃyogaśaramūlīyamāsiktakṣīrakaṃ tathā| māṣaparṇabhṛtīyaṃ ca
pumāñjātabalādikam||57||
catuṣkadvayamapyetadadhyāyadvayamucyate| rasāyanamiti jñeyaṃ vājīkaraṇameva
ca||58|| jvarāṇāṃ raktapittasya gulmānāṃ
mehakuṣṭhayoḥ| śoṣonmāde'pyapasmāre kṣataśothodarārśasām||59||
grahaṇīpāṇḍurogāṇāṃ śvāsakāsātisāriṇām| chardivīsarpatṛṣṇānāṃ
viṣamadyavikārayoḥ||60|| dvivraṇīyaṃ
trimarmīyamūrustambhikameva ca| vātaroge vātarakte yonivyāpatsu caiva yat||61||
triṃśaccikitsitānyuktānyataḥ kalpān
61
pracakṣmahe| phalajīmūtakekṣvākukalpo dhāmārgavasya ca||62||
pañcamo vatsakasyoktaḥ ṣaṣṭhaśca kṛtavedhane| śyāmātrivṛtayoḥ kalpastathaiva
caturaṅgule||63|| tilvakasya sudhāyāśca
saptalāśaṅkhinīṣu ca| dantīdravantyoḥ kalpaśca dvādaśo'yaṃ samāpyate||64||
kalpanā pañcakarmākhyā bastisūtrī tathaiva ca| snehavyāpadikī
siddhirnetravyāpadikī tathā||65|| siddhiḥ
śodhanayoścaiva bastisiddhistathaiva ca| prāsṛtī marmasaṅkhyātā
siddhirbastyāśrayā ca yā||66|| phalamātrā
tathā siddhiḥ siddhiścottarasañjñitā| siddhayo dvādaśaivaitāstantraṃ cāsu
62
samāpyate||67|| sve sve sthāne
63
tathā'dhyāye cādhyāyārthaḥ pravakṣyate| taṃ brūyāt sarvataḥ sarvaṃ yathāsvaṃ
64
hyarthasaṅgrahāt||68||
dīrghañjīvetyādisañjñāḥ ślokānurodhādekadeśalakṣaṇā boddhavyāḥ|
prāṇadehārthāvityādau dehaśabdenaujo'bhidhīyate
65| śiraḥ śubhamityatra śira iva śiraḥ| ślokārtha ityādau saṅgrahārthaśceti
cakārāt suśrutoktasūtraṇādikaṃ, tena “sūtraṇāt sūcanāccaiva
dhāraṇādarthasantataiḥ| sūtrasthānaṃ samuddiṣṭam” (su. sū. 3) ityetadapi
gṛhītaṃ bhavati| mānārthānīti jñānārthāni| indriyāṇāmiti riṣṭānām|
catuṣkadvayamiti rasāyanapādacatuṣka ekaḥ, vājīkaraṇapādacatuṣkaścaikaḥ;
catuṣpādaścādhyāyo bhavatīti yuktamevādhyāyatvam| tantraṃ cāsu samāpyata iti
āsu samāptāsu tantraṃ samāpyata ityarthaḥ| cādhyāyārtha iti cakāro
bhinnakrame; tena adhyāyārthaścādhyāyānte tathā sthānārthaśca sthānānte
kṛtasaṅgrahaḥ| yadyapi śārīre sthānārtho na vyaktaḥ, tathā'pi
śārīraśabdavyupattyā boddhavyastantrāntarādvā; yathā- “śarīraṃ cintyate sarvaṃ
daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate” (śā. 8)
iti||36-68||
pṛcchā tantrādyathāmnāyaṃ vidhinā praśna ucyate| praśnārtho yuktimāṃstasya
tantreṇaivārthaniścayaḥ
66||69|| niruktaṃ
67
tantraṇāttantraṃ, sthānamarthapratiṣṭhayā| adhikṛtyārthamadhyāyanāmasañjñā
pratiṣṭhitā
68||70|| iti sarvaṃ yathāpraśnamaṣṭakaṃ
samprakāśitam| kārtsnyena coktastantrasya saṅgrahaḥ suviniścitaḥ||71||
vidhinā praśna ityatra vidhineti pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vākyena|
tantraṇāditi śarīradhāraṇāt; kiṃvā āyurvedānupālanāt| arthapratiṣṭhayeti
pradhānabhūtārthāvasthānāt| etāśca yogarūḍhāḥ sañjñāḥ; tena, atiprasaṅgo na
vācyaḥ| adhikṛtyeti adhikāriṇaṃ kṛtvā| arthaṃ dīrghañjīvitādikam|
adhyāyanāmasañjñā adhyāyarūpā nāmasañjñā, nāmasañjñā ca yogarūḍhā sañjñocyate;
kiṃvā, ‘adhyāyo nāma’ iti pāṭhaḥ, tadā nāmaśabdaḥ prakāśane, tena adhikāra
ityarthaḥ| arthaśabdo'trārthāntare, tena yuktā'dhyāyasañjñā, sā ca
adhikaraṇasādhanā karaṇasādhanā vā karmasādhanā vā boddhavyā| adhīyate'smin,
adhyetyanena vā, adhīyate vetyadhyāyaḥ||69-71||
santi pāllavikotpātāḥ
69
saṅkṣobhaṃ janayanti ye| vartakānāmivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ||72||
tasmāttān
70
pūrvasañjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet| parāvaraparīkṣārthaṃ tatra śāstravidāṃ
balam||73|| śabdamātreṇa tantrasya
kevalasyaikadeśikāḥ| bhramantyalpabalāstantre jyāśabdeneva vartakāḥ||74||
praśnāṣṭakasyoktasya nirākaraṇīyasañjñāmāha
71
- santītyādi| pāllavikāḥ prādeśikāḥ| vartakā akasmādutpatantaḥ kṣobhaṃ manaso
janayantīti lokaprasiddham| aṣṭakamiti yathoktaṃ praśnāṣṭakam| parāvarau
śreṣṭhāśreṣṭhau| tatra śāstravidāṃ balamiti śāstravida eva praśnāṣṭakaṃ
jānanti na pāllavikāḥ||72-74||
paśuḥ paśūnāṃ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate| sa satyaṃ vṛkamāsādya prakṛtiṃ
bhajate paśuḥ||75||
tadvadajño'jñamadhyasthaḥ kaścinmaukharyasādhanaḥ| sthāpayatyāptamātmānamāptaṃ
tvāsādya bhidyate||76|| babhrurgūḍha
ivorṇābhirabuddhirabahuśrutaḥ| kiṃ vai vakṣyati sañjalpe kuṇḍabhedī jaḍo
yathā||77|| sadvṛttairna
vigṛhṇīyādbhiṣagalpaśrutairapi| hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṃstvāptamāninaḥ
72||78|| dambhino mukharā hyajñāḥ
prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ| prāyaḥ, prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ||79||
tattvajñānaprakāśārthamahaṅkāramanāśritaḥ| svalpādhārājñamukharānmarṣayenna
vivādinaḥ||80|| paro
bhūteṣvanukrośastattvajñāna(ne)parā dayā| yeṣāṃ teṣāmasadvādanigrahe niratā
matiḥ||81||
prakṛtiḥ svabhāvaḥ| babhrurūrṇāvān kaścit paśuḥ, sa yathā meṣaṃ
yuddhāyātmīyāmivorṇāṃ dṛṣṭvā upasarpannaṅgabhaṅgamāpnoti, tadvadajño'pyāptaṃ
prāpya bhidyata ityarthaḥ; kiṃvā, babhrurvṛddhanakula ūrṇārāśimadhyago yathā
kiñcinna pratipadyate, tathā'buddhirapi sañjalpe vādiprativādikathāyām|
kuṇḍabhedī bhraṣṭayoniḥ; tena pṛcchāditātmīyanirṇitajātiryathā'vadātajātiḥ san
kaścidbrūte, tathā'buddhirapi sañjalpe| vigṛhṇīyād vigṛhya sambhāṣāṃ kuryāt|
itarān asadvṛttān| svalpādhārāḥsvalpaśrutāḥ| na marṣayediti nopekṣeta|
ajñavaidyasaṃvādapratiṣedhaphalamāha- paro bhūteṣvityādi| niratā iti
tatparā||75-81||
asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ| bhavantyanāptāḥ sve tantre prāyaḥ
paravikatthakāḥ||82|| tān kālapāśasadṛśān
varjayecchāstradūṣakān| praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ||83||
ajñavaidyaphalamāha- asatpakṣetyādi| asatpakṣādi sādhanaṃ yeṣāṃ te tathā;
asatpakṣaḥ anāgamapakṣasiddhaḥ pakṣaḥ| akṣaṇitvaṃ pṛcchārthamanuyuktasya
‘samprati vaktuṃ kṣaṇo nāsi’ iti bhāṣaṇam, artiḥ pṛcchārthamanuyuktasya
73
śirovyathādikamudbhāvya
74
bhāṣaṇaṃ, dambhaḥ pustakavaidyabhāṇḍādibhiḥ svārthotkarṣapratipādanaṃ,
pāruṣyaṃ kṛcchrato'pi navācyatvādiparuṣabhāṣaṇam
75| anāptāḥ sve tantra iti svatantrānabhijñānāt| paravikatthakāḥ
paradūṣakāḥ||82-83||
samagraṃ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam| sukhaṃ samagraṃ vijñāne vimale ca
pratiṣṭhitam||84|| idamevamudārārthamajñānāṃ
na prakāśakam| śāstraṃ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṃ yathaivādityamaṇḍalam||85||
dvayāśrayamiti manaḥśarīrāśrayam| samagramiti śārīraṃ mānasaṃ ca
sukhamārogyādirūpam| vijñāne vimala iti viśuddhajñāne, kiṃvā vijñāne vimala
iti mokṣe, mokṣe hi sukhaṃ svacchaṃ samagraṃ ca duḥkhāsambhinnatvāt; kiṃvā,
bhaṭṭadarśanāt susambhavam| idamiti śāstram| evamudārārthamiti
lokadvayahitārthābhidhāyakam| dṛṣṭipraṇaṣṭānāmiti praṇaṣṭadṛśām||84-85||
tatra ślokāḥ- arthe daśamahāmūlāḥ sañjñā cāsāṃ yathā kṛtā| ayanāntāḥ
ṣaḍagryāśca rūpaṃ vedavidāṃ ca yat||86||
saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ| yathā vācyaṃ yadarthaṃ ca
ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ||87||
arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam| saṅgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva
kevalaḥ||88|| yathā sumanasāṃ sūtraṃ
saṅgrahārthaṃ vidhīyate| saṅgrahārthaṃ tathā'rthānāmṛṣiṇā saṅgrahaḥ kṛtaḥ||89||
saṅgrahe sañjñā cāsāṃ yathā kṛteti ‘tena mūlena mahatā mahāmūlā’ ityādinā|
ayanāntāḥ ṣaḍagryāśceti ‘ekaṃ prāṇavardhanānām’ ityādinoktāḥ| ete
cāhiṃsādayo'gryādhikāre yajjaḥpuruṣīye uktā ullaṅghyehoktā
adhyātmaviṣayatvena, pūrvoktāstvagryarogādhikārikāḥ; uktaṃ hi tatra-
“alametadvikārāṇām” (sū.a.25) ityādi| saptakaḥ praśnaḥ ‘kimāyuḥ?
kasmādāyurvedaḥ?’ ityādi; aṣṭakaḥ praśnaḥ ‘tantraṃ tantrārthaṃ’ ityādi||86-89||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'rthedaśamahāmūlīyo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ||30|| agniveśakṛte tantre
carakapratisaṃskṛte| iyatā'vadhinā sarvaṃ sūtrasthānaṃ samāpyate|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
sūtrasthāne'rthedaśamahāmūlīyastriṃśattamo'dhyāyaḥ||30||
iti carakacaturānanaśrīmaccakrapāṇidattakṛtāyāmāyurvedadīpikāyāṃ
carakatātparyaṭīkāyāṃ prathamaṃ sūtrasthānam||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatra hṛdayāśritavyādhīnāṃ śīghraṃ pratikartavyatāṃ bodhayituṃ sarvāvayavāpekṣayā hṛdayasya prādhānyamāha- arthe ityādi| hṛdaye samāsaktāḥ prasaṅgatā mahāmūlā dhamanyo daśetyanvayaḥ| mahaddhṛdayaṃ mūlaṃ yāsāmiti vigrahaḥ| mahadarthayorarthaṃ spaṣṭayati- mahaccārthaścetyādi| arthyate upādīyatayā yācyata ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 ‘sirāḥ saktā’ iti pā. ↩
- 3 ‘ātmā ca saguṇa ityatra guṇaśabdena vijñānātirikta ātmaguṇo gobalīvardanyāyenābhidhīyate, evamindriyāṇītyanenāpi manobhinnamindriyamucyate| etacca vijñānamanasoḥ sajātīyeṣu prādhānyakhyāpanārthaṃ pṛthagbodhyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 ‘śrutipratipaṭhitāḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘nanu yadyapyātmano vibhutvena nādheyatvamuktaṃ, tathā'pi liṅgaśarīravacchinnasya sāṅkhyasvīkṛtasya jīvātmano hṛdayāśritatvamupacāreṇa śakyate vaktum, evamātmaguṇasyāpi hṛdayāśritatvaṃ paramparayā'pi śakyate'bhidhātuṃ, manaso'pi prāyaśo hṛdaya evāvasthitiriti tasyāpi hṛdayāśritatvamastu, evamaticintayā hṛdayameva pīḍyate nānyadaṅgamiti darśanāttasyāpi hṛdayāśritatvaṃ yathākathañcidupapadyatāṃ nāmaḥ| ṣaḍaṅgādīnāṃ tu hṛdayāśritatvaṃ kathamapi nopapadyate, yāvatā ‘hṛdayaṃ dvyaṅgulam’ iti vakṣyati, ṣaḍaṅgāśrayamaṅgaṃ ca mahaditi, indriyāṇyapi cakṣurādīni hṛdayā'pekṣayā nitarāṃ viprakṛṣṭāni, arthāśca śabdādayo bāhyadravyāśrayiṇa ityāśaṅkāṃ nirācikīrṣurāha- ‘pratiṣṭhārthamityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 ‘kāryakāraṇāvirodhena’ iti pā. ↩
- 7 ‘gṛhācchādanadhārakakāṣṭhāni’ iti pā. ↩
- 8 ‘alamātmano vyāpakasyāśrayāśrayibhāvena vyutpāditena| yaścātmā saṃsārī hṛdayāśrito bhavati tasyaiva hṛdayanāśānnāśa iti bhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘cikitsite’ iti pā. ↩
- 10 ‘indriyāṇyasmaddarśanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘saṅgrahaṃ saṃvaraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘vidhamyante visarpyante, kiṃvā vidhamyante pūryante ‘vāhyena dhātunā’ iti śeṣaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 ‘sarvajantavaḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘yo'sau’ iti pā. ↩
- 15 ‘saṃvardhamānaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘samāviśati yat punaḥ’ iti kavirājaśrīgaṇanāthasenasammataḥ pāṭhaḥ, yuktaścāyaṃ| bhela(ḍe)'pi paṭhyate- “hṛdo raso niḥsarati tata eva ca sarvataḥ| sirābhirhṛdayaṃ caiti tasmāddhṛtprabhavāḥ sirāḥ” (bhe. sū. 20) iti ↩
- 17 ‘yasyānāśānna nāśo'sti’ iti pā. ↩
- 18 ‘dhārīti jīvādhiṣṭhitaṃ liṅgaśarīraṃ, tadeva śarīradhārakatvāddhāriśabdenocyate| kiṃvā, jīvitadhārakatvādoja eva dhāriśabdārtha ucyate| yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritāmiti etena yasmānnikhilapadārthajñānahetubhūtaṃ mano hṛdi saṃśritaṃ tiṣṭhati, tasmāttadupaghātabhedābhyāṃ manojīvitayorapyupaghātabhedāviti mūrcchā maraṇaṃ copapannamityarthaḥ| yadyapi manojīvitāśrayatvena hṛdayamuktameva, tathā'pi tadupaghātasya mūrcchāmaraṇahetutvapradarśanārthaṃ punaruktamiti mantavyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 19 ‘vividhāḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tadbalena’ iti pā. ↩
- 21 ‘rasasyaiva poṣakasya sravaṇāt’ iti pāṭho yuktaḥ ↩
- 22 ‘saraṇāt avayavāntaragamanāt’ iti pā. ↩
- 23 ‘niyamānām’ iti pā. ↩
- 24 ‘vīryam utsāhaḥ| vidyā yogavidyā| nandanānāmiti śreyaḥsamṛddhijananānām| ayanānāmiti mokṣasādhanamārgāṇām’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 25 ‘dharmajananāttayā''yurvardhanaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘sādhyadharmavattvena pakṣakathanaṃ pratijñā, yathā- āyurvedo nitya iti| hetuḥ tatsādhakavacanaṃ, yathā- anāditvāditi| udāharaṇaṃ dṛṣṭāntaḥ, yathā- ātmavaditi| upanayo nāma sādhanadharmavattvena punaḥ pakṣakathanaṃ, yathā ātmā anādistathā cāyamiti| nigamanaṃ tu punarhetusādhitasya sādhyasya pakṣaniṣṭhatayā kathanaṃ, yathā- tasmānnityaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 27 ‘...puruṣabuddhigamyābhiḥ’ iti pā.| ‘trividhaśiṣyabuddhigamyābhiriti uttamamadhyamādhamaśiṣyabuddhigamyābhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 28 ‘tantraniyatārthānāṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘siddhāntavyutpāditasya’ iti pā. ↩
- 30 ‘avayavaśa ityasyārthamāha- tantraniyatānāmityādi| atrāpi tantramārṣamiti sambadhyate, tantraniyatānāṃ tantragatānām| duḥkhena gamyante budhyante iti durgāḥ, durgārthānāmiti durgāśca te arthāśceti teṣāṃ, vibhāvanaiḥ prakāśanaiḥ, tantrasthitānāṃ durbodhārthānāṃ yat punaḥ prakāśanāni tairuktaṃ vyākhyātaṃ tantramavayavaśa uktaṃ bhavatītyarthaḥ| asyodāharaṇaṃ yathā- ‘śarīraceṣṭā yā ceṣṭā’, ‘iṣṭā yā ceṣṭā’ iti vibhajyokte sati dvitīyaceṣṭāpadasyārthaḥ prakāśito bhavatīti, evamanyadapyunneyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 31 ‘cādiśya’ iti pā. ↩
- 32 ‘tatrāyurvedayati’ iti pā. ↩
- 33 ‘asevyatvena vyavahriyamāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 34 ‘āyuḥkāraṇatānāmnā''yuḥśabdavācyamityanaparādham’ iti pā. ↩
- 35 ‘yacca sukhāditastatra’ iti pā.| yogīndranāthastu ‘tatra’ iti na paṭhati ↩
- 36 ‘sāmaparasya’ iti pā. ↩
- 37 ‘pramāṇāpramāṇamāyurvede’ iti pā. ↩
- 38 ‘na kevalamariṣṭādhikāre'riṣṭamātramadhikṛtyāyuṣaḥ pramāṇamupadiṣṭaṃ, dehādikamadhikṛtyāpi vimāne upadiṣṭamityāha- dehaprakṛtilakṣaṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 39 ‘idānīṃ kimāyurvedaḥ śāśvato'śāśvato veti praśnasyottaramāha- so'yamityādi| śāśvata iti apauruṣeyaḥ| anāditvāditi sampradāyāvicchede satyasmaryamāṇakartṛtvāt, ātmavadityarthaḥ| na ca kalpādau hiraṇyagarbha evemaṃ praṇītavānityasiddho heturiti vācyaṃ, yataḥ “yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmaiḥ” ityādiśruterna hiraṇyagarbhakṛtatvaṃ vedasyeti| na ca śabdatvena vedasyāpi pauruṣeyatvaṃ sādhyaṃ, śabdasyānityatvāt| kimatra pramāṇamiti cet, mīmāṃsakā eva paryanuyojyāḥ, asmākaṃ punarārdrakavaṇijāṃ vahnijalacintayā prayojanaṃ nāstīti| ye tu dvividho hyāyurvedaḥ śabdarūpo'rtharūpaśca| tatrādyaḥ kṛtakatvādanitya eva, artharūpastu nitya evetyāhuḥ| teṣāmāyurvedasya nityatvamardhaśaucanyāyamavagāhate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 40 ‘naivābhūt’ iti pā.| ‘idānīṃ sampradāyāvicchedaṃ darśayitumāyurvedasya santānanityatāmāha- nahītyādi| ayaṃ bhāvaḥ- anādau saṃsāre āyuryuktānāṃ prāṇināmanucchedāt sarvadaivāyuraparāparasantānanyāyena vidyate, tataścāyurvedopakāryasyāyuḥ santānasyānāditvāttadupakaraṇāyurvedenāpi tathā bhavitavyaṃ, nahyupakaraṇābhāve upakāryatvaṃ sambhavatīti| na hi nābhūt kadācidāyuḥsantāna iti nyāyenāyurvedābhidheyasyāyuḥsantānasya nityatvena tadabhidhāyakasyāpi nityatvamiti varṇayanti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 41 ‘yat punargurulaghu’ iti pā. ↩
- 42 ‘svabhāvasaṃsiddhaṃ hi sarvadā santānanyāyena siddhamabhipretam’ iti pā. ↩
- 43 ‘etadeva pūrvoktaṃ draḍhayati- evamevetareṣāmiti’ iti pā. ↩
- 44 ‘avabodhamupadeśaṃ ca’ iti pā. ↩
- 45 ‘nānyeneśvarādinā’ iti pā. ↩
- 46 ‘kāyacikitseti yadyapi suśrute śalyameva prathamato nirdiṣṭaṃ, tathā'pyasya tantrasya kāyacikitsāpradhānatvādagre tannirdeśa iti jñeyam| kāyaḥ sakalaṃ śarīraṃ, tasya cikitsā, prāyeṇa rasādeḥ sarvāṅgavyāpakasya doṣādeva jvarātīsāraraktapittādayaḥ sambhavanti| kiṃvā, kāyati śabdaṃ karotīti kāyo jāṭharāgniḥ, aṅgulīpihite karṇayugale ‘dhūk’ iti śabdaśravaṇāttātsthyādvā kāyaśabdenāgnirucyate, uktaṃ ca bhoja- “jāṭharaḥ prāṇināmagniḥ kāya ityabhidhīyate| yastaṃ cikitset sīdantaṃ sa vai kāyacikitsakaḥ” iti| yuktaṃ caitat, yato jvarātīsārādayaḥ kāyacikitsāviṣayā rogā agnidoṣādeva bhavanti| śalākā paṭalavedhanī, tasyāḥ karma śālākyaṃ| brāhmaṇāditvāt ṣyaṅ, śālākyapradhānamaṅgaṃ śālākyam| etena śirorogapratīkārasyāpi grahaṇaṃ, prādhānyaṃ ca śālākyasya pradhānacakṣurviṣayatayā| evamanyatrāpi prādhānyena vyapadeśaḥ| śalyamiti ‘śala’ hiṃsāyāmiti dhātuḥ, tasmāccaurādiṇyantādac, śalaḥ śalanaṃ hiṃsetyarthaḥ, śalasya nimittaṃ saṃyoga iti vivakṣāyāṃ “tasya nimittaṃ saṃyogotpātau” (pā. a. 5/1/38) ityanuvartamānāt “godvyaco'saṅkhyāparimāṇāśvāderyat” (pā. a. 5/1/39) iti dvyactvādyat, tena śalyaṃ hiṃsocitasambandhaḥ, tadāharaṇārthaṃ tantramapi śalyam| kaumārabhṛtyamiti kumārāṇāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyedamiti kaumārabhṛtyaṃ| “tasyedam” (pā. a. 4/3/120) iti yat| rasāyanānīti atra rasaśabdena rasakāryatvāt sarveṣāmeva dhātūnāṃ grahaṇaṃ, tena rasādīnāṃ śukrāntānāṃ kiṃvā rasavīryavipākānāmayanaṃ lābhopāyo rasāyanaṃ| vakṣyati ca- “lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam” (ci. 1) iti| vājīkaraṇamiti avājinaṃ vājinaṃ kurvantyaneneti vājīkaraṇaṃ, yena vā'tyatyarthaṃ vyajyate strīṣu śukraṃ tadvājīkaraṇaṃ, vakṣyati ca- “yena nārīṣu sāmarthyaṃ vājivallabhate naraḥ| vyajate cādhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat” (ci. 1) iti| ‘vrajeccātyadhikam’ iti pāṭhe punaḥ punargacchedityarthaḥ| śabdasiddhistu pṛṣodarāditvāt| anye tu, vājo vegaḥ prastāvācchukrasya, sa vidyate yeṣāṃ te vājinaḥ, te kriyante'neneti vājīkaraṇamityāhuḥ| kiṃvā, vājaḥ śukraṃ, so'syāstīti vājī, avājī vājī kriyate yena tadvājīkaraṇam, kiṃvā, vājo maithunam, uktaṃ hi hārīta- “vājo nāma prakāśatvāttacca maithunasañjñitam| vājīkaraṇasañjñābhiḥ puṃstvameva pracakṣate”- iti śivadāsasenaḥ ↩
- 47 ‘saṃyogiviṣam’ iti pā. ↩
- 48 ‘ātmarakṣārthaṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘vidvadgrahaṇaṃ yaśaḥ’ iti pā. ↩
- 50 ‘tadanuguṇadehamanutiṣṭhati’ iti pā. ↩
- 51 ‘vaktavyamiti vakṣyamāṇaṃ tantrādisvarūpam| vākyaśa ityādipūrvavadvyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 52 ‘uktānāmeva tantrādīnāṃ svarūpaṃ krameṇāha- tatretyādi| tatra teṣu tantrādiṣu madhye ‘tantrasvarūpaṃ nirucyate’ iti śeṣaḥ| anarthāntaramiti arthāntaramarthabhedaḥ, na vidyate'rthabhedo yatra tattathā, abhinnārthamityarthaḥ| etena, ete śabdā yasyārthasyābhedena vācakāḥ, tattantramiti tantrasvarūpaṃ darśitaṃ bhavati|” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 53 ‘tantrārtha iti tantrasyārtho'bhidheyaṃ, sa ca hitāhitādirūpamāyurāyuṣyāśca padārthāḥ| svalakṣaṇairiti āyuścetanānuvṛttirjīvitamityādinā granthenoktairāyuḥsvarūpaiḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 54 ‘hitāhitadeśai tu karaṇahetuśabdābhyāṃ gṛhītau mantavyau’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 55 ‘tantramaṣṭau sthānānītyādinā sthānamāha’ iti śivadāsasenaḥ| ‘tantramaṣṭau sthānāni’ iti pā. ↩
- 56 ‘ṣaḍvirekaśataśceti’ iti pā. ↩
- 57 ‘svasthavṛttikāḥ’ iti pā. ↩
- 58 ‘iti triṃśakaṃ ślokasthānaṃ samuddiṣṭamityanvayaḥ, arthavaditi sthānārthasahitaṃ, śira iva śiraḥ pradhānatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 59 ‘sūtraṃ ca jāteriti jātisūtrīyamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 60 ‘prakīrtitam’ iti pā. ↩
- 61 ‘ataḥ kalpān paraṃ śṛṇu’ iti pā.| ‘ataḥ kalpāniti ataḥ paraṃ kalpān śṛṇu, ityanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 62 ‘cātra’ iti pā. ↩
- 63 ‘adhyāyamuktvā'dhyāyārthamāha- sve sve sthāna ityādi| sve sve sthāne yo'dhyāyo vaktavyastatra tatra cādhyāye tasya tasyādhyāyasyārthasaṅgraho vācya ityarthaḥ| cakāro'tra adhyāyārtha ityanantaraṃ yojyaḥ, tena “sthānārthaḥ” iti samuccīyate| tataśca sthānānte sthānārthasaṅgrahamadhyāyānte cādhyāyārthasaṅgrahaṃ yathākrameṇa vakṣyatītyarthaḥ| yadyapi śārīrasthāne tatsthānārtho viśiṣya na vaktavyaḥ, tathā'pi śārīrasthānasya śarīranirūpaṇarūpo yo'rthaḥ saḥ “śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā” (śā.a.8) ityādi śārīraśabdaniruktidvāreṇaivokta iti jñeyam| taṃ brūyāditi taṃ sarvaṃ tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ ca| arthasaṅgrahāditi lyablope pañcamī, tantrādīnāmartha saṅgṛhya saṅkṣipyetyarthaḥ| sarvataḥ anavaśeṣataḥ| yathāsvamityanena yo yasyārthastasya saṅgrahaṃ kṛtvā tantrārthaṃ sthānārthamadhyāyārthaṃ cāśeṣato brūyādityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 64 ‘yathārthāddhyanusaṅgrahāt’ iti pā. ↩
- 65 ‘prāṇadehārthāvityatra dehaśabdena hṛdayaṃ tathā tadāśritamojo'pyabhidhīyate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 66 ‘tantrāditi tantramārabhya| yathāmnāyaṃ yathākramam| vidhinā sāmānyaviśeṣaprakāreṇa, pūrvāparavirodhādidoṣaśūnyena vā pṛcchā praśna ucyata ityarthaḥ| praśnārthaṃ vivṛṇoti- praśnārtha ityādi| tasya praśnasya tantreṇa śāstreṇārthaniścayo yaḥ sa praśnārthaḥ praśnaprayojanamucyate| yuktimāniti yuktimān upapattimān’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 67 ‘tantrādiśabdānāṃ niruktiddhāreṇārthaṃ spaṣṭayati- niruktamityādi| tantraṇāditi vyutpādanāt| arthapratiṣṭhayeti pradhānabhūtārthāvasthānāt| etena tantryate vyutpādyate'neneti tantraṃ śāstraṃ, tathā cārthāḥ pratiṣṭhantyasminniti sthānamiti niruktirdarśitā bhavati’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 68 ‘adhikṛtyeti niruktyaikadeśaprakāśanamadhikṛto'dhyāyārthaḥ, tatprayuktā nāmasañjñā adhyāyanāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| kiṃvā adhikṛtyeti tṛtīyāntapadam| tena, adhikṛtiradhikṛtārthasambandhaḥ, tenopalakṣitā'dhyāyasañjñetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 69 ‘pallavikopetāḥ’ iti pā. ↩
- 70 ‘tasmāttu pūrvakaṃ jalpe’ iti pā. ↩
- 71 ‘nirākaraṇīyatāmāha’ iti pā. ↩
- 72 ‘ye pramādinaḥ’ iti pā. ↩
- 73 ‘pṛcchārthamākṛṣṭasya’ iti pā. ↩
- 74 ‘uccārya’ iti pā. ↩
- 75 ‘pṛcchatā'pi vācyatvādiparuṣabhāṣaṇam’ iti pā. ↩